Macierz Słowacka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Macierz Słowacka
Matica slovenská
Ilustracja
Pieczęć Macierzy Słowackiej
Państwo  Słowacja
Siedziba P. Mudroňa 1, 036 01 Martin
Data założenia 1863
Prezes Marián Gešper[1]
brak współrzędnych
Strona internetowa

Macierz Słowacka (słow. Matica slovenská) – słowacka narodowa organizacja kulturalno-oświatowa powstała w roku 1863 z siedzibą w miejscowości Turčiansky Svätý Martin.

Budynek wybudowany w latach 1924–1926. Obecna siedziba Macierzy.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Podczas Słowackiego Zgromadzenia Narodowego, które odbyło się w dniach 6 i 7 czerwca 1861 roku w Martinie, przyjęto Memorandum Narodów Republiki Słowackiej. Wśród 4 głównych postulatów w dokumencie pojawiło się żądanie utworzenia słowackiego stowarzyszenia kulturalnego[2]. Chociaż inne postulaty Słowaków zostały odrzucone Węgrzy zgodzili się na powstanie Macierzy. Powołano komisję celem sporządzenia statutu. Zgromadzenie założycielskie miało miejsce 4 sierpnia 1863 roku[3]. Wśród pierwszych działaczy znaleźli się głównie przedstawiciele nielicznej jeszcze słowackiej inteligencji (prawnicy, lekarze, nauczyciele), w tym także duchowni (zwłaszcza wyznań protestanckich). Pierwszym prezesem Macierzy został biskup z Bańskiej Bystrzycy Štefan Moyses, zaś pierwszym wiceprezesem Karol Kuzmány. W 1865 roku ze składek społecznych oraz dotacji państwowej zbudowano pierwszy budynek Macierzy w miejscowości Martin, który po likwidacji Macierzy w 1875 roku został zajęty na budynek sądowy[1].

Macierz Słowacka po powstaniu zaczęła gromadzić zbiory biblioteczne i muzealne, ale najważniejsze było wydanie dzieł i podręczników potrzebnych do kształcenia w duchu narodowym. W Martinie powstało wydawnictwo, w którym w 1862 roku wydano nową gramatykę języka słowackiego. Autorem był J. Viktorin[4]. Do 1875 roku udało się wydać 82 tytuły książek. Z inicjatywy działaczy skupionych wokół Macierzy zaczęły powstawać pierwsze w historii średnie szkoły słowackie. Jako pierwsze zaczęło działalność w 1862 roku gimnazjum w Revúcej. Z zebranych pieniędzy fundowano stypendia dla słowackich naukowców i studentów[1].

W 1861 roku Węgrzy, nie chcąc narazić się na interwencję Wiednia w obliczu prowadzonych od lat starań o tzw. wyrównanie węgiersko-austriackie, zgodzili się na działalność Macierzy. Jednak po zawarciu w 1867 roku ugody austriacko-węgierskiej w wyniku której Węgry uzyskały pełną niezależność w polityce wewnętrznej w kolejnych latach zaczęli realizować proces madziaryzacji niewęgierskich narodów królestwa. Intensywnie dążyli do ograniczania przejawów życia narodowego Słowaków, w tym do likwidacji Macierzy. W 1874 roku Węgrzy zlikwidowali gimnazja słowackie. 12 listopada 1875 roku Macierz Słowacka została zlikwidowana[5].

Okres 1875–1919[edytuj | edytuj kod]

W wyniku madziaryzacji wielu Słowaków zostało zmuszonych do zmiany nazwiska na węgierskie, czego wynikiem jest zmniejszenie się w ciągu 5 lat o 120 tysięcy liczby ludności słowackiej. W 1879 roku do szkół podstawowych został wprowadzony język węgierski jako obowiązkowy, ale wynarodowianie miało miejsce głównie w szkołach średnich[5].

Odrodzenie w 1919 roku[edytuj | edytuj kod]

Ponownie Macierz została otwarta 1919 roku, już w nowo powstałym państwie – Czechosłowacji. Działa do dzisiaj, a jej siedziba pozostaje w Martinie. Podczas II wojny światowej została tam założona drukarnia, którą po wojnie władze komunistyczne znacjonalizowały. Po wojnie działalność Macierzy była utrudniana, a stała się możliwa od 1973 roku. W 1975 roku w Martinie została otwarta nowa siedziba Macierzy. Odrodzenie nastąpiło w 1990 roku. W 1991 roku Słowacka Rada Narodowa przyjęła ustawę gwarantującą Macierzy niezależność[1]. W latach 2010–2017 prezesem Macierzy Słowackiej był Marián Tkáč. Od 2017 jest nim Marián Gešper[6].

Od 1990 roku jest organizowany międzynarodowy obóz dla dzieci w Tatrzańskiej Leśnej. Co trzy lata jest organizowany Słowacki Światowy Festiwal Młodzieży. Spotyka się wtedy młodzież z całego świata, która bierze udział w imprezach sportowych, przedstawieniach teatralnych, folklorystycznych i muzycznych. Dodatkową atrakcją jest zwiedzanie zabytków kultury Słowacji[1].

Budynki[edytuj | edytuj kod]

W latach 1864–1865 z datków społecznych zbudowano budynek według projektu Jána Nepomuka Bobuli. Obecnie mieści się w nim Słowackie Narodowe Muzeum Literatury. Po likwidacji organizacji w 1875 roku został odebrany i umieszczono w nim biura urzędów państwowych. Został on zwrócony Macierzy w 1919 roku, ale ponieważ był zbyt ciasny, a część pomieszczeń było zajętych, podjęto decyzję o jego sprzedaży. W 1924 roku po sprzedaniu budynku ogłoszono konkurs na projekt nowego. Drugi budynek powstał w latach 1924–1926 według projektu Jána Palkoviča. Miał on powierzchnię 1737 m². Otwarcie miało miejsce w sierpniu 1926 roku. We wschodnim skrzydle budynku zaprojektowano tymczasowe mieszkania dla pracowników, a w zachodnim skrzydle, na parterze i w piwnicach, pomieszczenia biblioteki. Dzisiaj, gdy budynek jest siedzibą Macierzy, w pomieszczeniach tych mieści się archiwum organizacji[7]. Budynek w 1964 roku został wpisany do rejestru zabytków. Przed budynkiem ustawiono pomnik Matica slovenská autorstwa Jána Kulicha[8].

W latach 1963–1975 powstał kolejny budynek, który obecnie jest siedzibą Słowackiej Biblioteki Narodowej. Do 2005 roku mieściła się w nim siedziba Macierzy Słowackiej[7].

Działacze[edytuj | edytuj kod]

Do działaczy Macierzy należeli: Ján Francisci-Rimavský, biskup Stefan Moyses i Karol Kuzmany, a w późniejszym okresie Samuel Zoch, Michal Godra, Jozef Ľudovít Holuby, Karol Zechenter i inni[4].

Prezydenci[edytuj | edytuj kod]

Od 1919 roku na czele Macierzy stało 4 przewodniczących.

Zadania[edytuj | edytuj kod]

Zadaniem Macierzy jest rozwijanie i umacnianie słowackiego patriotyzmu, budzenie i wzmacnianie świadomości narodowej Słowaków i rodaków mieszkających za granicą. Dlatego ważne jest gromadzenie słowackiego dziedzictwa narodowego, prowadzenie badań nad nim i uczestniczenie w tworzeniu i rozwoju kultury. Macierz zachęca do poznawania historii narodowej, kultury i jej związków z narodową tradycją oraz pomaga je rozwijać. W tym celu wspiera edukację, promuje wydarzenia kulturalne, sprzyja rozwojowi kontaktów społecznych[1].

Dzień Macierzy Słowackiej[edytuj | edytuj kod]

4 sierpnia w na Słowacji jest obchodzony Dzień Macierzy Słowackiej. Upamiętnia on powstanie 4 sierpnia 1863 roku Macierzy Słowackiej (Slovenská matica)[21].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Historia Matice slovenskej (słow.). Matica slovenská. [dostęp 2019-04-20].
  2. Memorandum Narodu Słowackiego – Memorandum národa slovenského, PolishSlovak, 17 października 2018 [dostęp 2020-11-15] (słow.).
  3. Krzysztof Żarna, DETERMINANTY HISTORYCZNE STOSUNKÓW SŁOWACKO-WĘGIERSKICH OD KONFLIKTU DO NORMALIZACJI?, s. 234–235 [dostęp 2020-11-15].
  4. a b A. Giza, Słowacki ruch narodowy..., s. 117.
  5. a b A. Giza, Słowacki ruch narodowy..., s. 125.
  6. Predseda, Matica slovenská [dostęp 2019-04-22].
  7. a b Budova Matice slovenskej, Matica slovenská, 11 stycznia 2019 [dostęp 2020-11-08] (słow.).
  8. Tri budovy Matice slovenskej, 30 października 2011 [dostęp 2020-11-08].
  9. Július Botto: Dejiny Matice Slovenskej. (1863 – 1875) (IV. Založenie Matice Slovenskej) – elektronická knižnica, zlatyfond.sme.sk [dostęp 2020-11-08].
  10. Elena Matisková, Banskobystrický samosprávny krajKrajská knižnica Ľudovíta Štúravo ZvoleneJozef KozáčekVýberová personálna bibliografia, 2007 [dostęp 2020-11-08].
  11. a b c d MICHAL ELIÁŠ, Oživotvorenie Matice slovenskej v roku 1919, noveslovo.sk, 25 kwietnia 2014 [dostęp 2020-11-08] (słow.).
  12. Veronika Matušková, Jur Janoška, Matica slovenská, 23 stycznia 2020 [dostęp 2020-11-08] (słow.).
  13. Veronika Matušková, Ján Vanovič, Matica slovenská, 24 lipca 2019 [dostęp 2020-11-08] (słow.).
  14. Veronika Matušková, Jozef Országh, Matica slovenská, 2 stycznia 2020 [dostęp 2020-11-08] (słow.).
  15. Veronika Matušková, Jur Hronec v medzivojnovom školstve, Matica slovenská, 28 listopada 2019 [dostęp 2020-11-08] (słow.).
  16. Ladislav (Laco) Novomeský – Curriculum vitae, Literárne informačné centrum [dostęp 2020-11-08] (ang.).
  17. Veronika Matušková, V ZRKADLE ČASU..., Matica slovenská, 8 września 2017 [dostęp 2020-11-08] (słow.).
  18. Veronika Matušková, Zomrel prvý ponovembrový predseda Matice slovenskej Viliam Ján Gruska – posledná rozlúčka, Matica slovenská, 22 września 2019 [dostęp 2020-11-08] (słow.).
  19. Štedrá Matica: Markuš odišiel z jej čela s tučným odstupným, plus7dni.pluska.sk, 7 sierpnia 2012 [dostęp 2020-11-08] (słow.).
  20. a b Novým predsedom Matice slovenskej sa stal M. Gešper, TERAZ.sk, 11 listopada 2017 [dostęp 2020-11-08].
  21. Święta narodowe – Słowacja, Wyszehrad [dostęp 2019-04-22] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]