Mamert Stankiewicz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mamert Stankiewicz
Ilustracja
Jako kapitan M/S „Piłsudski”
komandor podporucznik kapitan żeglugi wielkiej komandor podporucznik
kapitan żeglugi wielkiej
Data i miejsce urodzenia

22 stycznia 1889
Jełgawa

Data śmierci

26 listopada 1939

Siły zbrojne

 MW Imperium Rosyjskiego
 Marynarka Wojenna (II RP)
Flag of Poland (with coat of arms, 1980-1990).svg Polska Marynarka Handlowa

Jednostki

„Ruryk”
„Lwów”
„Pułaski”
„Polonia”
„Piłsudski”

Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Wybitnej Służby (Wielka Brytania)

Mamert Aleksander[1] Stankiewicz herbu Mogiła (ur. 22 stycznia 1889 w Mitawie (obecnie Jełgawa), zm. 26 listopada 1939) – kapitan żeglugi wielkiej Polskiej Marynarki Handlowej, komandor podporucznik Marynarki Wojennej II RP, dowódca statków „Lwów”, „Polonia” oraz „Piłsudski”, znany jako Znaczy Kapitan[2], także jako bohater powieści Karola Olgierda Borchardta Znaczy Kapitan.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w Mitawie, w rodzinie polskiej szlachty pochodzącej z województwa wileńskiego; jego ojciec był oficerem armii rosyjskiej, służącym w Mitawie i tam osiadłym. Był drugim z rodzeństwa – miał trzech braci, w tym również marynarzy Jana i Romana oraz Aleksandra (sapera), oraz dwie siostry (Halinę i Irenę)[3]. W 1903 roku Mamert Stankiewicz wstąpił do Morskiego Korpusu Kadetów w Petersburgu. Po jego ukończeniu i rejsie szkolnym na krążowniku „Aurora” na Morze Śródziemne i Czarne, w 1910 otrzymał pierwszy stopień oficerski miczmana[3]. Służył następnie w rosyjskiej marynarce wojennej, we Flocie Bałtyckiej. Służył początkowo w Lipawie, kolejno na kontrtorpedowcach „Bojewoj”, „Stierieguszczij” i kanonierce „Grozjaszczij”[3]. W tym czasie ukończył wyższy oficerski kurs nawigacji i ożenił się z Heleną Jankowską[3]. Z tego związku urodziły się cztery córki: Zofia (zmarła na Syberii), Anna (primo voto Tomaszewska, walczyła w powstaniu warszawskim w zgrupowaniu AK „Gustaw”) (1919-2020)[4], Irena (primo voto Malecka, walczyła w powstaniu warszawskim w zgrupowaniu AK „Baszta”) (1923-1999[5]), Janina (zginęła w powstaniu warszawskim)[potrzebny przypis].

Tuż przed I wojną światową i na jej początku służył ponownie na kontrtorpedowcach „Stierieguszczij” i „Turkmieniec Stawropolskij”, jako oficer nawigacyjny okrętu flagowego dywizjonu (oficer flagowy)[3]. W 1915 roku okręty te działały w Zatoce Ryskiej, głównie patrolując. Mamert Stankiewicz brał też wtedy udział w operacjach minowania Zatoki. Został następnie młodszym, po czym starszym oficerem nawigacyjnym okrętu flagowego dywizjonu krążowników – krążownika pancernego „Ruryk”, którym był do wiosny 1917 roku[3]. W maju 1917 został oficerem nawigacyjnym sztabu dywizjonu obejmującego wszystkie siły morskie w Zatoce Ryskiej. W sierpniu 1917 dowodził stawiaczem min. Po wybuchu rewolucji październikowej wyjechał do Stanów Zjednoczonych[6]. W latach 1918–1919 był urzędnikiem Konsulatu Rosyjskiego w Pittsburghu w USA. Delegowany następnie na Syberię do flotylli rzecznej. Aresztowany przez Czeka, przebywał w więzieniu w Irkucku, a następnie, do połowy maja 1921, w obozie w Krasnojarsku.

Od czerwca 1921 w Polsce, zweryfikowany w stopniu komandora podporucznika ze starszeństwem od 1 czerwca 1919 roku i przydzielony do Szkoły Morskiej w Tczewie jako kierownik Wydziału Nawigacyjnego. Jednocześnie wykładał astronomię i nawigację w Oficerskiej Szkole Marynarki Wojennej w Toruniu. Tłumaczył na język polski z angielskiego i rosyjskiego książki i podręczniki nawigacyjne. W 1923 uczestniczył w rejsie do Brazylii na pokładzie należącego do Szkoły Morskiej żaglowca „Lwów”, a w latach 1924–1926 dowodził „Lwowem” jako komendant, następnie podjął pracę na statkach handlowych i jako pilot w Urzędzie Morskim w Gdyni.

W 1927 r. został kapitanem pierwszego statku zakupionego dla Polskiej Marynarki Handlowej, SS „Wilno” i wprowadził go do portu w Gdyni: było to pierwsze wejście do Gdyni statku handlowego pod polską banderą. Nazwa „Wilno” została zresztą zaproponowana przez Mamerta Stankiewicza. Od tego czasu powierzano mu najbardziej prestiżowe dowództwa. Gdy w 1931 powstały Gdynia–Ameryka Linie Żeglugowe SA, Mamert Stankiewicz przeszedł do niego i dowodził kolejno transatlantykami „Pułaski”, a następnie największym wówczas „Polonia”. Dozorował budowę nowego flagowego transatlantyku MS „Piłsudski” i został jego kapitanem. Dowodził nim w czasie dziewiczej podróży, wskutek poważnej choroby zszedł ze statku, ale po wyleczeniu objął ponownie dowództwo.

Grób kapitana Mamerta Stankiewicza w Hartlepool, 2005

W lipcu 1939 roku udał się na urlop do Zakopanego, a na MS „Piłsudski” zastąpił go brat, kpt. Jan Stankiewicz. 24 sierpnia został odwołany z urlopu i otrzymał rozkaz przeprowadzenia do Wielkiej Brytanii SS „Kościuszko”. Wypłynął z Gdyni 28 sierpnia i 2 września dopłynął do Dartmouth w Wielkiej Brytanii[6]. 24 listopada objął dowództwo na „Piłsudskim” przemianowanym na transportowiec wojenny (ORP „Piłsudski”). 25 listopada ORP „Piłsudski” wyszedł w swój pierwszy wojenny rejs w konwoju do Nowej Zelandii. 26 listopada o 5:36 na transatlantyku doszło do dwóch wybuchów. Kapitan Stankiewicz pozostał na statku, aby upewnić się, czy opuściła go cała załoga. Opuścił okręt z dwójką ostatnich marynarzy (jeden ukrył się na pokładzie w szalupie i przeżył w niej katastrofę). Po półtorej godziny rozbitkowie zostali wyłowieni przez brytyjski niszczyciel HMS „Valorous”. Mamert Stankiewicz zmarł wskutek hipotermii i ataku serca na pokładzie tego okrętu[6]. Ocalony wcześniej lekarz okrętowy Wacław Korabiewicz, nie mając odpowiednich leków nasercowych, nie zdołał odratować kapitana, którego zresztą z powodu niezwykle zmienionych rysów twarzy (kapitan osiwiał w kilka godzin) nie rozpoznał.

Jego imię nosił statek MS „Kapitan M. Stankiewicz” zwodowany 13 listopada 1962[7].

Odznaczony pośmiertnie orderem Virtuti Militari i brytyjskim Distinguished Service Cross.

Został pochowany z asystą wojskową na cmentarzu West View Cemetery przy West View Road w Hartlepool niedaleko Middlesbrough, na wschodnim wybrzeżu Anglii (położenie grobu kpt. Mamerta Stankiewicza kwatera: PLOT 2 RCM[8] na cmentarzu West View Cemetery w Hartlepool 54°42′26,543″N 1°14′01,410″W/54,707373 -1,233725). Dawniej grobem kpt. Mamerta Stankiewicza opiekowało się Stowarzyszenie Oficerów Polskiej Marynarki Handlowej w Londynie, obecnie opiekę przejął[9] YKP[10] w Londynie. Jego grób symboliczny znajduje się na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kwatera B23-8-14)[11].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Nawiązania w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Mamert Stankiewicz napisał wspomnienia Z floty carskiej do polskiej (pierwotny tytuł nadany przez autora to Korsarz i Don Kichot). Ocalone w czasie wojny przez rodzinę kapitana, wydane zostały dopiero po 1989 roku z powodu przeszkód ze strony cenzury.
  • Mamert Stankiewicz został opisany w poświęconej mu książce Karola Olgierda Borchardta Znaczy Kapitan.

Inne[edytuj | edytuj kod]

Mamert Stankiewicz jest patronem:

  • Szkoły Podstawowej nr 4 w Świnoujściu[12]
  • Szkoły Podstawowej nr 2 w Gryfinie[13]
  • Szkoły Podstawowej nr 19 w Gdańsku[14]
  • 1 Harcerskiej Drużyny Wodnej z Bytomia[15]
  • 6 Drużyny Harcerskiej „Siklawa” w Poznaniu[16]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Tadeusz Dębicki, Z dziennika marynarza: na pokładzie „Lwowa” z Gdańska do Rio de Janeiro i z powrotem; wyd. nakładem Wydawnictwa Gebethner i Wolff Warszawa – Kraków – Lublin – Łódź – Poznań – Wilno – Zakopane 1925 – Tczewska Biblioteka Wirtualna [dostęp 2022-09-11] (pol.).
  2. Od słowa „znaczy”, którym rozpoczynał niemal każde zdanie. (Borchardt 2005 ↓).
  3. a b c d e f Stankiewicz 2007 ↓.
  4. Anna Tomaszewska, Warszawa, 06.05.2020 - nekrolog, nekrologi.wyborcza.pl [dostęp 2020-07-09] (pol.).
  5. Irena Stankiewicz - Małecka - Encyklopedia Medyków Powstania Warszawskiego, lekarzepowstania.pl [dostęp 2020-07-09] (ang.).
  6. a b c Mamert Stankiewicz (ang.). W: Who is who [on-line]. zeglujmyrazem.com. [dostęp 2013-01-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-12)].
  7. Kapitan M. Stankiewicz, Polskie Linie Oceaniczne [dostęp 2017-11-25] [zarchiwizowane z adresu 2016-05-25].
  8. Jan Ruszkowski: Śladami Znaczy Kapitana (pol.). port21.pl. [dostęp 2009-07-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (23 września 2009)].
  9. [za:] Jerzy Knabe: Doroczna wizyta u Kpt. Mamerta Stankiewicza (pol.). pogoria.org, 2008-11-03. [dostęp 2009-07-22].
  10. Yacht Klub Polski w Londynie (pol.). [dostęp 2009-07-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (19 lipca 2009)].
  11. Spis pochowanych na Powązkach Wojskowych (d. Cmentarzu Komunalnym Powązki) w Warszawie
  12. Jerzy Farkas, Serwis informacyjny SP nr 4 w Świnoujściu, zsp4.swinoujscie.pl [dostęp 2018-11-29].
  13. Szkoła Podstawowa nr 2 w Gryfinie, sp2gryfino.edupage.org [dostęp 2018-11-29] (pol.).
  14. SP nr 19 w Gdańsku im. Zasłużonych Ludzi Morza – Patroni.
  15. 1 Harcerska Drużyna Wodna im. kap. ż.w. Mamerta Stankiewicza, Hufiec ZHP Bytom im. hm. Józefa Kwietniowskiego [dostęp 2021-03-22].
  16. Lokalny Synod Pijarski - plan [zarchiwizowane].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]