Małorosja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Srebrna pieczęć Prikazu Małorosyjskiego z 1696 r. Państwowe Muzeum Historyczne w Moskwie

Małorosja, Małoruś (również Ruś Mała, Mała Rosja) – termin utrwalony w XIV wieku w nomenklaturze państwowej i cerkiewnej dla nazwania południowo-zachodnich ziem Rusi, w przeciwieństwie do Wielkorosji, czyli północno-wschodnich ziem ruskich. Nazwa wprowadzona pierwotnie dla oznaczenia księstwa halicko-wołyńskiego i prawosławnej Metropolii Małoruskiej, następnie ruskich ziem Królestwa Polskiego, południowych ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego, a od XVII wieku południowo-zachodnich ziem Carstwa Rosyjskiego. Nazwa przestała być używana przez urzędy rosyjskie po powołaniu autonomii ukraińskiej w 1917 roku.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

List cara Fiodora III do wojska zaporoskiego z 1679 roku. Widoczna pieczęć małorosyjska.

Najstarszym zachowanym dokumentem, w którym pojawia się nazwa "Małoruś" jest list łaciński księcia halicko-wołyńskiego Bolesława Jerzego II z 1335 roku, gdzie władca posłużył się tytułem "dux totius Rusiæ Minoris" (pol. Książe całej Rusi Małej)[1]. Przypuszczalnie nazwa Małorosja jest jednak słowiańską kalką z języka greckiego. Bizantyjczycy używali terminów Μεγάλη Ῥωσσία (Megálē Rhōssía) - "Wielka Rosja" w celu określenia północno-wschodniej Rusi i Μικρὰ Ῥωσσία (Mikrà Rhōssía – "Mała Rosja" w celu nazwania zachodniej Rusi. Nazwy zostały utrwalone przez patriarchę Konstantynopola Kaliksta I, który w 1361 roku dokonał podziału ruskiej Cerkwi prawosławnej na Metropolię Wielkoruską z siedzibami we Włodzimierzu i Kijowie oraz Metropolię Małoruską z siedzibami w Haliczu oraz Nowogródku[1]. Termin Małoruś mógł oznaczać mniejszą oraz młodszą część kraju i metropolii ruskiej, w przeciwieństwie do większej Wielkorusi, gdzie znajdowała się kolebka państwowości ruskiej (grody: Kijów, Nowogród Wielki, Włodzimierz, Moskwa). Podobny podział zastosowano dla rozróżnienia ziem polskich (Małopolska i Wielkopolska) oraz starożytnych ziem greckich. W okresie późniejszym termin zaczął oznaczać nie tylko ziemie halicką i wołyńską, ale w ogóle wszystkie zachodnie ziemie ruskie (terytorium dzisiejszej Białorusi, zachodniej i środkowej Ukrainy).

Historia użycia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Kwitnące jabłonie w Małorosji, obraz Nikołaja Siergiejewa z 1895 r. Tomskie Obwodowe Muzeum Sztuk Pięknych

Po raz pierwszy termin "Mała Ruś" został zastosowany przez księcia halicko-wołyńskiego Bolesława Jerzego II dla nazwania swojego państwa[1]. Użyty przez niego tytuł w liście po łacinie do wielkiego mistrza krzyżackiego Dietricha von Altenburga z 1335 roku brzmiał «dux totius Rusiæ Minoris»[1]. List jest najstarszym znanym dokumentem, w którym występuje nazwa "Mała Ruś", choć sam termin jest zapewne starszy. Nazwa zostaje utrwalona przez patriarchę Konstantynopola Kaliksta I, który w 1361 roku dokonał podziału ruskiej Cerkwi prawosławnej na Metropolię Wielkoruską z siedzibami we Włodzimierzu i Kijowie oraz Metropolię Małoruską z siedzibami w Haliczu oraz Nowogródku[1]. Nazwa "Małorosja" była używana na przestrzeni wieków w oficjalnej nomenklaturze państwowej i cerkiewnej: Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego, Carstwa Rosyjskiego i Cerkwi prawosławnej. Po inkorporacji zachodnich ziem ruskich w skład Polski, król polski Kazimierz III Wielki, używał m.in. tytułu "króla Polski i Małej Rusi"[1].

Po zawarciu ugody perejasławskiej w 1654 roku nazwa "Małorosja" została wprowadzona w administracji rosyjskiej, a car rosyjski zmienił swój tytuł na władcę Wszystkiej Wielkiej i Małej Rusi. Nazwa Małorosja oznaczała obszary polskich województw: czernihowskiego, kijowskiego i bracławskiego, ziem należących dawniej do Rusi Kijowskiej, które carowie zamierzali ponownie zjednoczyć pod swoim berłem. Nazwa Małorosja była używana dla odróżnienia nowozyskanych obszarów od Wielkorosji, czyli starych ziem Carstwa Rosyjskiego. W rozejmie andruszowskim (1667) zostały uznane pretensje Rosji do ziem województwa czernihowskiego i wschodniej części województwa kijowskiego. W wyniku II rozbioru Polski (1793) Rosja zyskła m.in. pozostającą do tej pory w rękach polskich zachodnią część województwa kijowskiego oraz województwo bracławskie. W 1662 roku ustanowiono w Moskwie Prikaz Małorosyjski, a W 1722 roku utworzono Kolegium Małorosyjskie w celu kontroli działań hetmana kozackiego i Starszyzny Generalnej w ramach Hetmanatu. Pojęcie Małorosji w sensie administracyjnym obejmowało w latach 1654-1764 Hetmanat, a następnie ziemie gubernii małorosyjskiej, podzielonej w 1781 r. na trzy namiestnictwa: czernihowskie, nowogrodzko-siewierskie i kijowskie. W 1796 roku utworzono ponownie gubernię małorosyjską, z siedzibą władz w Czernihowie. W sensie szerokim pojęcie Małorosji obejmowało także Kraj Południowo-Zachodni (gubernie kijowską, podolską i wołyńską)[2]. Termin "Małorosja" w XIX wieku nabrał nowego znaczenia wobec kształtowania się tożsamości narodu ukraińskiego i zaczął być kojarzony z koncepcją jedności ziem ruskich, tzw. trójjedynego narodu rosyjskiego: Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy[3]. Formowanie się ukraińskiego ruchu narodowego skłoniło władze rosyjskie w 1863 r. do wydania cyrkularza wałujewskiego, ograniczającego wydawanie literatury ukraińskiej. W 1876 r. ogłoszono dodatkowo ukaz emski, zakazujący w ogóle publikacji w języku ukraińskim, stosowania nazwy "Ukraina" oraz wprowadzający w szkołach obowiązek nauki w języku rosyjskim[4]. Nazwa "Małorosja" stała się od tej pory jedyną obowiązującą nazwą ziem południowo-zachodnich Imperium Rosyjskiego i z tego powodu może wzbudzać negatywne konotacje na współczesnej Ukrainie.

Nazwa "Małorosja" przestała być oficjalnie używana w 1917 po rewolucji lutowej i upadku caratu. W 1917 roku powołano Ukraińską Centralną Radę, autonomiczny organ ukraiński w ramach państwa rosyjskiego, któremu Rząd Tymczasowy Rosji przekazał władzę w guberniach dotychczasowej Małorosji. Po przewrocie bolszewickim Centralna Rada proklamowała Ukraińską Republikę Ludową w federacji z Rosją, a po likwidacji Konstytuanty przez bolszewików w styczniu 1918 roku Rada ogłosiła niepodległość Ukrainy. Nazwa "Małorosja" była następnie konsekwentnie zwalczana w ZSRR i Ukraińskiej SSR.

Zakres terytorialny Małorusi-Małorosji[edytuj | edytuj kod]

Ukraine-Little Rus 1347.png Ukraine-Little Rus 1600.png Ukraine-Little Rus 1654.png Ukraine-Little Rus 1667.png Ukraine-Little Rus 1799.png
Małorosja w XIV wieku
Małorosja w 1600 roku
Małorosja w 1654 roku
Małorosja w 1667 roku
Małorosja w XIX wieku


Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 Русина О. В. Україна під татарами і Литвою. – Київ: Видавничий дім «Альтернативи» (1998), ISBN 966-7217-56-6 – с. 274.
  2. "Под именем Малороссии разумеются, обыкновенно, нынешняя Черниговская и Полтавская губернии, но в историческом смысле понятие Малороссии гораздо шире; она обнимала собою, сверх того, теперешний Юго-Западный край (т. е. губернии Киевскую, Подольскую и Волынскую), заходя порой и в теперешнюю Галицию, Бессарабию, Херсонщину." Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona, Petersburg 1890-1907, Hasło:Россия. История: Малороссия Энциклопедический словарь Ф. А. Брокгауза и И. А. Ефрона
  3. "Od XIX w. na rosyjskich ziemiach dzisiejszej Ukrainy (zw. oficjalnie Małorosją) trwała rusyfikacja, prześladowanie przejawów odrębności kultury ukraińskiej (koncepcja rosyjskich nacjonalistów trójjedynego narodu rosyjskiego: Rosjanie, Białorusini, Ukraińcy)".Encyklopedia PWN[1].
  4. Figes O.: Tragedia narodu. Rewolucja rosyjska 1891-1924. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2009, s. 95-96. ISBN 978-83-245-8764-3.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]