Mała Niedźwiedzica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mała Niedźwiedzica
Mała Niedźwiedzica
Nazwa łacińska Ursa Minor
Dopełniacz łaciński Ursae Minoris
Skrót nazwy łacińskiej UMi
Dane obserwacyjne (J2000)
Rektascensja 15 h
Deklinacja 75°
Charakterystyka
Powierzchnia 256 stopni kw.
Liczba gwiazd o obserwowanej wielkości gwiazdowej < 3 3
Najjaśniejsza gwiazda Gwiazda Polarna (α UMi – 1,97m)
Gwiazdozbiory sąsiadujące
Widoczny na szerokościach geograficznych
pomiędzy 0[1]° S a 90° N.

Mała Niedźwiedzica (łac. Ursa Minor, dop. Ursae Minoris, skrót UMi) – 56. co do wielkości, słabo widoczna, ale mimo to ogólnie znana konstelacja okołobiegunowa, ze względu na Gwiazdę Polarną (α UMi), na końcu tzw. Małego Wozu, obecnie odległą o 44′ od północnego bieguna nieba, za 100 lat, wskutek ruchu precesyjnego osi ziemskiej, zbliży się do niego na niecałe 28′. Za 2 tysiące lat rolę gwiazdy polarnej przejmie γ Cephei, podczas gdy przed pięcioma tysiącami lat spełniała ją alfa Draconis. Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 20. W Polsce widoczny przez cały rok[2].

Na niebie północnym „pomaga” odnaleźć kierunek bieguna północnego, tak jak Krzyż Południa ułatwia znalezienie bieguna południowego.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Konstelację Małej Niedźwiedzicy podobno wyodrębnił około 600 roku p.n.e. grecki uczony Tales[3].
Arkas był synem nimfy Kallisto, zamienionej w niedźwiedzicę przez Herę żonę Zeusa. Kiedy miał 15 lat, natrafił na niedźwiedzicę podczas polowania. Chociaż niedźwiedzica zachowywała się dziwnie i patrzyła mu w oczy, to Arkas nie rozpoznał matki i uniósł oszczep, by ją zabić. Na szczęście Zeus przeszkodził Arkasowi, zamieniając go również w niedźwiedzia. Matka i Syn zostali przeniesieni na niebo. Hera, wściekła z powodu takiego uhonorowania obojga, zaplanowała zemstę. Przekonała Posejdona, by nie pozwolił im się zanurzać w morzu.
Z tego powodu obie konstelacje zostały umieszczone w pobliżu bieguna. Przez tysiąclecia nie zniknęły za horyzontem, oglądane z północnych szerokości geograficznych[1][2].

W innych kulturach widziano w niej skrzydło Smoka.

Gwiazdy Małej Niedźwiedzicy[edytuj | edytuj kod]

Gwiazdy te tworzą asteryzm Małego Wozu. Jednak w żaden sposób nie przypominają niedźwiedzia, bo ten musiałby składać się głównie z ogona.

  • Gwiazda Polarna (α UMi, zwana także „Cynosurą”) jest żółtym nadolbrzymem leżącym około 430 lat świetlnych od Słońca. Jest równocześnie gwiazdą zmienną z typu cefeid o amplitudzie zmian jasności 0,1m i okresie 4 dni. Jest to popularna gwiazda podwójna dla małych teleskopów. Ma bladoniebieskiego towarzysza odległego o 18,6 sekundy łuku. Alfa (α) Ursae Minoris ma co najmniej dwanaście nazw, więcej niż jakakolwiek inna gwiazda[1].
  • Kochab (β UMi), jasność 2,07m, pomarańczowy olbrzym w odległości około 126 lat świetlnych.
  • Pherkad (γ UMi) ma jasność 3,0m, niebieskobiały olbrzym położony w odległości 480 lat świetlnych od Ziemi. Nieuzbrojonym okiem lub przez lornetkę można dostrzec w pobliżu pomarańczowego olbrzyma 11 UMi o piątej jasności. Gwiazdy te nie są związane fizycznie[3].
  • δ UMi, jasność 4,4, barwy niebiesko-białej, oddalona o 183 ly.
  • ε UMi, jasność 4,2, żółty olbrzym oddalony o 200 lat świetlnych, gwiazda zmienna zaćmieniowa o okresie 39,5 dnia i amplitudzie 0,1m – zbyt mało, aby to dostrzec gołym okiem[3].
  • ζ UMi, jasność 4,3, barwy biało-niebieskiej, oddalona o 110 lat świetlnych.
  • η UMi, jasność 5,0, biała gwiazda ciągu głównego, oddalona o 97 lat świetlnych. Towarzysząca jej gwiazda 19 UMi nie jest z nią związana fizycznie[3].
  • Żółtobiała gwiazda podwójna pi-1 (π-1) to układ gwiazd o siódmej i ósmej wielkości, odległych o 31″ łuku[1].

Interesujące obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • Galaktyka spiralna NGC 6217 dwunastej wielkości jest widoczna w 15-centymetrowym teleskopie. Ma jaśniejsze centrum z jądrem[1].
  • NGC 3172 (Polarissima Borealis ) jest spośród skatalogowanych galaktyk najbliżej północnego bieguna niebieskiego. Amatorzy mogą ją zobaczyć przy pomocy 25-centymetrowego teleskopu. W zasadzie tylko po to, by zobaczyć gwiazdę najbliższą bieguna. [1].

Rój meteorów[edytuj | edytuj kod]

Z gwiazdozbiorem związany jest rój meteorów Ursaminorydów, pochodzący od komety Tuttle, a promieniujący w drugiej połowie grudnia w liczbie około 10 meteorów na godzinę[3]. Zanotowano dwa wybuchy aktywności roju w 1945 i 1986. Nieco podwyższoną aktywność o liczbach godzinnych około 30-35 zaobserwowano kilkakrotnie w latach:1988, 1994, 2000, 2006,2007 i 2008[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Praca zbiorowa: KOSMOS. Warszawa: Buchmann Sp. z o.o., 2012, s. 472-473. ISBN 978-83-7670-323-7.
  2. 2,0 2,1 Przewodnik po gwiazdozbiorach. W: Jan Desselberger, Jacek Szczepanik: Tablice astronomiczne z przewodnikiem po gwiazdozbiorach.. Bielsko-Biała: PPU „PARK” Sp. z o.o., 2002, s. 120. ISBN 83-7266-156-1.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Przemysław Ridpath: Niebo. Warszawa: Carta Blanca Sp. z o.o. Grupa Wydawnicza PWN, 2008, s. 175. ISBN 978-83-60887-76-9.
  4. Cezary Gałan, Piotr Wychudzki. Kasjopea. „Urania - Postępy Astronomii”. 5 (775), s. 63, 5/2014 wrzesień-październik. Polskie Towarzystwo Astronomiczne. Polskie Towarzystwo Miłośników Astronomii. ISSN 1689-6009 (pol.).