Maniok jadalny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Maniok jadalny
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd różopodobne
Rząd malpigiowce
Rodzina wilczomleczowate
Rodzaj maniok
Gatunek maniok jadalny
Nazwa systematyczna
Manihot esculenta Crantz.
Inst. rei herb. 1:167. 1766
Synonimy
  • Manihot utilissima Pohl
  • Jatropa manihot L.
  • Janipha manihot H.B.K.
Zasięg występowania
Mapa zasięgu
Bulwy
Sadzonka
Owoc i nasiona

Maniok jadalny, maniok gorzki, podpłomycz najużyteczniejszy[3] (Manihot esculenta Crantz) – gatunek rośliny uprawnej należący do rodziny wilczomleczowatych (Euphorbiaceae). Pochodzi z Brazylii.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Krzew o wysokości do 3 m.
Liście
Długoogonkowe, o sercowatodłoniastych, 3-7-klapowych blaszkach. Na górnej stronie są ciemnozielone, na spodniej sinozielonkawe z nabiegłymi pomarańczowo nerwami.
Kwiaty
Drobne, brudnożółte, zebrane w grono. Są rozdzielnopłciowe; kwiaty męskie mają 10 pręcików, żeńskie 1 słupek.
Owoc
Wąskooskrzydlona torebka zawierająca drobne, eliptyczne, białoszare, ciemno nakrapiane nasiona.
Bulwy
Bulwy korzeniowe mają długość 30–60 cm, grubość 10 cm i masę do 4 kg. Są one brązowe z zewnątrz, wewnątrz białe lub żółtawobiałe.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Bulwy manioku stanowią ważny element diety ludności krajów tropikalnych. Zawierają 20–40% skrobi, do 5% cukru i do 2% białka. W stanie surowym są trujące, ponieważ zawierają dużo glikozydów cyjanogennych[4] (>500 mg w 100 g), który łatwo przechodzi w silnie trujący kwas pruski. Właściwości trujące giną po wymoczeniu w wodzie przez 24 godziny czy odpowiednim wypłukaniu, ugotowaniu, upieczeniu lub wysuszeniu. Wówczas bulwy mogą być spożywane bezpośrednio lub w różny sposób przyrządzone, np. wyrabiana jest z nich mąka (kassawa), służąca m.in. do wypieku chleba, czy tapioka - produkt skrobiowy w postaci mąki czy granulatu[potrzebny przypis].

Występuje w dwóch odmianach: słodkawej (Meksyk i Ameryka Centralna) i gorzkawej (Brazylia)[5].

Wartość odżywcza
Maniok
(100 g)
Wartość energetyczna 502 kJ (120 kcal)
Białka 3,1 g
Węglowodany 26,9 g
Tłuszcze 0,4 g
Woda 68,5 g
Dane liczbowe na podstawie: [6]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[7]

Jadalne są także nasiona, z których wyrabia się też olej.

Liście po ugotowaniu spożywane są jako warzywo, podobnie jak szpinak (surowe są trujące tak jak i bulwy)[8].

Siano z młodych pędów manioku służy w krajach tropikalnych do karmienia zwierząt gospodarczych. Jest wartościową paszą, gdyż zawiera sporo białka[potrzebny przypis].

Z kolei mleczko pozyskiwane z kłączy jest surowcem do produkcji kauczuku[9].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Maniok jest rośliną wymagającą co najmniej 8 miesięcy ciepłej pogody do wytworzenia plonu. W wilgotnych obszarach nie toleruje powodzi. Uzyskanie plonu w niekorzystnych warunkach, takich jak chłodna lub sucha pogoda, trwa 18 lub więcej miesięcy. Toleruje szeroki zakres pH gleby od 4,0 do 8,0 i jest najbardziej produktywny w pełnym słońcu[10].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze ślady świadczące o wykorzystaniu manioku znaleziono w Ameryce Południowej w Peru, na stanowisku archeologicznym Tres Ventanas w górnym biegu rzeki Chilca. Datuje się je na wczesny okres preceramiczny (ok. 9500–8000 lat BP). Nieco młodsze (datowane na ok. 8200 lat BP), są znaleziska w Quebrada de las Pircas – stanowisku ze środkowego okresu preceramicznego. Wszystkie te szczątki różnią się od znajdowanych na terenach brazylijskich, co może świadczyć o ich niezależnej domestykacji[11].

W XVI wieku maniok trafił z Brazylii do Afryki (Gwinea, Kongo) za pośrednictwem handlarzy niewolników. W późniejszych latach Portugalczycy sprowadzili maniok do Azji południowej. Dalsze losy manioku związane były z wędrówkami kupców i żeglarzy[12].

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

W 2016 roku światowa powierzchnia uprawy manioku wyniosła ok. 23,5 mln ha, z czego otrzymano 227 mln t bulw. Największymi producentami manioku są kraje afrykańskie (Nigeria, Demokratyczna Republika Konga, Ghana, Angola) i kraje azjatyckie (Tajlandia, Indonezja)[13].

Tajlandia jest głównym eksporterem manioku, z czego większość trafia do Europy[10].

Najwięksi producenci manioku (2017)
(w mln ton)[13]
 Nigeria 59,49
 Demokratyczna Republika Konga 31,6
 Tajlandia 30,97
 Indonezja 19,05
 Brazylia 18,88
 Ghana 18,47
 Angola 11,75
 Kambodża 10,58
 Wietnam 10,27
 Mozambik 8,77
 Kamerun 5,8
 Wybrzeże Kości Słoniowej 5,37
 Tanzania 5,01
Łącznie na świecie 291,99

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-11-26] (ang.).
  3. Rozporządzenie komisji UE. [dostęp 2017-12-08].
  4. Dorota Chruszczyk, Grzegorz Boczkaj, Agregacja, koagulacja i wytrącanie się asfaltenów ze strumieni procesowych – przegląd literatury, „Nafta-Gaz”, 72 (4), 2016, s. 294–299, DOI10.18668/ng.2016.04.09, ISSN 0867-8871 [dostęp 2019-01-24].
  5. Agricultura. El cultivo de la yuca., www.infoagro.com [dostęp 2016-04-11].
  6. Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Wyd. wydanie II zmienione. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 497. ISBN 978-83-200-5311-1.
  7. Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  8. Maniok – tajemnicze warzywo! SPRAWDŹ jakie ma właściwości!
  9. Maniok: wartości odżywcze. Jak jeść maniok?
  10. a b Stuarts Brasil, Stuart's Brasil: Aipim, Mandioca, Manioc, Pão-de-pobre, Cassava(Manihot esculenta), Stuart's Brasil, 2009 [dostęp 2018-02-14].
  11. Michał Wasilewski. Udomowienie roślin w Nowym Świecie. „Wiadomości Botaniczne”. 49 (1/2), s. 19–37, 2005. 
  12. Jan Falkowski, Jerzy Kostrowicki, Geografia rolnictwa świata, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
  13. a b FAOSTAT, www.fao.org [dostęp 2019-03-10].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.