Maniok jadalny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Maniok jadalny
Maniok jadalny: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd malpigiowce
Rodzina wilczomleczowate
Rodzaj maniok
Gatunek maniok jadalny
Nazwa systematyczna
Manihot esculenta Crantz.
Inst. rei herb. 1:167. 1766
Synonimy

Manihot utilissima Pohl
Jatropa manihot L.
Janipha manihot H.B.K.

Mapa zasięgu
Maniok jadalny: zasięg występowania na mapie
Bulwy
Sadzonka
Owoc i nasiona

Maniok jadalny (Manihot esculenta Crantz), nazywany także maniokiem gorzkim lub podpłomyczem najużyteczniejszym – gatunek rośliny uprawnej należący do rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae). Pochodzi z Brazylii.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Krzew o wysokości do 3 m.
Liście
Długoogonkowe, o sercowatodłoniastych, 3-7-klapowych blaszkach. Na górnej stronie są ciemnozielone, na spodniej sinozielonkawe z nabiegłymi pomarańczowo nerwami.
Kwiaty
Drobne, brudnożółte, zebrane w grono. Są rozdzielnopłciowe; kwiaty męskie mają 10 pręcików, żeńskie 1 słupek.
Owoc
Wąskooskrzydlona torebka zawierająca drobne, eliptyczne, białoszare, ciemno nakrapiane nasiona.
Bulwy
Częścią użytkową są bulwy korzeniowe o długości 30-60 cm, grubości 10 cm i ciężarze do 4 kg. Są one brązowe z zewnątrz, wewnątrz białe lub żółtawobiałe. Zawierają 20-40% skrobi, do 5% cukru i do 2% białka. W stanie surowym są trujące, ponieważ występuje w nich glikozyd manihotoksyna, który łatwo przechodzi w silnie trujący kwas pruski. Właściwości trujące giną po ugotowaniu, upieczeniu lub wysuszeniu i wówczas bulwy mogą być spożywane bezpośrednio lub w różny sposób przyrządzone.
Gatunki podobne
Maniok słodki (Manihot dulcis, yuca dulce) jest blisko spokrewnionym gatunkiem, którego bulwy zawierają mniej manihotoksyny, jest więc mniej trujący i nadaje się do bezpośredniego spożycia. Odróżnia go od dzikiej odmiany to ze ma białą łodygę, łatwo się obiera, a po obraniu ma różową skórkę. Zaś dzika odmiana (yuca brava) ma czerwonawą łodygę i aby go obrać trzeba użyć noża.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Sztuka kulinarna : Ze zmielonych lub startych bulw otrzymuje się masę, która po wysuszeniu i prażeniu jest mielona. Powstająca w ten sposób mąka (tzw. kassawa) służy do wypieku chleba, sporządzania i przyprawiania różnych potraw oraz przerabia się ją na alkohol. Z masy powstałej ze zmielenia bulw otrzymuje się także mączkę skrobiową zwaną tapioką. Używa się jej do wyrobów cukierniczych i do sporządzania dietetycznych potraw skrobiowych.
  • Liście spożywa się jako warzywo. Sok mleczny gotowany z dodatkiem pieprzu jest przyprawą kuchenną, a z nasion otrzymuje się olej.

Znaczenie gospodarcze i produkcja[edytuj | edytuj kod]

Światową produkcję  korzeni manioku oszacowano na 184 mln ton w 2002 roku, która wzrosła do 230 mln ton w roku 2008.

FAO szacuje, że globalne zbiory w 2012 roku na ponad 280 mln ton, co stanowi wzrost o 60 % od 2000 roku, globalne średnie plony wzrosły o niemal 1,8 procent rocznie w ciągu ostatniej dekady.[2]

Większość produkcji w 2002 roku była w Afryce, gdzie było uprawiane 99,1 mln ton; 51,5 mln ton wyprodukowano w Azji; i 33,2 mln ton w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach, a konkretnie na Jamajce.

 Nigeria jest największym na świecie producentem manioku[3]. Jednak na podstawie danych statystycznych z FAO i ONZ, to Tajlandia jest największym eksporterem suszonego manioku. Na całym świecie produkcja manioku wzrosła o 12,5% w latach 1988 i 1990.

W 2010 roku średni plon upraw manioku na całym świecie to 12,5 ton z hektara. Najbardziej wydajne gospodarstwa manioku na świecie były w Indiach. Ogólnonarodowy średni plon to 34,8 ton z hektara w 2010 roku.[4]

W regionie subtropikalnym w południowych Chinach, maniok jest piątym co do wielkości upraw po ryżu, słodkich ziemniakach, trzcinie cukrowej i kukurydzy.[5] Chiny są także największym rynkiem eksportowym dla manioku produkowanego w Wietnamie i Tajlandii. Ponad 60% produkcji manioku w Chinach jest skoncentrowana w jednej prowincji Guangxi, średnio ponad 7 mln ton rocznie.

Główni producenci manioku w 2012 roku według FAOSTAT.[6]

Lp. Kraj w mln ton
1 Nigeria 54000000
2 Indonezja 24177372
3 Tajlandia 29848000
4 Demokratyczna

Republika Konga

16000000
5 Ghana 14547279
6 Brazylia 23044557
7 Angola 10636400
8 Mozambik 10051364
9 Wietnam 9745545
10 Indie 8746500
11 Kambodża 7613697
12 Zjednoczona

Republika Tanzanii

5462454
13 Uganda 4924560
14 Malawi 4692202
15 Chiny 4560000
16 Kamerun 4287177
17 Sierra Leone 3520000
18 Madagaskar 3621309
19 Benin 3295785
20 Randa 2716421

Wartości odżywcze [edytuj | edytuj kod]

Korzeń manioku jest w istotnym źródłem węglowodanów.[7] W jego skład wchodzi 60-65 % wody, 20-31 % węglowodanów, 1-2 % białka i stosunkowo niska zawartość witamin i minerałów. Jednak korzenie są bogate w wapń i witaminę C,  zawierają znaczną ilość odżywczej tiaminy, ryboflawin i kwas nikotynowy.

Jego węglowodany składają się w  64-72% ze skrobi. Skrobia z manioku zawiera 70 % amylopektyny i 20 % amylozy. Gotowana skrobia z manioku ma strawność ponad 79,9%.

Korzeń manioku jest słabym źródłem białka.[8]

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Maniok jest atrakcyjny jako źródło pożywienia, ponieważ w niektórych ekosystemach  jest jedną z najbardziej odpornych na suszę roślin, może być z powodzeniem uprawiany na glebach marginalnych i daje znaczne plony, gdzie dla wielu innych roślin są to warunki niekorzystne.

Maniok jest dobrze dostosowany do szerokościach geograficznych 30 ° na północ od równika i 30° na południe od równika, do wysokości 2000 m n.p.m. Najlepiej rośnie w zakresie temperatur od 18-25 ° C,  z opadami deszczu od 50 mm do 5000  mm rocznie. Jest przystosowany do słabych gleb o pH w zakresie od kwaśnego do alkalicznego. Warunki te są powszechne w niektórych częściach Afryki i Ameryki Południowej.

Toksyczność i proces przetwarzania [edytuj | edytuj kod]

Surowe bulwy manioku zawierają glikozydy cyjanogenne, szczególnie linamarynę i lotaustralinę, które przekształcają się do kwasu pruskiego (cyjanowodoru, HCN) pod wpływem linamarazy – enzymu uwalnianego z tkanki bulw manioku po ich uszkodzeniu mechanicznym.

Tak zwane słodkie odmiany mogą produkować około 20 miligramów cyjanku (CN) na kilogram świeżych korzeni, zaś gorzkie  ponad 50 razy tyle (1 g / kg).

Objawy ostrego zatrucia cyjankami pojawiają się cztery lub więcej godzin po spożyciu surowego lub słabo przetworzone manioku:  zawroty głowy, wymioty i omdlenia. W niektórych przypadkach może powodować śmierć w ciągu jednej lub dwóch godzin.

Sposoby przetwarzania manioku w celu uniknięcia zachorowań to: moczenie, gotowanie, fermentacja, smażenie.

Krótkie nasączanie (cztery godziny) manioku w wodzie, nie jest wystarczające, ale moczenie przez 18-24 godzin, możne usunąć do połowy zawartości cyjanku.

Tradycyjna metoda stosowana w Afryce Zachodniej to obranie korzeni i umieszczenie ich w wodzie przez trzy dni do fermentacji. Korzenie następnie są suszone lub gotowane. W Nigerii i kilku innych krajach  Afryki Zachodniej zwykle są one tarte i lekko smażone w oleju palmowym w celu zakonserwowania. Rezultatem jest środek spożywczy o nazwie gari.

 Inny sposób to moczenie dużych bulw przez kilka dni w wodzie, następnie są one obierane ze skórki, płukane i ścierane na tarce. Starty maniok wyciska się kilkukrotnie i praży na patelni. W ten sposób powstaje farinha.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-11-26].
  2. ://www.fao.org/ag/save-and-grow/cassava/en/1/index.html
  3. JanJ. Falkowski JanJ., Geografia Rolnictwa Świata, 2001.
  4. "FAOSTAT: Production, Crops, Cassava, 2010 data"
  5. http://www.gardeningplaces.com/articles/nutrition-per-hectare1.htm
  6. http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx
  7. Olumide O. Tewe (2004). "The Global Cassava Development Strategy". FOOD AND AGRICULTURE ORGANIZATION OF THE UNITED NATIONS.
  8. https://en.wikipedia.org/wiki/Cassava


Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  2. https://en.wikipedia.org/wiki/Cassava