Manipuł

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Manipuł (łac. manipulus, od łac. mănŭs – ręka) – jednostka taktyczna armii rzymskiej, składająca się z dwóch centurii.

Znaki manipułów legionu na monecie Galby

Nazwa ta wywodzona jest od znaku bojowego jednostki (signum), którym początkowo była wiązka siana zatknięta na ostrzu włóczni, później zastąpiona metalową wiązką liści albo znakiem ręki w postaci otwartej dłoni[1]. Od nazwy jednostki pochodzi określenie specyficznego szyku bojowego legionów rzymskich.

Szyk manipularny (quincunx) tworzyli ustawieni w trzech rzędach legioniści (reforma kamilliańska). Formacja ta miała kształt szachownicy, nie tworząc zwartej linii frontowej (jak np. falangi armii hellenistycznych), i takie rozstawienie manipułów umożliwiało szybkie wycofywanie zmęczonych walką żołnierzy poza szeregi w dalszych liniach, a także wycofanie lekkozbrojnych po wykonaniu ich zadania. W pierwszym szeregu stali najsłabsi, najmłodsi i jednocześnie najmniej doświadczeni żołnierze zwani hastati (od hasta – włócznia, choć wbrew nazwie nie nosili włóczni), uzbrojeni w krótkie miecze oraz ciężkie oszczepy zwane pilum. Drugi szereg stanowili starsi, lepiej uzbrojeni principes (od "princeps" – pierwszy), a w ostatnim najstarsi i najbardziej doświadczeni triarii (dosł. trzeciorzędni), wyposażeni we włócznie hasta i traktowani jako rezerwa.

Rozmieszczenie oddziałów w szyku manipularnym względem czoła szyku (↓)

Najpierw do walki przystępowali hastati, potem – jeśli ich atak zawiódł, atakowali principes. Tylko jeśli ataki dwóch pierwszych szeregów zawiodły, do walki wyruszali triarii[2]. Skrzydła piechoty osłaniała kawaleria. Na czele manipułu stało dwóch centurionów: pierwszy nazywał się prior, a drugi posterior. Prior pochodził z wyboru żołnierzy danego manipułu, natomiast posterior był mianowany przez niego. Mimo że w manipule w okresie republiki było dwóch centurionów (setników), nie było ani jednej centurii. Niższej rangi podkomendnymi byli optio (dosł. „lepszy”) i tesserarius. Rozkazy za pomocą rogu przekazywał trębacz (cornicen). Kierunek marszu bądź ataku wskazywał chorąży niosący znak na drzewcu (signifer, od signum – znak i fero – niosę). W zależności od kategorii żołnierza manipuły liczyły od 60 ludzi (triarii) do 120–160 (principes i hastati). W skład legionu wchodziło 30 manipułów.

Reformy Mariusza pod koniec II wieku p.n.e. zmieniły rolę manipułów w armii. Trzy manipuły tworzyły kohortę, która odtąd stała się podstawową jednostką taktyczną. Podział na uzbrojonych teraz jednakowo (miecz i pilum) hastati, principes i triarii przestał mieć znaczenie poza hierarchizacją rang centurionów[3]. Najwyższe stanowisko w kohorcie miał prior manipułu triarii, najniższe – hastati; prior był zawsze wyższy rangą od posteriora. Najwyższym rangą centurionem w legionie był tzw. primipilus, czyli prior manipułu triarii w pierwszej kohorcie[4]. Jako pododdziały manipuły nadal stanowiły część legionu, zdolną samodzielnie działać i wykonywać określone zadania na szczeblu taktycznym, lecz skuteczniejszą i częściej wykorzystywaną formacją w jego ramach była już kohorta.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jean Claude Fredouille: Słownik cywilizacji rzymskiej. Katowice: Książnica, 1996, s. 105).
  2. Stąd u Rzymian powiedzenie „sprawa doszła do triariów” (res ad triarios fecit) oznaczało sytuację krytyczną, ostateczną (Maria Jaczynowska: Historia starożytnego Rzymu. Warszawa: PWN, 1974, s. 80).
  3. Peter Connolly: Historia armii rzymskiej. Wrocław: Wyd. Dolnośląskie, s. 26-27.
  4. Peter Connolly: Historia armii rzymskiej, dz. cyt., s. 46.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Lawrence Keppie: The Making of the Roman Army: From Republic to Empire. New York: Barnes & Noble, 1994. ISBN 1-56619-359-1.