Mao Zedong

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
To jest biografia osoby noszącej chińskie nazwisko Mao.
Mao Zedong
Mao.jpg
Data i miejsce urodzenia 26 grudnia 1893
Flag of the Qing dynasty (1862-1889).png Shaoshan
Data i miejsce śmierci 9 września 1976
Chińska Republika Ludowa Pekin
Przewodniczący Chińskiej Republiki Ludowej[1]
Okres od 27 września 1954
do 27 kwietnia 1959
Przynależność polityczna Komunistyczna Partia Chin
Następca Liu Shaoqi
Przewodniczący Komunistycznej Partii Chin
Okres od 20 marca 1943
do 9 września 1976
Przynależność polityczna Komunistyczna Partia Chin
Poprzednik Chen Duxiu
Następca Hua Guofeng
Mao Zedong signature.svg

Mao Zedong (chiń. upr.: 毛泽东; chiń. trad.: 毛澤東; pinyin: Máo Zédōng; Wade-Giles: Mao Tse-tung; PWN: Mao Ce-tung; IPA: [mau̯ː˧˥ tsɤ˧˥.tʊŋ˥] wymowa i; ur. 26 grudnia 1893, zm. 9 września 1976) – chiński polityk, przywódca kraju w latach 1949–1976, od 1943 r. szef biura politycznego oraz Przewodniczący Komitetu Politycznego Komunistycznej Partii Chin (aż do śmierci). Ideolog maoizmu.

Razem z Zhu De założył Armię Ludowo-Wyzwoleńczą (1 sierpnia 1927) po tym, jak Czang Kaj-szek rozpoczął serię czystek przeciwko komunistom. Po zdobyciu władzy Mao zapoczątkował przebudowę systemu gospodarczego i społecznego Chin poprzez proces kolektywizacji. Przyczynił się także do rozłamu w bloku wschodnim i zaognienia stosunków z ZSRR. U schyłku życia doprowadził do ocieplenia stosunków ze Stanami Zjednoczonymi.

1 października 1949 na placu Tian’anmen Mao ogłosił powstanie Chińskiej Republiki Ludowej. Od lat pięćdziesiątych za jego sprawą przeprowadzono szereg kampanii politycznych i gospodarczych takich jak: kampania przeciwko prawicowcom, wielki skok naprzód, rewolucja kulturalna – nieudane eksperymenty gospodarcze doprowadziły do śmierci dziesiątków milionów ludzi.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Wczesne życie[edytuj | edytuj kod]

Mao w 1913 roku

Urodził się 26 grudnia 1893 we wsi Shaoshan, w okręgu Xiangtan, w prowincji Hunan. Wychował się w rodzinie zamożnego wieśniaka, Mao Yichanga, który z kolei urodził się w ubogiej rodzinie chłopskiej. Yichang do szkoły uczęszczał jedynie przez dwa lata. W 1885 poślubił Wen Qimei i zaraz po ślubie zaciągnął się do armii[2]. Po opuszczeniu wojska Mao Yichang rozpoczął uprawę wysokiej jakości odmiany ryżu i zajął się także lichwiarstwem. Założył sklep sprzedający ziarno, skupował zboże i sprzedawał w pobliskiej miejscowości. Dzięki temu stał się jednym z najbogatszych rolników w Shaoshan i posiadał na własność dwadzieścia akrów ziemi. Mao Zedong określał ojca jako trzymającego dyscyplinę i niekiedy karzącego swoje dzieci biciem. Oprócz Zedonga byli to chłopcy: Zemin i Zetan oraz dziewczynka, Zejian[3]. Wen Qimei, była pobożną buddystką starającą się złagodzić rygorystyczne podejście męża[4]. Mao do ósmego roku życia wychowywał się wśród członków klanu Wen swojej matki, ok. 10 kilometrów od Shaoshan. Przebywał tam razem ze swoją matką. Mao wspominał później ten czas jako idyllę[5]. Jako dziecko został buddystą, jednak porzucił tę wiarę w latach młodzieńczych. Jego ojciec był niewierzący, choć po tym, gdy przeżył spotkanie z tygrysem, złożył w podzięce bogom ofiary[6]. Rodzina Mao mieszkała z dziadkiem Zedonga, Mao Enpu, który zmarł, gdy miał on dziesięć lat[7].

Jako że jego ojciec miał pieniądze, wysłał 8-letniego Zedonga do lokalnej szkoły podstawowej. W szkole poznawał konfucjanizm, jedną z dominujących ideologii moralnych Chin. Później Mao przyznał, że nie korzystał z klasycznych tekstów konfucjańskich filozofów, zamiast tego wolał czytać powieści Opowieści o Trzech Królestwach Luo Guanzhonga i Opowieści znad brzegów rzek[8]. W wieku 11 lat w reakcji na konfucjańskie wychowanie uciekł z domu jednak ojciec szybko przyprowadził go do domu[9].W wieku trzynastu lat skończył szkolę podstawową. Ojciec ożenił go wówczas z 17-letnią Luo Yigu. Dzięki temu małżeństwu rodzina Mao stała się właścicielem nowych gruntów. Młoda para nigdy nie mieszkała razem. Mao odmówił uznania jej za swoją żonę i krytykował zmuszenie go do małżeństwa przez swojego ojca. Luo Yigu w oczach lokalnego społeczeństwa została zhańbiona, zmarła w 1910[10]. W przerwie od szkoły pomagał ojcu w pracy na roli[11], ale zainteresował się polityką m.in. teorią Zheng Guanyinga, który swoje poglądy przedstawił w broszurze Shengshi Weiyan. Zheng w swoich pracach skarżył się na pogorszenie statusu Chin w regionie Azji Wschodniej i domagał się wprowadzenia w Chinach demokracji przedstawicielskiej[12]. Pod wpływem osób takich jak George Washington czy Napoleon Bonaparte zainspirował się wojskowością i nacjonalizmem[13].

Jego poglądy polityczne kształtowane były przez Gelaohui. Ruch oporu przeciwko dynastii Qing, który powstał w okresie klęski głodu w Hunan. Mao popierał postulaty ruchu. Siły zbrojne stłumiły jednak działalność organizacji, wielu dysydentów zostało zabitych[14]. Klęska głodu dotarła i do Shaoshan, gdzie głodujący chłopi zajęli ziarno należące do jego ojca, Mao wyrażał dezaprobatę dla ich działania, uważając je za moralnie złe, jednocześnie wyrażał współczucie dla sytuacji, w której się znaleźli[15]. W wieku 16 lat, przeniósł się do wyższej szkoły podstawowej w pobliskim Dongshan[16]. Uczył się tam w większości obok nastolatków zajmujących wysoką pozycję społeczną, ze względu na to znosił szykany kolegów drwiących z jego niechlujnego, chłopskiego ubioru[17].

Dom rodzinny Mao

Rewolucja Xinhai[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Rewolucja Xinhai.

W 1911 przekonał ojca, aby pozwolił mu uczyć się w gimnazjum w Changsha[18]. Miasto, ze względu na wrogość wobec monarchii absolutnej cesarza Puyi, było uznawane za "wylęgarnię rewolucjonistów". Niektórzy z nich co prawda postulowali reformatorskie przejście do monarchii konstytucyjnej, większość opowiedziała się jednak za wyborem prezydenta i budową ustroju republikańskiego. Czołowym przedstawicielem ruchu był Sun Jat-sen – wykształcony w Stanach Zjednoczonych, chrześcijanin, który doprowadził do utworzenia tajnego stowarzyszenia znanego jako Tongmenghui czyli Liga Związkowa[19]. W trakcie pobytu w mieście napisał swój pierwszy esej polityczny, który został przyklejony na szkolnej ścianie. Później sam przyznał, że esej był "nieco zagmatwany". Mao poparł w nim utworzenie republiki na czele z Sunem, ale jednocześnie zaproponował, aby premierem został umiarkowany Kang Youwei, a ministrem spraw zagranicznych Liang Qichao[20]. Jako symbol oporu przeciwko dynastii Mandżurów, Mao ściął sobie warkocz, oznakę podporządkowania cesarzowi[21].

W trakcie rewolucji Xinhai (1911) walczył przez kilka miesięcy jako żołnierz po stronie rewolucjonistów jednak nie wziął udziału w bezpośrednich walkach. Początkowo Changsha znalazła się pod kontrolą monarchy, a gubernator w celu zdławienia protestów wprowadził stan wojenny. Po ataku wojsk republikańskich i ucieczce z miasta gubernatora, miasto znalazło się w rękach opozycji[22]. Jak się okazało północne prowincje pozostały wierne cesarzowi, w nadziei na uniknięcie wojny domowej, Sun Jat-sen pełniący funkcję tymczasowego prezydenta zaapelował do swoich zwolenników o kompromis z monarchistycznym generałem Yuan Shikaiem. Wkrótce monarchia została zniesiona a w jej miejsce powstała Republika Chińska. Prezydentem nie został jednak Sun Jat-sen, lecz Yuan Shikai. Po zwycięstwie rewolucji, Mao po sześciu miesiącach służby wojskowej zrezygnował z niej w 1912[23]. W tym czasie z artykułu prasowego dowiedział się o socjalizmie, przeczytał wówczas pamflet Jiang Kanghu – lidera chińskich studentów i założyciela Chińskiej Partii Socjalistycznej[24].

Kontynuacja nauki[edytuj | edytuj kod]

Po opuszczeniu wojska powrócił do nauki. Przez pewien czas uczęszczał do akademii policyjnej, szkoły produkcji mydła, szkoły prawniczej i ekonomicznej. Jego ojciec zaaprobował jedynie ostatnią ze szkół, jednak zajęcia w niej odbywały się w języku angielskim, którego Mao nie rozumiał. Szkołę ekonomiczną porzucił na rzecz gimnazjum w Changsha, które jednak opuścił[25]. Podjął niezależną naukę, spędzał dużo czasu w bibliotece publicznej, gdzie czytał dzieła klasycznego liberalizmu autorstwa liberałów tj. Adama Smitha czy Monteskiusza. Przestudiował m.in. pracę Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów której poglądy stworzyły podwaliny liberalizmu gospodarczego a także pracę Duch prawa Monteskiusza. Poznał też dzieła zachodnich naukowców i filozofów, jak: Charles Darwin, Herbert Spencer, Jean-Jacques Rousseau i John Stuart Mill[26]. Uznawał się wówczas za intelektualistę. Po latach przyznał, że w tym okresie życia myślał o sobie, a nie o ludziach pracy[27]. Zainspirowany postulującymi liberalny indywidualizm pracami Friedricha Paulsena, wierzył że jednostki nie są związane kodeksami moralnymi, a ich celem jest dążenie do większego dobra w myśl zasady cel uświęca środki (konsekwencjalizm)[28]. Nie widząc praktycznego zastosowania poszukiwań intelektualnych syna, jego ojciec zaprzestał dawania mu pieniędzy, co zmusiło Mao Zedonga do zamieszkania w schronisku dla nędzarzy[29].

Pragnąc zostać nauczycielem, rozpoczął studia na kolegium kształcenia nauczycieli. Kilka miesięcy później szkoła do której uczęszczał połączyła się z placówką powszechnie uznawaną za najlepszą w Hunan[30]. Profesor etyki, Yang Changji zachęcał Mao do czytania radykalnej gazety Nowa Młodzież (Xin Qingnian), założonej przez jego przyjaciela, Chena Duxiu – dziekana Uniwersytetu Pekińskiego. Chen, choć był chińskim nacjonalistą, uważał że Chiny powinny zwracać się ku Zachodowi w sprawie przyjęcia "Pana demokracji i pana nauki" i oczyszczenia się z autokracji i przesądów[31]. Właśnie w tym piśmie, w kwietniu 1917 Mao Zedong opublikował swój pierwszy artykuł pt. "Studium Kultury Fizycznej"; artykuł zachęcał czytelników do zwiększania siły fizycznej w celu lepszej służby rewolucji[32]. Wkrótce przystąpił do Stowarzyszenia Studiów nad Wang Fuzhi, grupy rewolucyjnej stworzonej przez miejscowych intelektualistów chcących naśladować Wang Fuzhiego (1619–1692), filozofa symbolizującego opór Hanów wobec mandżurskiej inwazji[33]. W pierwszym roku szkolnym zaprzyjaźnił się ze starszym od niego uczniem, Xiao Yu. Wraz z nim udał się na pieszą wycieczkę po Hunanie, w trakcie której utrzymywali się z żebrania i układania kupletów w zamian za jedzenie[34]. Mao był popularnym uczniem i pozostawał aktywny w działalności szkoły. W 1915 został wybrany sekretarzem Towarzystwa Studenckiego. Swojej pozycji użył do zawiązania Stowarzyszenia Samorządu Studenckiego, prowadzącego protesty przeciwko szkolnym zasadom[35].

Na wiosnę 1917 został wybrany na dowódcę armii uczniów-ochotników broniących szkoły przed grasującymi w okolicy żołnierzami. Oddział Mao uzbrojony był w drewniane i bambusowe włócznie[36]. Młody Mao coraz bardziej interesował się technikami wojny, wydarzeniami I wojny światowej, oraz zaczął wykazywać poczucie solidarności z robotnikami[37]. Wraz z Xiao Yu i Cai Hesenem (grupka kolegów określała się jako "Trzej bohaterowie" – przydomek ten pochodził z Opowieści o Trzech Królestwach) zorganizował konkurs wytrzymałości fizycznej. Wraz z innymi młodymi rewolucjonistami utworzyli w kwietniu 1918 Towarzystwo Odnowy Studiów Ludowych i zorganizowali debatę nt. idei Chena Duxiu. Organizacja skupiła od 70 do 80 członków, w tym kobiet. Wielu działaczy później zasiliło szeregi partii komunistycznej[38]. Szkołę ukończył w czerwcu 1919 na trzecim miejscu w swoim roczniku[39].

Wczesna działalność rewolucyjna[edytuj | edytuj kod]

Pekin i poznanie marksizmu[edytuj | edytuj kod]

Po skończeniu szkoły wyjechał do Pekinu, gdzie zarabiał pracując jako bibliotekarz w bibliotece zdominowanego przez liberałów Uniwersytetu Pekińskiego[40]. Tam też po raz pierwszy zetknął się z ideologią marksistowską. Ideę tą poznał za pośrednictwem pracującego na uniwersytecie Li Dazhao[41]. Li był autorem serii artykułów poświęconych rewolucji październikowej która miała wówczas miejsce w Rosji i wyniosła do władzy bolszewików z Włodzimierzem Leninem na czele. Li łączył w swojej teorii społeczno-politycznej marksizm z tradycjami chińskiego ruchu rewolucyjnego[42]. Mao równocześnie poznał idee anarchizmu głoszone przez Piotra Kropotkina, większe zainteresowanie wykazał jednak marksizmem który podobnie jak Li starał się łączyć z tradycją chińską w tym ze starożytnymi naukami filozoficznymi[43].

Na tym etapie życie zarabiał niewiele i wraz z siedmioma studentami mieszkał w małym pokoju[44]. Kilku jego przyjaciół z tego okresu dzięki anarchistycznej organizacji Mouvement Travail-Études udało się na studia do Francji, sam Mao choć również otrzymał taką ofertę odmówił być może ze względu na słabość w nauce języków obcych[45] i pozostał w Pekinie. Mao wdawał się w dyskusje z naukowcami wyższej rangi był jednak przez nich w większości lekceważony ze względu na wiejski akcent i niską pozycję społeczną. Uczęszczał na wykłady i seminaria których autorami byli m.in. Chen Duxiu, Hu Shi i Qian Xuantong. Młody bibliotekarz często zadawał im pytania jednak wykładowcy traktowali go z pogardą i odmawiali udzielania mu odpowiedzi[46]. Wiosną 1919 roku opuścił Pekin i wraz z przyjaciółmi którzy powrócili z Francji udał się do Szanghaju[47]. W drodze zawitał w rodzinne strony gdzie spotkał się z nieuleczalnie chorą matką (zmarła w październiku tego samego roku). Zedong spotkał się też ze swoim ojcem który zmarł kilka miesięcy później, w styczniu 1920 roku[48].

Okres rebelii studenckiej[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Ruch 4 Maja.
Wiec studencki - 4 maja 1919

Chiny w tym czasie padły ofiarą ekspansjonistycznej polityk Cesarstwa Japonii które przy wsparciu Francji, Wielkiej Brytanii i USA wynikającego z traktatu wersalskiego podbiło duże obszary Chin. Pomimo powszechnego oporu chiński rząd Duan Qiruia w Pekinie przyjął dwadzieścia jeden postulatów Japonii które co w praktyce było równoznaczne z uznaniem japońskiej dominacji[49]. W maju 1919 roku wybuchły w Pekinie patriotyczne zamieszki prowadzone przez Ruch 4 Maja. Wojska Duana rozpoczęły tłamszenie protestów które szybko przeniosły się na całe Chiny[50]. Mao w trakcie wystąpień pracował jako nauczyciel historii w szkole podstawowej[51]. W wolnych chwilach organizował protesty skierowane przeciwko lokalnemu gubernatorowi Zhangowi Jinghuiowi rządzącemu z nadania Duana. Zhang był ponadto znany z aktywności o charakterze kryminalnym[52]. Pod koniec maja Mao znalazł się razem z He Shuhengiem i Deng Zhongxią pośród grona założycieli Stowarzyszenia Studentów Hunańskich i wraz z nimi organizował studenckie strajki w czerwcu lipcu 1919 roku. Stowarzyszenie ruszyło również z wydawaniem radykalnego tygodnia Xiangjiang pinglu. Jeszcze w tym okresie idee Mao nie były marksistowskie lecz znajdujące się pod silnym koncepcją koncepcji wzajemnej pomocy promowanej przez Kropotkina - Mao domagał się wzmocnienia roli sił związków i rewolucji bez użycia przemocy[53].

Stowarzyszenie zostało rozwiązane przez rząd a tygodnik zawiesił działalność, Mao kontynuował działalność dziennikarską zakładając redakcję liberalnego pisma Nowy Hunan (Xin Hunan). Także Nowy Hunan został zamknięty przez Zhanga, Mao zrezygnował z prowadzenia własnego pisma i zaczął publikować w popularnej lokalnej gazecie Sprawiedliwość (Ta Kung Po). W kilku artykułach odnosił się pozytywnie do ideologii feminizmu, wzywał kobiety do wyzwolenia i wyrażał potępienie wobec przymusowych małżeństw aranżowanych[54]. W grudniu 1919 roku pomógł zorganizować w Hunan strajk generalny. Strajk zadecydował o dalszym losie Mao i innych przywódców studenckich którzy zostali przez Zhanga wydaleni z terenu prowincji. Mao powrócił do Pekinu gdzie spotkał się ze śmiertelnie chorym Yang Changijem będącym jego mentorem politycznym z czasów uniwersyteckich[55].

W Pekinie Mao dowiedział że napisane przez niego artykuły zdobyły duży rozgłos[56]. W Pekinie przestudiował literaturę marksistowską autorstwa Marksa, Engelsa i Karola Kautskyego. Szczególne wrażenie zrobił na nim Manifest komunistyczny, pozostał jednak w swoich poglądach eklektyczny[57]. Ruszył następnie w podróż po Chinach odwiedzając m.in. Tiencin, Jinan i Qufu[58], po czym osiadł w Szanghaju gdzie znalazł pracę w pralni. W Szanghaju poznał marksistę Chen Duxiu i Yi Peijia będącego działaczem nacjonalistycznego Kuomintangu. Yi poznał Mao z generałem Tan Yankaiem kontrolującym wojska Kuomintangu wzdłuż granicy z Hunan. Mao dołączył do niego i w czerwcu 1920 roku wraz z wiernymi Kuomintangowi wojskowymi obalił rządy Zhanga. W Hunan które znalazło się pod rządami Kuomintangu Mao został mianowany dyrektorem szkoły i otrzymywał spore wynagrodzenie. W tym samym czasie w zimie 1920 roku ożenił się z Yang Kaihui[59].

Założenie Komunistycznej Partii Chin[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Komunistyczna Partia Chin.
Flaga Komunistycznej Partii Chin

Komunistyczna Partia Chin została założona w 1921 roku w Szanghaju. Partia została założona przez Chen Duxiu i Li Dazhao. Mao utworzył Socjalistyczny Korpus Młodzieżowy powiązany z partią oraz uczestniczył w uruchomieniu biblioteki komunistycznego Towarzystwa Kulturalnego Książki której celem było propagowanie w Hunan literatury rewolucyjnej[60]. Oprócz ruchu komunistycznego uczestniczył w ruchu związkowym organizując strajki pracownicze w zimie 1920-21[61] i ruchu na rzecz autonomii Hunan w którym zresztą odniósł sporo sukcesów. Niemniej jednak w późniejszym okresie życia zaprzeczał że uczestniczył w ruchu autonomistycznym[62]. Partia początkowo funkcjonowała jako nieformalna koalicja co zmieniło się 23 lipca 1921 roku. Wtedy w Szangaju odbyło się pierwsze posiedzenie Krajowego Zjazdu KPCh z udziałem 13 delegatów reprezentujących grupy marksistowskie z Szanghaju, Pekinu, Kantonu, Wuhanu, Jinanu i Changsha. Mao uczestniczył w zjeździe. Zjazd początkowo odbył się w miejscowej szkole zamkniętej na okres letni jednak po tym gdy wykryto pośród uczestników agenta policji miejsce spotkania zmieniono. Delegaci spotkali się na łodzi płynącej po jeziorze. Choć w pierwszym kongresie KPCh uczestniczyli delegaci Kominternu i ZSRR to chińscy komuniści zignorowali radę Włodzimierza Lenina który zaleciał tymczasowy sojusz między komunistami a burżuazyjnymi demokratami, zamiast tego KPCh przyjęło ortodoksyjnie marksistowskie stanowisko wedle którego tylko proletariat miejski może doprowadzić do rewolucji socjalistycznej[63].

Po zjeździe Mao został sekretarzem partii w prowincji Hunan. Sam przebywał w Changsha gdzie prowadził nabór do partii komunistycznej. W sierpniu 1921 roku założył Uniwersytet Samokształcenia dzięki któremu czytelnicy mogli uzyskać dostęp do literatury rewolucyjnej. Uniwersytet Samokształcenia mieścił się siedzibie Towarzystwa Badań nad Wang Fuzhim[64]. Mao wziął udział w ruchu edukacyjnym Jamesa Yena jednak prowadzony przez niego oddział na rzecz alfabetyzacji zastąpił zwykłe podręczniki książkami o charakterze rewolucyjnym i marksistowskim[65]. Wdał się w bardziej polityczne działania w tym organizowanie ruchu robotniczego i strajku przeciwko administracji gubernatora Zhao Hengtiemu[66]. W lipcu 1922 roku w Szanghaju odbył się II Kongres Komunistycznej Partii Chin w którym sam Mao nie wziął udziału. Na kongresie delegaci przyjęli wcześniej odrzuconą radę Lenina i zgodzili się na sojusz z burżuazyjnymi demokratami z Kuomintangu dla dobra rewolucji narodowej. Członkowie partii komunistycznej chcąc przesunięcia Kuomintangu w lewą stronę wstąpili w szeregu nacjonalistycznej formacji[67]. Mao przyjął decyzję sojuszu z entuzjazmem a w swoich pismach skupiał się na uderzaniu w antyimperialistyczne tony. Ostro krytykował rządy Japonii, Wielkiej Brytanii i USA, szczególnie ostro wypowiadając się o ostatnim z wymienionych[68]. Mao opracował też strategię strajku pracowników kopalni węgla w Anyuan który okazał się sukcesem ruchu komunistycznego. Duży wpływ na sukces KPCh miały też innowacyjne działania Liu Shaoqiego i Li Lisana którzy nie tylko zmobilizowali górników ale też utworzyli szkoły i spółdzielnie. Działania komunistów znalazły się poparcia nie tylko robotników ale również lokalnych intelektualistów, oficerów, kupców, duchownych, członków Gangu Czerwonego Smoka czy przedstawicieli arystokracji[69].

Współpraca z Kuomintangiem[edytuj | edytuj kod]

Na III Zjeździe KPCh w Szanghaju w czerwcu 1923 roku delegaci potwierdzili swoje zaangażowanie we współpracę z Kuomintangiem skierowaną przeciwko imperialistom i rządowi pekińskiemu. Popierający takie stanowisko Mao został wybrany do Komitetu Partii przez co też przeniósł się do Szanghaju[70]. Wziął udział w Pierwszym Kongresie Kuomintangu który na początku 1924 roku odbył się w Kantonie. Na spotkaniu nacjonalistów został wybrany zastępcą jednego z członków Centralnego Komitetu Wykonawczego Kuomintangu. Tak wysoka pozycja Mao w Kuomintangu wzbudziła podejrzenie niektórych działaczy komunistycznych[71]. Pod koniec 1924 roku Mao z powodu choroby powrócił w celach zdrowotnych do Shaoshan. Na miejscu był świadkiem przemian zachodzących w społeczeństwie chłopskich i przejawów buntu. Obserwacje przekonały do uznania rewolucyjnego potencjału chłopstwa co do tej pory było pomysłem bliższym Kuomintangowi aniżeli komunistom[72]. Mao został powołany do utworzenia Instytutu Treningowego Ruchu Chłopskiego Kuomintangu którego to został dyrektorem wewnętrznego Wydziału Propagandy i redaktorem biuletynu Tygodnik Polityczny (Zhengzhi zhoubao)[73][74]. Mao wziął czynny udział w szkoleniu bojowym chłopów w Hunan zachęcając ich przy tym do poznawania ideologii lewicowej[75]. W zimie 1925 roku Mao został zmuszony do ucieczki do Kantonu po tym gdy jego rewolucyjne działania przyciągnęły uwagę lokalnego reżimu Zhao[76].

Gdy komuniści zdominowani lewe skrzydło Kuomintangu rozpoczęli walkę o władzę z prawicowym skrzydłem partii. Sytuacja stała się dla komunistów mniej ciekawa gdy po śmierci lidera nacjonalistów Sun Jat-sena w maju 1925 roku, jego następcą został prawicowiec Czang Kaj-szek który zainicjował marginalizację komunistów[77]. Mao pomimo takich działań Czanga poparł jego decyzję o obaleniu rządu pekińskiego (ekspedycja północna dokonana przez Narodową Armię Rewolucyjną i komunistów)[78]. Ekspedycja północna spowodowała powstania chłopskie skierowane przeciwko bogatym właścicielom ziemskich z których wielu zostało przez chłopów zabita. Wystąpienia chłopstwa nie spodobały się przywódcą Kuomintangu z których wielu wywodziło się z klasy posiadaczy ziemskich. Sytuacja ta ujawniła coraz większe różnice klasowe wewnątrz Kuomintangu[79].

W marcu 1927, Mao pojawił się na III Plenum Centralnego Komitetu Wykonawczego Kuomintangu w Wuhanie. W trakcie Plenum część działaczy próbowała obalić Czanga i posadzić w jego miejsce Wang Jingweia. Mao odgrywał aktywną rolę w dyskusjach dotyczących kwestii chłopskiej i opowiedział się za karą śmierci lub dożywotnim pozbawieniem wolności dla każdego uznanego za działalność kontrrewolucyjną argumentując to tym że w sytuacji rewolucyjnej pokojowe metody nie mogą wystarczyć[80][81]. W kwietniu tego samego roku Mao został powołany do pięcioosobowego Ziemskiego Komitetu Centralnego Kuomintangu. W trakcie działalności w KC wezwał chłopów do odmowy płacenia czynszu oraz opracował projekt uchwały konfiskaty ziemi należącej do lokalnych zbirów, złej arystokracji, skorumpowanych urzędników, militarystów i wszystkich elementów kontrrewolucyjnych w wioskach. Stwierdził również że każdy kto posiada więcej niż cztery i pół akry ziemi jest zaliczany w szeregi kontrrewolucjonistów i wezwał do elastycznej redystrybucji ziemi[82]. Jego wnioski zyskały w KC wiele zastrzeżeń, niektórzy z jego członków uznali że niektóre z nich poszły za daleko a niektórzy że nie wystarczająco daleko. W rezultacie jego pomysły zostały tylko częściowo zrealizowane[83].

Mao w 1927 roku

Chińska wojna domowa[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: chińska wojna domowa.

Atak ze strony Czanga[edytuj | edytuj kod]

Tuż po sukcesie ekspedycji północnej i obaleniu szeregu watażków, Czang usunął komunistów z koalicji. Ignorując rząd Kuomintangu w Wuhanie Czang wkroczył do kontrolowanego przez komunistyczne bojówki Szanghaju. Komuniści początkowo zadowoleni z odwiedzenia miasta przez Czanga zostali zupełnie zaskoczeni tym że armia Czanga zwróciła się przeciwko nim. Armia Czanga z pomocą kryminalnego Zielonego Gangu dokonała masakry 5000 działaczy komunistycznych i podejrzanych o sprzyjanie im[84][85]. Czang po dokonaniu masakry wraz ze swoimi wojskami pomaszerował na kontrolowany przez komunistów Wuhan jednak nie udało mu się zdobyć tego miasta na skutek oporu ze strony komunistycznego generała Ye Tinga i jego żołnierzy[86]. W pozostałych miastach do akcji przeciwko komunistom przyłączyli się sojusznicy Czanga - w Pekinie 19 czołowych przywódców komunistów zostało zabitych z inicjatywy militarysty Zhang Zuolina a w regionie Changsha siły He Jiana zmasakrowały setki chłopskich milicjantów[87][88]. W wyniku masakr z rąk nacjonalistów zginęły dziesiątki tysięcy komunistów i ich sympatyków a liczba członków KPCh spadłą o 15000 (z 25000)[89].

KPCh nadal popierała rząd w Wuhanie[90] co zmieniło się po V Kongresie partii komunistycznej a 15 lipca 1927 roku rząd Wuhanu wydalił wszystkich komunistów z Kuomintangu. Komuniści utworzyli Chińską Robotniczą i Chłopską Armię Czerwoną która stanęła do walki z siłami Czanga. 1 sierpnia batalion Armii Czerwonej pod dowództwem generała Zhu De dostał rozkaz zdobycia miasta Nanchang co przeszło do historii jako powstanie Nanchangańskie. Powstańcy początkowo odnieśli sukces jednak w kolejnych fazach walk zostali zmuszeni do odwrotu na południe do Shantou skąd udali się na pustynne obszary Fujian[91]. Sam Mao został mianowany dowódcą naczelnym Armii Czerwonej przez co objął dowództwo nad czterema pułkami wojska. Mao poprowadził swoje wojska do regionu Changsha mając nadzieję na wywołanie tam powstań chłopskich które mogłyby objąć całe Hunan. W przeddzień ataku Mao skomponował swój pierwszy poemat zatytułowany Changsha. Bitwa która rozpoczęła się 9 września zakończyła się porażką oddziałów Mao w dniu 15 września. 1000 żołnierzy Armii Czerwonej którzy przeżyli natarcie udali się na wschód w góry prowincji Jiangxi[92][93].

Po bitewnej porażce ukrywający się w Szanghaju KC KPCh wydalił Mao ze swoich szeregów a Komitet Regionalny Hunan udzielił Mao nagany za oportunizm wojskowy i za zbytnią pobłażliwość wobec arystokracji. Mao zignorował stanowisko przywódców partii[94] i rozpoczął budowę w górach Jiangxi własnego niezależnego od rządu terytorium. Początkowo w skład swojego samorządnego państwa włączyć pięć wsi w których dokonał konfiskaty ziemi z rąk bogatych właścicieli ziemskich. Na kontrolowanym obszarze prowadził łagodną politykę różniącą się od tej agresywnej formowanej przez Komitet Centralny. Jednocześnie stale powiększał zakres swojej armii która osiągnęło około 1800 żołnierzy[95][96]. W podlegających mu oddziałach wprowadził dyscyplinę i zakazał konfiskaty dóbr uboższych chłopów (wszystkie pozostałe konfiskaty miały trafiać w ręce jego regionalnego rządu co zapobiegło kradzieżom). Takie działania spowodowały że jego oddziały stały się siłami zdyscyplinowanymi o wysokiej wydajności bojowej[97].

Wiosną 1928 roku Komitet Centralny nakazał wojskom Mao przesunąć się do prowincji Hunan w nadziei na wywołanie tam powstania chłopskiego. Mao choć był sceptyczny wobec tego rozkazu to spełnił go. Po wkroczeniu do Hunan sytuację wykorzystał Kuomintang który najechał obszary kontrolowane przez wojska Mao[98]. Siły Mao pozbawione bazy wypadowej zjednoczyły się z oddziałami generałów Zhu De i Lin Biao. Trzej dowódcy wspólnymi siłami odbili górskie regiony Jiangxi jednak w ciągu najbliższych tygodni Kuomintang ponownie wysłał w ten region oddziały wywołując w górach walki partyzanckie[99][100]. W tym czasie Komitet Centralny ponownie rozkazał wojskom Mao przeprawienie się do Hunan, Mao tym razem odmówił i pozostał w górach. Zhu z kolei wykonał rozkaz osamotniając Mao. Kuomintang ponownie zaatakował bazę Mao i po 25 dniach obrony, Mao wymknął się w nocy z obozy w celu zyskania wsparcia. Mao przekonał do powrotu w góry Zhu który pomógł odzyskać bazy Armii Czerwonej. Komuniści zyskali dodatkowo wsparcie pułku dezerterów z Kuomintangu i Piątej Armii Czerwonej Peng Dehuaia. Mimo ucieczki sił Kuomintangu z regionu komuniści w dalszym ciągu pozostawali w trudnej sytuacji spowodowanej niedoborami żywności w okresie zimowym (górzyste tereny nie nadawały się do upraw)[101][102].

Chińska Republika Radziecka Jiangxi[edytuj | edytuj kod]

Mao i jego trzecia żona He Zizhen

W styczniu 1929 roku Mao i Zhu ewakuowali swoją bazę i przenieśli swoje wojska na południe w okolice Tonggu i Xinfeng w Jiangxi gdzie zbudowali nową bazę[103]. Siły Mao i Zhu liczyły 2000 żołnierzy po czym zostały wzmocnione o 800 osobowy oddział dostarczony przez Penga. Ewakuacja spowodowała spadek morale armii a wielu żołnierzy stało się nieposłusznych co spowodowało incydenty przestępcze z ich udziałem. Zmartwiło to Komitet Centralny i Li Lisana którzy widzieli w wojskach Mao lumpenproletariat nie mogący uczestniczyć w walce świadomego klasowo proletariatu[104][105]. Zgodnie z tezami ortodoksyjnej myśli marksistowskiej Li wierzył że tylko miejski proletariat może doprowadzić do udanej rewolucji i uznał że oddziały partyzantki chłopskiej Mao nie są potrzebne. Rozkazał też aby Mao rozwiązał swoją armię i zgrupował ją w jednostki wysłane poza Jiangxi. Mao odpowiedział że choć ma podobne stanowisko teoretyczne do Li to nie godzi się on na porzucenie baz czy rozwiązanie armii[106][107] - zarówno Li i Mao widzieli rewolucję chińską jako klucz do rewolucji światowej. Według nich zwycięstwo KPCh ma być iskrą do obalenia światowego kapitalizmu i imperializmu. Obaj działacze przy okazji kontestowali oficjalną linię ideową radzieckiego rządu i Kominternu. Urzędnicy w Moskwie podjęli próbę odsunięcia Li od władzy i przy okazji zwiększyć wpływy w KPCh[108][109][110]. Rząd ZSRR i Komintern przeszkolił grupkę chińskich komunistów znanych jako 28 bolszewików których następnie skierował do Chin. Dwóch z 28 bolszewików - Bo Gu i Zhang Wentian - trafili do Komitetu Centralnego. Mao nie zgodził się na kierunek partii forsowany przez 28 bolszewików którzy stali się wkrótce jego głównym rywalem w KPCh[111][112].

 Osobny artykuł: Chińska Republika Rad.

W lutym 1930 roku Mao utworzył rząd radziecki w regionie południowo-zachodniego Jiangxi[113]. W listopadzie wpadł w emocjonalną traumę po tym gdy jego żona i siostra zostały schwytane i zamordowane przez dowódcę Kuomintangu He Jiana[114][115][116]. W późniejszym okresie ożenił się z 18-letnią rewolucjonistką He Zizhen która przez następne dziewięć lat urodziła mu pięcioro dzieci[117][118]. Mao spotkał się na swoich obszarach z problemami wewnętrznymi, członkowie lokalnych rad oskarżyli go o to że jest zbyt umiarkowany a następnie o kontrrewolucyjność wskazując na jego domniemane powiązania z Ligą Antybolszewicką i trockizmem[119]. W grudniu 1930 roku doszło do próby obalenia Mao. Mao udało się pokonać rebeliantów. W starciach zginęło od dwóch do trzech tysięcy przeciwników Mao w ruchu komunistycznym[120][121][122]. Po opanowaniu sytuacji przez Mao, KC KPCh widząc Jiangxi jako bezpieczną okolicę przeniosło się w ten region a w listopadzie komuniści ogłosili tam utworzenie Chińskiej Republiki Rad będącej niezależnym państwem. Chociaż Mao został ogłoszony przewodniczącym Rady Komisarzy Ludowych to w praktyce jego władza została pomniejszona a kontrolę nad Armią Czerwoną przejął Zhou Enlai. W międzyczasie Mao wyzdrowiał z gruźlicy[123][124].

Armie Kuomintangu próbując pokonać komunistów wykorzystując przewagę liczebną przyjęły strategię okrążenia ich w republice radzieckiej. Mao w walce zastosował taktyki partyzanckie zapożyczone z dzieł starożytnych strategów wojskowych tj. Sun Tzu, Zhou i nowe kierownictwo ukróciło te praktyki i przyjęło politykę otwartej konfrontacji i konwencjonalnej wojny. Niemniej jednak Armii Czerwonej udało się rozbić pierwszą i drugą ofensywę Kuomintangu[125][126]. Czang rozwścieczony niepowodzeniami armii Kuomintangu osobiście przejął prowadzenie nad operacją jednak także i jemu nie udało się pokonać Armii Czerwonej. Przywódca wycofał się z regionu po kolejnym wtargnięciu Japończyków na ziemie Chin[127][128]. W wyniku zmian strategii Kuomintangu który przyjął doktrynę skupieniu się na obronie przed japońskim ekspansjonizmem, Armia Czerwona rozszerzyła obszar nad którym rządziła do obejmującego populacją trzy miliony osób[129]. Mao ruszył z programem reformy rolnej która rozpoczęła się w listopadzie 1931 roku i została poszerzona w czerwcu 1933 roku. Ponadto wprowadził w życie programy edukacyjne i zmierzające na zwiększeniu udziału kobiet w polityce[130]. Z czasem Czang wrócił do Jiangxi uważając komunistów za większe zagrożenie od Japończyków. Czang zainicjował kampanię okrążenia i bombardowań które przyczyniły się do osłabienia morale Armii Czerwonej. Osaczeni czerwonoarmiści utracili dostęp do lekarstw i żywności w rezultacie czego przywódcy KPCh zdecydowali się na ewakuację[131].

Długi Marsz[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Długi Marsz.

14 października 1934 roku Armia Czerwona osłabiona przez atak Kuomintangu rozpoczęła Długi Marsz - przegrupowanie z prowincji Jiangxi w południowo–wschodnich Chinach do Chin północno–zachodnich. Wraz z liczącą 85 tysięcy żołnierzy Armią Czerwoną wyruszyły kadry partyjne w liczbie 15 tysięcy. Ci którzy pozostali na miejscu organizowali oddziały partyzanckie mające obronić tych którzy nie wyruszyli na północny zachód, opór nie przyniósł większych rezultatów a partyzanci wraz z wieloma rannymi, chorymi a także kobietami i dziećmi zostało zmasakrowanych przez oddziały wierne Kuomintangowi[132][133]. Sto tysięcy zwolenników KPCh udało się najpierw na południe do Hunan gdzie stoczyli oni ciężkie walki z nacjonalistami[134][135] a następnie przez rzekę Wu do prowincji Kuejczou. Komuniści w styczniu 1935 roku zajęli miejscowość Zunyi. W Zunyi odbyła się konferencja na której Mao objął kierownicze stanowiska stając się przewodniczącym Biura Politycznego (a więc de facto przywódcą partii i Armii Czerwonej). Mao sprecyzował nowy cel - budowa władzy radzieckiej w Shaanxi w północnych Chinach skąd komuniści mogliby się skoncentrować na walce z Japończykami. Mao uważał że walka z Japończykami może przyczynić się do większego poparcia dla KPCh wśród dotychczasowych zwolenników Kuomintangu[136].

Po zatrzymaniu się w Zunyi, Mao poprowadził swoje wojska w dalszą drogę. Mao wymanewrował wojska Czanga omijając je przez rzekę Jinsha[137]. Następnym krokiem było przekroczenie rzeki Dadu. Tym razem siły KPCh znalazły się w cięższej sytuacji i zostały zmuszone do walki o most w Luding[138]. Bitwa udała się a marsz kontynuowany był wokół pasm górskich wokół Ma’anshan[139]. W Mokuang w Zachodnim Syszuan Mao napotkał silną Czwartą Armię Zhang Guotao liczącą 50 tysięcy żołnierzy. Zhang będący jednym z liderów KPCh nie zgodził się na kurs obrany przez Mao i udał się w osobną podróż do Tybetu lub Sikkimu a więc z dala od strefy wpływów Kuomintangu. Obaj przywódcy ostatecznie powędrowali w swoje strony a do Zhanga dołączył Zhu De[140]. Siły Mao nie zmieniły planu i dalej szły na północ mijając setki mil. Na bagnistych obszarach Armia Czerwona była atakowana przez plemiona Mandżurów a wielu żołnierzy zachorowało, poważnym problemem okazało się też wyczerpanie zapasów które doprowadziło do głodu[141][142]. Po dotarciu do pasma Min Shan i gór Liupan Armia Czerwona została wciągnięta zarówno w walki z Kuomintangiem jak i islamską milicją konną. Gdy oddziały KPCh dotarły na miejsce okazało się że cały marsz wytrzymało jedynie od 7 do 8000 żołnierzy[143][144]. Długi Marsz zacementował Mao jako dominująca postać w partii. W listopadzie 1935 roku został on mianowany przewodniczącym Komisji Wojskowej. Od tego momentu był niekwestionowanym liderem partii komunistycznej, choć od nominacji na przewodniczącego musiał poczekać aż do 1943 roku[145].

Ponowny sojusz z Kuomintangiem[edytuj | edytuj kod]

Po przybyciu do Yan’an w październiku 1935 roku żołnierze Mao osiedli w Pao An. Pozostali tam do wiosny 1936 roku a w trakcie swojej obecności nawiązali współpracę z lokalnymi społecznymi, zaoferowali mieszkańcom pomoc medyczną i rozpoczęli program alfabetyzacji[146][147][148]. Liczba wojsk Mao wzrosła do 15 tysięcy żołnierzy wspartych przez przybycie ludzi He Longa z Hunan i armii Zhu Den i Zhang Guotao którzy powrócili z Tybetu[149]. W lutym 1936 roku Mao założył w Yan’an Północnozachodni Antyjapoński Uniwersytet Armii Czerwonej który przeszkolił nowych rekrutów Armii Czerwonej[150]. W styczniu 1937 roku rozpoczęła się ekspedycja antyjapońska polegająca na wysyłaniu oddziałów partyzanckich na terytoria okupowane przez Japończyków[151][152]. W maju tego samego roku celem omówienia bieżącej sytuacji odbyła się Konferencja Komunistyczna w Yan’an[153], w konferencji udział wzięli zachodni reporterzy którzy przebywali w rejonie przygranicznym jak określano obszar kontrolowany przez Armię Czerwoną. Jednym z uczestników konferencji był Edgar Snow który na podstawie przeżyć z podróży po Chinach napisał książkę Red Star Over China, innym znanym uczestnikiem była Agnes Smedley któej artykuły przyniosły Mao międzynarodową sławę[154].

W czasie Długiego Marszu żona Mao, He Zizen została ranna w głowę i udała się do Moskwy na leczenie. Mao po wyjeździe żony do Moskwy rozstał się z nią w późniejszym czasie poślubił aktorkę Jiang Qing[155][156]. W Yan’an Mao przeniósł się do jaskini gdzie większość czasu spędził na czytaniu, teoretyzowaniu i opiece nad ogrodem[157]. Z czasem uznał że Armia Czerwona nie jest w stanie samodzielnie pokonać Japończyków i że komuniści wraz z Kuomintangiem i innymi nacjonalistycznymi elementami burżuazji powinna utworzyć "rząd obrony narodowej"[158]. Mimo że uważał Czanga za zdrajcę narodu[159], 5 maja wysłał do Rady Wojskowej Rządu Narodowego w Nankinie propozycje sojuszu wojskowego[160]. Czang zignorował wiadomość Mao i kontynuował samodzielną wojnę, wkrótce został jednak aresztowany przez własnego generała Zhang Xuelianga (incydent Xi’an). Zhang zmusił Czanga do rozmów z komunistami a w ich wyniku i ustępstw z obu stron 25 grudnia 1937 roku utworzono jednolity front antyjapoński. Sam Zhang został później umieszczony przez Czanga w areszcie domowym gdzie spędził większość swojego życia[161].

Japończycy zdobyli zarówno Szanghaj i Nankin (czego skutkiem była masakra nankińska) w efekcie czego rząd Kuomintangu wycofał się w głąb lądu do Chongqing[162]. Japońska brutalność przyczyniła się do zwiększenia liczby żołnierzy chińskich, sama Armia Czerwona urosła z 50 do 500 tysięcy żołnierzy[163][164]. W sierpniu 1938 roku Armia Czerwona założyła Nową Czwartą Armię i Ósmą Armię które znalazły się pod nominalnym dowództwem Narodowej Armii Rewolucyjnej Czanga[165]. W sierpniu 1940 roku Armia Czerwona rozpoczęła Kampanię Stu Pułków w której 400 tysięcy chińskich wojskowych zaatakowała Japończyków w pięciu prowincjach jednocześnie. Kampania okazała się sukcesem Chińczyków i spowodowała śmierć 20 tysięcy żołnierzy japońskich oraz utratę przez Japonię szlaków kolejowych i kopalń[166][167]. Z tego okresu pochodzi kilka tekstów Mao skierowanych dla jego żołnierzy. Jednym z nich jest Filozofia Rewolucji w której zaproponował on wprowadzenie do wojskowości teorii wiedzy marksistowskiej oraz Nowa Demokracja w której przedstawił on swój pomysł na budowę przyszłego ustroju Chin[168].

Do 1940 roku napisał swoje główne prace teoretyczne i praktyczne dotyczące rewolucji, które stały się podstawą ideologii maoistowskiej. Pomimo formalnego sojuszu KPCh wykorzystało okazję do poszerzenia swoich obszarów i przygotowań do nadchodzącej walki z Kuomintangiem. W 1939 roku KMT zaczął ograniczać ekspansję KPCh co doprowadziło do częstych starć między KPCh a KMT. Starcia te nie trwały długo ponieważ żadna ze stron nie była wówczas zdolna prowadzić wojnę na dwóch frontach. W 1943 roku KPCh ponownie aktywnie rozpoczął poszerzanie obszarów kosztem KMT. Jeszcze w trakcie trwania wojny z Japonią, w 1943 roku rząd Czanga obawiając się zbytniego rozrostu wpływu komunistów rozpoczął akcje propagandową wymierzoną w KPCh. Komuniści zareagowali na akcje oskarżając Czanga o skłonności do faszyzmu[169]. Wojna okazała się sukcesem KPCh szczególnie po japońskiej operacji operacji Ichi-gō która znacznie osłabiła siły Czanga. Choć formalny sojusz KPCh-nacjonaliści trwał do 1945 roku, współpraca de facto ustała już w 1940 roku[170].

Kontynuacja wojny[edytuj | edytuj kod]

Mao Zedong w 1935 roku

Wojna między Kuomintangiem w decydującą fazę po zakończeniu II wojny światowej i kapitulacji Japonii latem 1945 roku. Zgodnie z warunkami japońskiej bezwarunkowej kapitulacji podyktowanej przez Stany Zjednoczone Ameryki, wojska japońskie poddały się wojskom KMT, a nie do KPCh[171]. Sytuacja inaczej wyglądała w Mandżurii gdzie KMT nie miała swoich sił więc Japończycy poddali się wojskom ZSRR. W pierwszych powojennych negocjacjach pokojowych w Chongqing w dniu 28 sierpnia 1945 roku uczestniczyli zarówno Czang i Mao. 10 października 1945 roku obaj przywódcy zawarli pokój co nie przyniosło jednak żadnych konkretnych rezultatów[172] - walki między stronami wywiązały się na nowo. Walki na wielką skalę wywiązały się gdy ZSRR odmówił KMT oddania władzy nad Mandżurią a wycofując się umożliwił wkraczanie na obszar regionu wojsk KPCh. Wojska KMT wsparte przez lotnictwo amerykańskie rozpoczęło walki z siłami komunistycznymi na północy kraju. 14 listopada 1945 roku siły KMT rozpoczęły ofensywę mającą na celu umożliwienie KPCh zwiększenia kontrolowanych obszarów[173]. Komuniści przeprowadzili kontrofensywę w wyniku której KPCh objęło kontrolę nad niemal całym półwyspem Szantung (z wyjątkiem miejsc znajdujących się pod kontrolą armii USA)[174]. Mimo rzeczywistego trwania wojny rozejm oficjalnie rozwiązano w czerwcu 1946 roku[175].

W chwili rozpoczęcia kolejnego etapu wojny domowej na prowadzenie z góry wysuwali się komuniści. Ich armia wzrosła do 1,2 miliona żołnierzy, milicja z kolei do dwóch milionów. Komuniści kontrolowali jedną czwartą terytorium kraju i jedną trzecią ludności. Ponadto ZSRR przekazał KPCh znaczną ilość dostaw broni przechwyconej Japończyków[176]. Komuniści znacznie zwiększyli swoje poparcie obiecując reformę rolną - w ten sposób do wojsk KPCh dołączyła ogromna liczba bezrolnych i głodujących chłopów[176]. KPCh zyskała niemalże nieograniczoną liczbę ludzi przeznaczonych zarówno do walki jak i celów logistycznych[177]. USA ciągle wspierało słabnące siły Kuomintangu. Ponad 50 tysięcy marines zostało wysłanych do ochrony strategicznych punktów a 100 tysięcy żołnierzy amerykańskich do przybrzeżnej prowincji Szantung. Armia amerykańska ponadto przeszkoliła ponad 500 tysięcy wojskowych KMT i przerzucała siły narodowców na przechwycone od komunistów strefy. Rząd narodowców otrzymał kredyty warte setki milionów dolarów - w ciągu mniej niż dwóch lat po wojnie chińsko-japońskiem, KMT otrzymał 4,43 miliardy dolarów[176][178].

KMT osłabione zostało też przez masowe protesty studentów i intelektualistów na które odpowiadało zresztą brutalnymi represjami. Inną przyczyną kryzysu KMT były wewnętrzne walki frakcyjne. Chaos w KMT spowodował masowe dezercje w wyniku których z dwu milionowej armii uciekło aż milion żołnierzy[179]. Na wiosnę i jesieni 1948 roku komuniści przejęli znaczne tereny na południe od Wielkiego Muru, w kwietniu zajęli miasto Luoyang a na jesieni prowincję Shandong i Jinan. Na początku 1949 roku niemal całe Środkowo-Wschodnie Chiny znalazły się pod rządami KPCh. W wyniku kampanii Pingjin trwającej od 21 listopada 1948 do 31 stycznia 1949 roku komunistom udało się podbić całe północne Chiny[180]. 21 kwietnia siły komunistów przekroczyły rzekę Jangcy a 23 zdobyły stolicę rządu KMT, Nankin[181]. KMT po utracie stolicy wycofał się do Guangzhou. Również ta siedziba padła pod naporem komunistów w obliczu czego KMT 25 listopada przeniósł się do Chongqing a następnie Chengdu. Po zajęciu niemal całych kontynentalnych Chin wojska KMT wraz z około dwoma milionami zwolenników partii w grudniu wycofały się na wyspę Tajwan. W tym czasie komunistyczna Armia Ludowo-Wyzwoleńcza rozbiła resztki sił KMT na południu[182].

Jako przywódca Chin[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Chińska Republika Ludowa.

1 października 1949 roku Mao Zedong proklamował Chińską Republikę Ludową ze stolicą w Pekinie. Po utworzeniu ChRL pozostało jedynie kilka kuomintangowskich punktów oporu które zostały jednak zdobyte do maja 1950 roku[183]. Z kolei w grudniu 1949 roku Czang ogłosił Tajpej na Tajwanie tymczasową stolicą kuomintangowskiej Republiki Chińskiej i w dalszej mierze rościł sobie prawo do sprawowania władzy w całych Chinach. W przeciągu 1950 roku komuniści ruszyli na kontrolowane przez KMT przybrzeżne wyspy Hainan, Wanshan i Zhoushan. Wszystkie z tych wysp zostały zbrojnie podporządkowane KPCh[184].

Po utworzeniu ChRL Mao mianowany został na przewodniczącego Centralnego Rządu Ludowego. W tym okresie rządów Mao nazywany był Przewodniczącym Mao (毛主席, Máo Zhǔxí) lub Wielkim Liderem Przewodniczącym Mao (伟大领袖毛主席, Wěidà Lǐngxiù Máo Zhǔxí)[185]. Po objęciu władzy zamieszkał w zespole budynków Zhongnanhai nieopodal pekińskiego Zakazanego Miasta[186]. W 1950 odbył podróż do Moskwy, w trakcie której wynegocjował zwrot przez ZSRR zagarniętych w 1945 portów Lüshun i Dalian, a także Kolei Wschodniochińskiej. W tym samym roku wojska chińskie dokonały interwencji w Tybecie w wyniku której włączono ten region w skład ChRL. W 1954 objął stanowisko przewodniczącego ChRL, z którego zrezygnował 5 lat później. Jednakże do końca życia (z przerwami) zachował faktyczną władzę nad państwem.

Reforma rolna, umacnianie władzy i wielki skok naprzód[edytuj | edytuj kod]

Mao wprowadził w życie reformę rolną, na skutek której ziemię bogatych chłopów rozdano ubogim. W trakcie reformy chłopi często odbierali ziemie na własną rękę, a niektórzy właściciele ziemscy zostali pobici na śmierć[187]. W wyniku reformy pośród 300 milionów chłopów rozdzielono 47 milionów hektarów ziemi. Ponadto znacjonalizowano głównie wartość zagraniczną, własność miejscowej burżuazji jednak pozostała prywatna. Równocześnie w celu umocnienia władzy rozpoczęto Kampanię Zwalczania Kontrrewolucjonistów[188]. Represje tej kampanii były skierowane przeciwko byłym urzędnikom Kuomintangu, biznesmeni oskarżeni o nieuczciwe dochody oraz pracownicy zachodnich firm i intelektualiści niechętni nowemu rządowi[189]. Na skutek kampanii zginąć mogło około 700 tysięcy ludzi (według samego Mao) lub też jak podają inne do 800 tysięcy[190].

 Osobny artykuł: wielki skok naprzód.

W 1951 Mao Zedong ruszył z dwiema kolejnymi kampaniami mającymi oczyścić obszary miejskie z korupcji. O ile pierwsza kampania skupiła się na rządzie i urzędnikach partyjnych, kolejna została skierowana przeciwko elementom kapitalistycznym[191]. Na przełomie 1953 i 1954 roku opracowano założenia tzw. okresu przejściowego od kapitalizmu do socjalizmu (doktryna zakładała że w przeciągu 15-18 lat przeprowadzi się industrializację, kolektywizację i nacjonalizację). Po konsolidacji władzy uruchomił pierwszy plan pięcioletni (1953–1958). Plan miał na celu zakończenie uzależnienia gospodarki Chin od rolnictwa i skierowanie kraju w stronę uzyskania pozycji potęgi światowej. Z pomocą Związku Radzieckiego zostały wybudowane nowe zakłady przemysłowe. W 1954 roku uchwalono nową konstytucję. Sukces pierwszego planu pięcioletniego zachęcił Mao do rozpoczęcia drugiego planu pięcioletniego zwanego jako wielki skok naprzód. Rozpoczęcie wielkiego skoku naprzód oznaczało drastyczne skrócenie okresu przejściowego. Mao rozpoczął też przyśpieszoną kolektywizację. KPCh podjęła się też innych reform: wprowadziła kontrolę cen, uprościła znaki pisemne (co miało ułatwić naukę czytania i pisania) oraz rozpoczęła projekty uprzemysłowienia. W 1958 roku zainicjował politykę „trzech czerwonych sztandarów” („wielki skok”, komuny ludowe, „linia generalna”)[192].

Rewolucja kulturalna[edytuj | edytuj kod]

Ilustracja propagandowa okresu rewolucji kulturalnej
 Osobny artykuł: rewolucja kulturalna.

Po klęsce wielkiego skoku naprzód Mao został odsunięty na boczny tor w efekcie czego skupił się na rywalizacji ideologicznej z przeciwnikami wewnątrz partii. Władza w państwie należała do umiarkowanych polityków skupionych wokół Przewodniczącego ChRL Liu Shaoqi, do których zaliczali się m.in. Deng Xiaoping i Chen Yun. W 1966 roku obawiając się zupełnego odsunięcia z partii zaczął planować swój powrót na szczyt, połączony z rozprawą z politycznymi przeciwnikami[193]. Powrócił do wielkiej polityki organizując ruch społeczno-politycznym zwany jako rewolucja kulturalna. Politycy ci zapoczątkowali okres tzw. "regulacji gospodarki", wyprowadzając kraj z będącej wynikiem wielkiego skoku ruiny gospodarczej. Zakończona sukcesem poskokowa polityka ekonomiczna doprowadziła do szybkiego rozwoju rolnictwa i przemysłu lekkiego[194]. Rewolucja stanowiła próbę wyeliminowania jego politycznych rywali i wprowadzenia w życie własnych koncepcji ideologicznych (maoizmu). Mao skrytykował politykę gospodarczą Liu Shaoqi jako drogę do przywrócenia kapitalizmu i rozpoczął powrót do pierwotnych założeń gospodarczych KPCh eliminując przy tym umiarkowane skrzydło partii[195].

Polityka zagraniczna[edytuj | edytuj kod]

Ambicją Mao było uczynienie z Chin światowego mocarstwa. Początkowo miał nadzieję, że nastąpi to z pomocą ZSRR[196]. W 1950 r. podpisano traktat radziecko-chiński. Jego warunki okazały niekorzystne dla Chin, co wywołało powstanie nieufności. Niemal wszystkie gwarantowane traktatem radzieckie pożyczki miały być przeznaczone na zakup uzbrojenia w ZSRR. Dodatkowo traktat zapewniał ZSRR wyłączność w dostępie do rynków w Mandżurii i Sinciangu. Mao stwierdził, że Chiny nie są traktowane na równi z drugim sygnatariuszem, jednak już od powstania ChRL, radziecki dyktator, Stalin nie krył, że traktuje Chiny jako słabszego partnera. Mao potrzebował pomocy ZSRR, jednak nie godził się na takie lekceważące traktowanie[196].

W październiku 1950 r. podjął decyzję o wysłaniu Ludowej Armii Ochotniczej do Korei gdzie stoczyła ona walki z siłami ONZ[197]. Mao uznał tę sytuację za możliwość uzyskania przewagi nad Stalinem. Stalin nie chcąc otwarcie mieszać się w konflikt poprosił Chiny o wsparcie militarne sił północnokoreańskich. Mao chcąc wykorzystać to dla własnych celów poprosił ZSRR o pomoc wojskową, w tym wsparcie lotnictwa. Stalin zgodził się na wysłanie Chińczykom sprzętu wojskowego. Wojska chińskie liczyły 250 tysięcy żołnierzy[196]. Gdy okazało się że Sowieci nie wysłali do Korei samolotów, armia chińska musiała stawić samotnie czoła wojskom ONZ. Chińscy przywódcy byli sfrustrowani i rozczarowani zdradą. Mao wzywał Stalina do wzmocnienia chińskiego potencjału militarnego. Stalin zgodził się na przysłanie amunicji, ale zwlekał z przekazaniem technologii przemysłu zbrojeniowego. Te wydarzenia przekonały szybko Mao, że Chiny muszą być samowystarczalne i wpłynęły na jego decyzję o planie pięcioletnim[196].

ChRL starała się o miejsce w ONZ co udało się ostatecznie w 1971 roku gdy ChRL zastąpiła Republikę Chińską na Tajwanie[198].

Konflikt z Tajwanem[edytuj | edytuj kod]

Cieśnina Tajwańska

Od początku istnienia na Tajwanie rządu Kuomintangu starcia między oboma państwami chińskimi były naganne. Pod kontrolą nacjonalistów pozostały oprócz Tajwanu archipelagi Zhoushan, Dachen, Peskadory, Kinmen i Mazu. W maju 1950 roku wojska Kuomintangu wycofały się z Zhoushan Qundao celem wzmocnienia obrony Tajwanu[194]. Chiny Ludowe bardziej odważne czuły się ze względu na fakt iż większość Chińczyków była negatywnie nastawiona do Kuomintangu a Amerykanie będący dotychczasowym sojusznikiem partii byli niechętnie osobie Czang Kaj-szeka, sprzyjając ugodowemu prezydentowi Li Zongrenowi (odsuniętemu od władzy przez Czanga po ewakuacji na Tajwan).[194]. Prezydent USA Harry Truman ogłosił, że Stany Zjednoczone nie będą mieszać się w spór wokół Cieśniny Tajwańskiej i nie będą interweniować w przypadku inwazji komunistów na Tajwan. Sytuację zmienił wybuch wojny koreańskiej - Truman wysłał wówczas flotę z zadaniem neutralizacji Cieśniny Tajwańskiej[195]. Zapobiegło to ewentualnej komunistycznej inwazji, a jednocześnie uniemożliwiało głoszony przez Czanga "powrót na kontynent"[195]. Rząd ChRL oskarżył oficjalnie USA o okupację chińskiego terytorium. Wokół Cieśniny narastał coraz ostrzejszy kryzys. 2 grudnia 1954 roku USA i rząd w Tajpej zawarły traktat sojuszniczy, w którym Stany Zjednoczone zobowiązały się do obrony Tajwanu i Peskadorów, nie uwzględniając jednak kontrolowanych przez KMT wysepek u wybrzeży Chin[195]. Mao wykorzystał lukę w tajwańsko-amerykańskim sojuszu i 18 stycznia następnego roku jego oddziały dokonały na wysepkę Yijiangshan u wybrzeży Zhejiangu. Oddziały wierne ChRL rozbiły tajski garnizon[195]. Kongres Stanów Zjednoczonych upoważnił prezydenta Eisenhowera do użycia sił zbrojnych w celu zabezpieczenia suwerenności Tajwanu[199] do czego jednak nie doszło a Tajwańczycy z pomocą USA ewakuowali cały archipelag Dachen, który w ten sposób przeszedł bez walki pod kontrolę komunistów. Chińska interwencja zakończona sukcesem wzmogła wojowniczą retorykę Mao który określił wówczas USA mianem papierowego tygrysa, na którego należy patrzeć z góry[195].

Konflikt odżył w sierpniu 1958 roku gdy nadbrzeżne baterie ChRL niespodziewanie otworzyły intensywny ogień na wyspy Kinmen i Mazu[195]. W odpowiedzi rząd Stanów Zjednoczonych natychmiast skierował do Cieśniny Tajwańskiej ciężką flotę; USA znalazły się na granicy konfliktu zbrojnego z Chinami. Do konfrontacji obu stron jednak nie doszło, a Chińczycy ograniczyli ostrzał do dni parzystych i udzielili rządowi amerykańskiemu łącznie ponad 400 "poważnych ostrzeżeń"[195]. Niespodziewanie największy sojusznik Chin, ZSRR, zadeklarował, że solidarność z ChRL dotyczy jedynie obrony jej terytorium, ale nie inwazji na Tajwan, co później stało się jedną z przyczyn rozłamu chińsko-radzieckiego[195]. Konfrontacja zbrojna ograniczyła się do walk myśliwców chińskich MiG-15 z tajwańskimi F-86[195]. Dążący do zachowania status quo Amerykanie ogłosili w stosunku do Tajpej podobną deklarację jak Moskwa wobec Pekinu, zobowiązując się bronić niezależności rządu na Tajwanie, lecz nie pozwalając na inwazję kontynentu[195].

Nie jest dzisiaj jasne, czy Mao w 1958 roku poważnie rozważał inwazję na Tajwan. Posiadane wówczas przez Chiny amfibie pozwalały na przetransportowanie przez Cieśninę Tajwańską w pierwszym rzucie tylko 30 tysięcy żołnierzy, a wszystkie będące w dyspozycji statki 300 tysięcy, co było niewystarczającą liczbą do podboju wyspy[195]. Z drugiej strony poddanie Kinmen i Mazu podważałoby dalszy sens istnienia władz Republiki Chińskiej na Tajwanie. W obliczu patowej sytuacji armia chińska 5 października zaprzestała ostrzału pozycji tajwańskich kończąc tym samym trwającą od początku lat 50. groźbę chińskiej interwencji na wyspie[195].

ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Rozłam radziecko-chiński[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: rozłam radziecko-chiński.
Mao Zedong i Nikita Chruszczow, 1958
Państwa demokracji ludowej oznaczone na czerwono opowiedziały się za ZSRR, a oznaczone na żółto za ChRL. Korea Północna, Somalia i Jugosławia, oznaczone na czarno, nie opowiedziały się po żadnej ze stron

Okres po 1956 był okresem niepowodzeń ZSRR. Przyczyną rozłamu między ChRL a ZSRR był m.in. konflikt pomiędzy Mao Zedongiem a Nikitą Chruszczowem. Mao bronił Stalina, podczas gdy Chruszczow poddał go ostrej krytyce. Ponadto, Mao uważał nowego lidera ZSRR za tego, który zatracił rewolucyjne ideały[200]. Z drugiej strony Chruszczow, w kontekście stosunku do wojny jądrowej, określił Mao jako "szaleńca na tronie"[201]. Od 1958 oba mocarstwa nie szczędziły sobie krytyki. Sowieci oskarżali Chińczyków o nacjonalizm, a Chińczycy Rosjan – o rewizjonizm. Mao krytykował m.in. wznowienie przez ZSRR stosunków dyplomatycznych z Jugosławią, rozwiązanie Kominformu i doktrynę pokojowego współistnienia. Podczas swoich dwóch wizyt w Pekinie (1958 i 1959), Chruszczow potępił realizowaną w Chinach kampanię "wielkiego skoku"[202]. Przywódca ZSRR miał również Mao Zedongowi za złe, że samowolnie sprowokował w 1958 zbrojny konflikt w Cieśninie Tajwańskiej, bez uprzedniego poinformowania Moskwy. Mao miał z kolei żal do Chruszczowa, że nie udzielił wówczas Chinom poparcia[202].

W atmosferze narastającego konfliktu ZSRR zerwał w 1959 porozumienie o dostawie do Chin technologii wojskowych i broni atomowej. Chińczycy natomiast odmówili zgody na budowę na swoim terytorium radzieckiej rozgłośni radiowej i odrzucili plany utworzenia wspólnej marynarki wojennej[203]. Północnemu sąsiadowi Chin, nie podobała się też ścieżka gospodarcza przyjęta przez Chiny. Industrializacja zacofanego kraju takiego jak Chiny, zmusiła Mao do przyjęcia zasady "opierania się na własnych siłach", co oznaczało typową dla stalinizmu (odrzuconego w ZSRR) akumulację kapitału kosztem potrzeb ludności, model ten doprowadził do konfliktu z wyżej rozwiniętym północnym sąsiadem[204]. Istotną przyczyną rozłamu były też mocarstwowe ambicje ChRL[205].

Rozłam został ostatecznie przypieczętowany latem 1960. Wówczas rząd Chin usunął z kraju wszystkich radzieckich ekspertów[195]. Na naradzie partii komunistycznych i robotniczych świata w Moskwie w 1960 delegacja KPCh potępiła politykę "pokojowego współistnienia". Jeszcze w tym samym roku Chińczycy opublikowali zbiór Niech żyje leninizm, który rozkolportowany został też poza granicami Chin. Ukazanie się tej pracy uważane jest za początek chińskich prób zdobycia hegemonii w ruchu komunistycznym. Od 1960 Chińczycy rozpoczęli swoją ofensywę, próbując wykorzystywać do tego przeróżne okazje, a przede wszystkim agitując na rzecz maoizmu na forach takich organizacji, jak: Światowa Federacja Związków Zawodowych, Światowa Federacja Młodzieży Demokratycznej czy Światowa Federacja Kobiet[206]. Do pierwszej konfrontacji maoistów z pozostałymi przedstawicielami ruchów komunistycznych doszło w listopadzie 1960 na naradzie 81 partii robotniczych i komunistycznych. Delegaci z Chin zakwestionowali tezy o możliwości pokojowej budowy socjalizmu i strategię innych partii[207].

W 1961 Zhou Enlai na XXII Zjeździe Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego skrytykował KPZR i przeciwstawił hasła maoistowskie hasłom radzieckim. Podobną taktykę przyjęły delegację chińskie na innych zjazdach partii komunistycznych. W 1962 w organie KPCh, Renmin Ribao, ukazał się artykuł, który przedstawił ruch robotniczy jako dzielący się na rewizjonistów (większość) i rewolucjonistów (mniejszość). Na naradzie partii komunistycznych z 1960 okazało się, że większość ugrupowań odrzuca maoizm. 14 czerwca 1963 Chińczycy wysłali do Komitetu Centralnego KPZR 25-punktowy list, w którym domagali się zaakceptowania przez partię radziecką postulatów maoistycznych. KC KPZR podjął się prób dyskusji z Chińczykami, lecz zostały one przez stronę chińską odrzucone. Po nieudanych rozmowach, KC KPZR rozesłał listy do organizacji partyjnych, w których poinformował o tym, że Chińczycy dążą do narzucenia ruchowi komunistycznemu swojego punktu widzenia, który został określony przez KC KPZR jako sekciarski i dogmatyczny[208][209]. W 1963 prasa chińska oskarżyła ZSRR o restaurację kapitalizmu, a w 1964 ChRL wystąpiła z pretensjami terytorialnymi wobec ZSRR. Równocześnie głoszono, że centrum rewolucji światowej przesuwa się do Chin ("Wiatr ze wschodu przeważa nad wiatrem z zachodu")[210].

Po rozłamie Chruszczow próbował wielu desperackich prób przywrócenia sojuszu z Chinami, jednak Mao uważał je za bezużytecznie i odmawiał wszelkich negocjacji[211]. Rozłam wpłynął na propagandową rywalizację obu stron wewnątrz ruchu komunistycznego[212]. Konflikt nasilił się w połowie lat 60. XX w. Chiny uznały wówczas dotychczasową pomoc radziecką za zbyt małą, wysunęły także pretensje terytorialne wobec terenów zagarniętych przez carską Rosję w XIX wieku (Kraj Nadmorski, Władywostok). Z państw socjalistycznych po stronie Chin opowiedziały się jedynie Albania i, w latach 70., Demokratyczna Kampucza. Po rozłamie Chiny wielokrotnie krytykowały politykę ZSRR, potępiły m.in. interwencję Układu Warszawskiego w Czechosłowacji i poparły tamtejszego liberalnego przywódcę Alexandra Dubčeka[213]. Odrzucił on też doktrynę Breżniewa usprawiedliwiającą interwencje Układu Warszawskiego w krajach socjalistycznych[214].

Konflikt nad Ussuri[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: konflikt nad Ussuri.

Pod koniec lat 60., za czasów kadencji Leonida Breżniewa, doszło do starć granicznych pomiędzy ZSRR a Chinami. Do starć dochodziło od 23 stycznia 1969. Niewielkie oddziały chińskie wkraczały na skutą lodem rzekę, dochodziło do wymiany ognia z wojskami ochrony pogranicza w rejonie wyspy Damanskij. Dochodziło do walk wręcz i rozrzucania materiałów o charakterze propagandowym. Pogranicznicy radzieccy otrzymali zakaz używania broni. Konflikt rozszerzył się w marcu. Doszło wówczas do starć na linii brzegowej, które miały też przesunąć się na pustynny teren Kazachstanu, gdzie 13 sierpnia w okolicach Żałanoszkol w obwodzie semipałatyńskim granicę przekroczyło 300 żołnierzy Chińskiej Armii Ludowo-Wyzwoleńczej. Po godzinnej bitwie Chińczycy wycofali się. Sowieci poinformowali o 2 zabitych i 11 rannych[215][216].

W ZSRR rozważano możliwość prewencyjnego ataku rakietowego na chińskie instalacje jądrowe[217]. Walki chińsko-radzieckie trwały do końca kwietnia 1969. Zginęło co najmniej 48 żołnierzy radzieckich i być może 1000 Chińczyków. Efektem ubocznym walk było zdobycie przez Chińczyków i poznanie nowego radzieckiego uzbrojenia, w szczególności czołgu T-62 uzbrojonego w działo gładkolufowe o dużej wówczas skuteczności[218].

Sojusz z Albanią[edytuj | edytuj kod]
Enver Hodża, prochiński przywódca Albanii

Po destalinizacji w podobnej sytuacji co Chiny, znalazła się Albania rządzona przez Envera Hodżę. Hodża odwiedził Chiny i spotkał się z Mao. Po wizycie pomoc Chin dla Albanii wzrosła do 21,6% (w 1955 było to 4,2%)[219]. Jednocześnie, aby zatrzymać Albanię w bloku wschodnim, pomoc dla niej zwiększył Chruszczow. Jego starania załamały się jednak po spotkaniu z Sofoklesem Venizelosem, greckim politykiem lewicy. W trakcie spotkania z Venizelosem, Chruszczow wypowiedział się za koncepcją nadania greckiemu Epirowi Północnemu statusu autonomii, co nie spodobało się rządowi Albanii[220]. Działania Hodży były krytykowane przez Chruszczowa w podobnych tonach co działania Chińczyków. W trakcie jednego ze spotkań działaczy komunistycznych, po przemówieniu hiszpańskiej komunistki Dolores Ibarruri, Chruszczow wstał z krzesła i stwierdził, że Hodża był jak pies, który gryzie karmiącą rękę i że zachował się bardziej "bezwstydnie" niż Mao Zedong[221].

W rezultacie doszło do zbliżenia obu antyrewizjonistycznych krajów. W trakcie realizacji trzeciego albańskiego planu pięcioletniego, Chiny udzieliły Albańczykom pożyczek w wysokości 125 mln dolarów na budowę dwudziestu pięciu fabryk chemicznych, hut i instalacji elektrycznych. W porównaniu do dawnych sojuszników Albanii – Jugosławii i ZSRR, Chiny miały najmniejszy wpływ ekonomiczny w Albanii[222]. Chiny nigdy nie ingerowały w produkcję gospodarczą Albanii. Technicy chińscy otrzymywali takie same płace jak pracownicy albańscy. Było to więc inaczej, niż w przypadku techników sowieckich, którzy niekiedy pracowali za ponad trzykrotnie większe płace niż sam Hodża[223]. Pomoc przyznana z Chin była nieoprocentowana i nie musiała być spłacona, dopóki Albania nie mogła sobie na to pozwolić[224]. Pod względem strategicznym Adriatyk był atrakcyjny dla Chin. Chińczycy wierzyli, że pozwoli on im na zdobycie z pomocą Albanii nowych sojuszników w Europie, co jednak się nie udało. W styczniu 1964 Albanię odwiedził Zhou Enlai. 9 stycznia podpisano w Tiranie wspólne oświadczenie chińsko-albańskie[225]. Stwierdzono w nim, że stosunki między krajami socjalistycznymi muszą opierać się na zasadach pełnej równości, poszanowania suwerenności terytorialnej i niepodległościowej oraz nieingerencji w sprawy wewnętrzne państw. Pomoc powinna być oparta na zasadach proletariackiego internacjonalizmu. Postulowano sprzeciwienie się szowinizmowi i narodowemu egoizmowi w stosunkach między krajami socjalistycznymi[226].

Albania i Chiny broniły "czystości" marksizmu-leninizmu, atakując zarówno "amerykański imperializm", jak i "radziecki i jugosłowiański rewizjonizm". W "teorii podwójnego przeciwnika", Jugosławia postrzegana była jako oddział amerykańskiego imperializmu i sabotażyści wobec światowej rewolucji[227]. Poglądy te przyczyniły się do pogorszenia wzajemnych relacji, gdy Chiny zaczęły odchodzić od tej polityki[228]. W przeciwieństwie do sojuszu z ZSRR lub Jugosławią, sojuszowi z Chinami, brakowało organizacyjnej platformy regulacji i koordynacji polityki. Mao wygłosił przemówienie 3 listopada 1966, w którym nazwał Albanię jedynym państwem marksistowsko-leninowskim w Europie. Ostrzegł, że atak na Albanię ze strony "imperialistów amerykańskich" lub "rewizjonistów radzieckich" spotka się z kontrakcją ze strony Chin[229]. Także i Hodża wygłosił przemówienie w podobnym tonie[230]. Stosunki Albanii z ChRL zaczęły się pogarszać po 15 lipca 1971, gdy Chiny odwiedził prezydent Stanów Zjednoczonych, Richard Nixon. Hodża poczuł się zdradzony. 6 sierpnia wysłał pismo KC Albańskiej Partii Pracy do KC KPCh, w którym nazwał Nixona "szalonym antykomunistą"[231]. W odpowiedzi dowiedział się, że Chiny ograniczą pomoc dla Albanii[232].

Relacje z Indiami i Pakistanem[edytuj | edytuj kod]

Próby nawiązania przymierza chińsko-indyjskiego[edytuj | edytuj kod]

W okresie międzywojennym lider indyjskiego ruchu niepodległościowego, Jawaharlal Nehru wiązał z Chinami duże nadzieje. W tych poglądach utwierdziła go wizyta w Chinach i sukces chińskiej rewolucji ludowej. Uważał że władza KPCh pozytywnie wpłynie na relacje tego kraju z Indiami. Indie uznały oficjalnie ChRL 30 grudnia 1949 roku. Nehru poparł włączenie ChRL do ONZ i odmówił uznania Chin za agresora w konflikcie koreańskim[233]. Sprawą, która potencjalnie mogła zakłócić stosunki między Indiami a ChRL, było rozszerzenie ChRL na Tybet, Nehru zajął w tej kwestii stanowisko pojednawcze. Zwrócił się do Pekinu, prosząc o powściągliwość i poszukiwanie pokojowego rozwiązania sprawy Tybetu, tak aby nie zagroziło to przyjęciu Chin do ONZ i innych organizacji międzynarodowych[234]. W latach 50. ugruntowane zostały bliskie stosunki Indii z ChRL. Nehru uważał że Chiny i Indie mogą zlikwidować przepaść między demokracjami ludowymi a państwami kapitalistycznymi. W 1954 roku Nehru podpisał z Chinami pięć zasad pokojowego współistnienia znanego w Indiach jako Pańcza Sila (od słowa Pańcza: pięć, Sila: cnoty). Był to zestaw zasad, które regulowały stosunki indyjsko-chińskie, ich pierwsza oficjalna kodyfikacja w postaci traktatu została zawarta w umowie między Chinami i Indiami w 1954 roku. Zostały one zawarte w preambule do umowy między Tybetańskim Regionem Chin a Indiami, podpisanej w Pekinie w dniu 29 kwietnia 1954 roku[235].

W późniejszych latach doszło do chińsko-indyjskich sporów granicznych a Nehru udzielił azylu politycznego Dalajlamie[236].

Wojna chińsko-indyjska[edytuj | edytuj kod]
 Osobny artykuł: Wojna chińsko-indyjska.

Od 1959 roku, a z największym natężeniem w 1961 r., Indie prowadziły politykę tworzenia posterunków wojskowych na spornych obszarach granicy chińsko-indyjskiej, w tym czasie powstało 43 placówek na terenie wcześniej nie kontrolowanym przez Indie[237]. Po atakach armii chińskiej na część z tych obiektów rozpoczęły się regularne starcia między Indiami a Chinami. W wyniku działał zbrojnych, Chiny wycofały się do przedwojennych linii strefy wschodniej w Tawang, zachowały przy tym Aksai Chin należące dawniej do Indii Brytyjskich. Indie były w stanie wysłać do strefy działań zbrojnych jedynie 14 tysięcy żołnierzy a rząd został skrytykowany za brak skutecznej obrony granic. Nehru aby zapewnić Indiom bezpieczeństwo nawiązał bliższe stosunki z USA, uzyskując pomoc militarną ze strony tego kraju. Dobre stosunki Nehru i prezydenta USA Johna Kennedy'ego okazały się w czasie wojny przydatne. W 1962 roku związany z Amerykanami prezydent Pakistanu Ayub Khan, zagwarantował Indiom nieagresję[238].

Wojna położyła kres wcześniejszym nadziejom na utworzenie bloku państw azjatyckich na czele z Indiami i Chinami, który w czasie zimnej wojny, będzie w stanie przeciwstawić się wpływom bloku zachodniego i wschodniego[239]. Pod koniec wojny wojsko indyjskie wyszkoliło tybetańskie siły zbrojne, składające się z tybetańskich uchodźców w Indiach, oddziały uchodźców uczestniczyły następnie w wojnach z Pakistanem w latach 1965 i 1971, rząd Indii nawiązał też kontakty z tybetańskimi rewolucjonistami na terenie Tybetu[240].

Normalizacja stosunków z Indiami[edytuj | edytuj kod]

Pięć zasad z czasów Nehru umocniło się w okresie rządów Indiry Gandhi i trzyletnich rządów Partii Ludowej (1977–1980). Relacje między krajami ponownie ochłodziły się gdy w 1975 roku Sikkim został włączony w skład Indii[241] co zostało potępione przez Chiny[242].

Relacje z Pakistanem[edytuj | edytuj kod]

Huseyn Shaheed Suhrawardy jako pierwszy pakistański premier odwiedził Chiny w 1957. Przewodził delegacji, w skład której wchodził profesor Ahmed Ali, pierwszy poseł Pakistanu w Chinach (1951–1952). Pakistan ustanowił w Pekinie swoją ambasadę i wzmocnił dyplomatyczną przyjaźń między obydwoma krajami, tworząc drogę do przyszłego sojuszu Pakistanu i ChRL[243]. Do poprawy relacji Chin z Pakistanem doszło w okresie rządów prezydenta Ayub Khana i Zulfikara Ali Bhutto jako ministra spraw zagranicznych. Bhutto popierał politykę jednych Chin[244] – Pakistan uznawał ChRL, choć wiele państw w tym okresie za prawowity rząd chiński uznawało rząd Kuomintangu. Gdy w 1964, ZSRR, państwa bloku wschodniego (poza Albanią) i wielu sojuszników bloku na świecie zerwało stosunki z ChRL ze względu na różnice ideologiczne, Pakistan dalej utrzymywał z Chinami dobre kontakty. Popierał Pekin w Radzie Bezpieczeństwa ONZ i próbował budować mosty między Chinami a Stanami Zjednoczonymi. Bhutto złożył oficjalną wizytę w Pekinie i spotkał się z Mao. Bhutto pomógł Ayubowi wynegocjować z rządem chińskim umowy handlowe i wojskowe. W zamian Chińczycy zgodzili się pomóc Pakistanowi w realizacji projektów militarnych i przemysłowych[245]. 2 marca 1963 Bhutto podpisał traktat graniczny z Chinami. Na jego podstawie Chiny zyskały 750 km² Kaszmiru, którego włączenia do swojego państwa domagały się Indie. Rozwijanie współpracy z ChRL spotkało się z ostrą krytyką ze strony USA. Prezydent Lyndon B. Johnson wysłał do Ayub Khana list, w którym domagał się odsunięcia ministra Bhutto i utrzymywania przyjaznych więzi wyłącznie z wolnym światem. Styl kierowania MSZ przez Bhutto przyniósł mu jednak popularność wśród Pakistańczyków i większe wpływy w rządzie.

W 1962 na skutek wymiany terytorialnej zmniejszono granice z Indiami, a zwiększono granicę z ChRL. Gdy Pekin planował dokonać inwazji na północne obszary Indii, premier Chin Zhou i Mao zaproponowali Pakistanowi aby kraj ten dołączył się do ataku i tym samym zdobył resztę kontrolowanego przez Indie Kaszmiru. Bhutto początkowo był przychylny chińskiemu pomysłowi jednak prezydent Ayub Khan sprzeciwił się pomysłowi ze względu na obawę indyjskiego kontrataku. Ayub Khan na wypadek chińskiej agresji zaproponował Indiom „wspólną obronę”, co Bhutto uznał za nieznajomość realiów polityki międzynarodowej prezydenta. Bhutto był świadomy tego, że mimo członkostwa Pakistanu w zachodnich sojuszach antykomunistycznych, Chiny powstrzymały się od krytyki Pakistanu. Gdy w latach 70. Bhutto przejął władzę najpierw jako prezydent, a następnie jako premier, relacje Pakistanu z Chinami zostały znacznie poprawione[246].

Afryka[edytuj | edytuj kod]

W 1970 roku Chinach złożyli wizytę Libijczycy gdzie Muammar al-Kadafi i jego premier Abdessalam Jalloud podjęli nieudaną próbę przekonania Chińczyków do sprzedaży Libii taktycznej broni jądrowej. W rozmowach stronę chińską reprezentował Zhou Enlai[247]. Bliskie stosunki nawiązał z państwami czarnej Afryki w tym z Zambią w której władzę sprawował Kenneth Kaunda i Tanzanią rządzoną przez Juliusa Nyerere. Mao za bliskie relacje odwdzięczył się tym afrykańskim przywódcom pomagając im przy budowie drogi kolejowej z Zambii do do tanzańskiego portu Dar es Salaam oraz finansując inne zambijskie inwestycje gospodarcze[248].

Wsparcie dla ruchów partyzanckich[edytuj | edytuj kod]

Po nieudanym proteście w RPA (z lutego 1955 roku), tamtejsza organizacja wyzwoleńcza, Afrykański Kongres Narodowy próbowała zdobyć broń w Chinach, jednak pomimo wsparcia walki antyapartheidowskiej, rząd Chin uważał że ANC nie jest dostatecznie przygotowana do walki partyzanckiej[249]. Od lat 60. Chiny popierały, zbroiły i szkoliły przedstawicieli erytrejskiego ruchu niepodległościowego z Erytrejskiego Ludowego Frontu Wyzwolenia, partyzanci z tej grupy do lat 90. toczyli walki z rządem Etiopii. Lider organizacji i przyszły prezydent Erytrei Isajas Afewerki w latach 1966–1968 kształcił się w Chinach na kierunkach ideologii politycznych i wojny partyzanckiej[250][251][252]. Chiny wsparły też inne ruchy niepodległościowe m.in. FRELIMO w Mozambiku[253], Afrykański Narodowy Związek Zimbabwe[254] i SWAPO w Namibii[255]. W walczącej o niepodległość Angoli Chiny pod wpływem prezydenta Tanzanii, Juliusa Nyerere wsparły Ludowy Ruch Wyzwolenia Angoli, następnie jednak zmieniły swoje stanowisko i poparły Narodowy Front Wyzwolenia Angoli[256][257] którego wspieranie przedłużyły na okres wojny domowej jaką grupa toczyła z Ludowym Ruchem Wyzwolenia Angoli[258].

W trakcie wojny wietnamskiej wsparł siły Wietkongu walczące z Amerykanami i wojskiem Wietnamu Południowego[259]. Chiny od końca lat 60. do początku lat 70. wspierały drugie powstanie malajskie prowadzone przez Armię Wyzwolenia Narodowego Malajów której to lider Chin Peng w 1961 roku przybył do Chin gdzie spotkał się z Deng Xiaopingiem. Chińczycy zgodzili się na nadawanie z chińskich obszarów radiostacji malajskich rebeliantów. Pomoc dla rebelii ustała w 1973 roku gdy Chiny nawiązały oficjalne stosunki dyplomatyczne z rządem Malezji[260]. W trakcie trwających od 1969 roku walk partyzanckich na Filipinach wysłał pomoc tamtejszym komunistycznym rebeliantom[261]. W wojnie w Zufarze w Omanie wysłał pomoc tamtejszym lewicowym rebeliantom wspieranym przez Jemen Południowy[262]

Zbliżenie chińsko-amerykańskie[edytuj | edytuj kod]

Nixon oraz Zhou Enlai na bankiecie

W lipcu 1971 roku doradca ds. bezpieczeństwa narodowego Richarda Nixona, Henry Kissinger, potajemnie odwiedził Pekin podczas wycieczki do Pakistanu. Od powstania ChRL w 1949 oba państwa nie utrzymywały stosunków dyplomatycznych. 21 lutego 1972 roku odbyła się oficjalna wizyta Richarda Nixona w Chinach. Wkrótce po przylocie Nixon spotkał się z Mao[263]. Nixon był znany jako gorliwy antykomunista, ale mimo to w 1972 roku jako pierwszy prezydent USA odwiedził Chiny[264]. Na koniec podróży rządy Chin i USA wydały komunikat szanghajski, który zawierał między innymi oświadczenie widoków na politykę zagraniczną. Kissinger oświadczył także, że Amerykanie wycofają wszystkie swoje wojska z Tajwanu[265]. W komunikacie oba kraje zobowiązały się do normalizacji stosunków. USA wyraziło pogląd, że wszyscy Chińczycy po obu stronach Cieśniny Tajwańskiej utrzymują, że są tylko jedne Chiny. Wizyta zaowocowała ustanowieniem w stolicach obu krajów „misji łącznikowych”, nawiązanie pełnych stosunków dyplomatycznych w dalszym ciągu utrudniała kwestia Tajwanu[266].

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Mao i Richard Nixon – spotkanie będące początkiem wyjścia Chin z izolacji

Dziedzictwo po Mao ma bardzo kontrowersyjny charakter i bywa często przedmiotem sporów. Niektórzy kontynentalni Chińczycy uważają Mao Zedonga za wielkiego rewolucyjnego przywódcę, który jednak nie ustrzegł się pewnych błędów w końcu życia. W 1983 r. Komitet Centralny Komunistycznej Partii Chin zdecydował na wniosek Deng Xiaopinga, że Mao miał rację w 70%, a w 30% się mylił. Deng mówił też o Mao, że "jego wkład i zasługi są ważniejsze od jego pomyłek". Inni obwiniają Mao za konflikt z ZSRR i pogorszenie stosunków z dotychczasowym sojusznikiem. Wielki skok i rewolucja kulturalna kładą się cieniem na jego rządach. Mao jest też obwiniany za brak wypracowania polityki kontroli urodzeń, co sprawiło, że doszło do ogromnego przyrostu ludności i zmuszenia następnego rządu do wdrożenia programu "jednego dziecka".

Zwolennicy Mao jako przykład jego osiągnięć podają, że stopień analfabetyzmu przed rokiem 1949 wynosił 80%, a średnia długość życia 35 lat. Po jego śmierci liczby te miały wynosić odpowiednio 7% i 70 lat (przy czym prawdziwość tych danych jest kwestionowana). Ponadto ogólna populacja Chin wzrosła o 75%, z 400 mln do 700 mln. Jego wielbiciele twierdzą, że za jego rządów skończyła się "epoka upokorzenia" Chin przez zachodnie mocarstwa, a ChRL stała się prawdziwą potęgą. Powołują się też na osiągnięcia w dziedzinie uprzemysłowienia kraju. Za jego zasługę poczytuje się też wyparcie „skorumpowanego” i „nieudolnego” Kuomintangu z kraju na Tajwan[267].

Po śmierci Mao w 1976 Chiny pod przywództwem Deng Xiaopinga odeszły od jego koncepcji polityczno-gospodarczych. Na zjeździe KPCh w 1981 dokonano krytycznej oceny dorobku Mao Zedonga i potępiono wielki skok oraz rewolucję kulturalną. Mao pozostał jednak w Chinach ważnym symbolem ideowym, zaś dla Chińczyków liczą się przede wszystkim jego zasługi: zjednoczenie kraju po paśmie wojen domowych i niedopuszczenie do uzależnienia Chin od Związku Radzieckiego.

Odbiór w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Mao Zedong był postacią lubianą w PRL, głównie za to, iż w 1956 poparł przemiany polskiego października[268]. W czasie, gdy po 1960 narastały konflikty radziecko-chińskie, rząd polski krytykował ChRL w przeciwieństwie do społeczeństwa, którego sympatia stała zazwyczaj po stronie chińskiej[269].

Maoizm[edytuj | edytuj kod]

Maoizm jest wariantem ideologii komunistycznej powstałym z połączenia importowanego z Europy marksizmu i chińskiej tradycji intelektualnej[270]. Już w 1938 roku Mao postulował schińszczenie ideologii marksizmu i określał swoją ideologię jako narodową[271]. Według Janusza Janickiego ruch maoistowski kształtował się poza kręgiem tradycji marksistowskiej, sam Mao miał nie znać prac klasyków marksizmu, poza nielicznymi tłumaczeniami chińskimi niektórych prac Marksa, czy Engelsa (a także Lenina)[272]. Według Janickiego większy od marksizmu wpływ na idee Mao wywarł konfucjanizm (później przez niego krytykowany) i tradycyjne filozofie chińskie[273]. Maoizm nie tylko wpłynął na rozwój ustroju Chin, lecz na światowy ruch komunistyczny doprowadzając do powstania tzw. nurtu antyrewizjonistycznego który zdobył popularność zarówno w Trzecim Świecie jak i zachodnich państwach kapitalistycznych[274]. Maoizm krytyce poddaje zarówno świat zachodni jak i jego system jak nie istniejący już ustrój ZSRR[275].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Mao Zedong zawarł małżeństwa z:

  1. Luo Yixiu (罗一秀, 1889-1910) z Shaoshan: małżeństwo w latach 1907–1910
  2. Yang Kaihui (杨开慧, 1901-1930) z Changsha: małżeństwo w latach 1921–1927, stracona przez Kuomintang w 1930
  3. He Zizhen (贺子珍, 1910-1984) z Jiangxi: małżeństwo w latach 1928–1939
  4. Jiang Qing: (江青, 1914-1991), małżeństwo od 1939 r. aż do śmierci

Członkowie rodziny:

  • Wen Qimei (文七妹, 1867–1919), matka
  • Mao Yichang (毛贻昌, 1870–1920), ojciec, znany też jako Mao Shunsheng (毛顺生)
  • Mao Enpu (毛恩普), dziadek ze strony ojca

Rodzeństwo:

  • Mao Zemin (毛泽民, 1895–1943), młodszy brat
  • Mao Zetan (毛泽覃, 1905–1935), młodszy brat
  • Mao Zehong, siostra (stracona przez Kuomintang w 1930)

Dzieci Mao Zedonga:

  • Mao Anying (毛岸英): syn z małżeństwa z Yang, żonaty z Liu Siqi (刘思齐), zabity podczas wojny w Korei
  • Mao Anqing (毛岸青): syn z małżeństwa z Yang, żonaty z Shao Hua (邵华), dzieci: syn Mao Xinyu (毛新宇)
  • Li Min (李敏): córka z małżeństwa z He, zamężna z Kong Linghua (孔令华), dzieci: syn Kong Jining (孔继宁) i córka Kong Dongmei (孔冬梅)
  • Li Na (李讷): córka z małżeństwa z Jiang, zamężna z Wang Jingqing (王景清), dzieci: syn Wang Xiaozhi (王效芝)

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Najsławniejszym dziełem Mao są opublikowane po raz pierwszy w 1966 słynne Cytaty Przewodniczącego Mao, zwane popularnie czerwoną książeczką, które zawierają wybór jego przemówień i artykułów. Mao napisał także kilka traktatów teoretycznych, główne z nich to:

  • W sprawie praktyki (实践论); 1937
  • W sprawie sprzeczności (矛盾论); 1937
  • O przewlekłej wojnie (论持久战); 1938
  • Pamięci Normana Bethune’a (纪念白求恩); 1939
  • Ku nowej demokracji (新民主主义论); 1940
  • Przemówienie o literaturze i sztuce na naradzie w Yan’an (在延安文艺座谈会上的讲话); 1942
  • Służyć ludowi (为人民服务); 1944
  • Dziadek Głupi przesunął góry (愚公移山); 1945
  • O właściwym traktowaniu sprzeczności w łonie ludu (正确处理人民内部矛盾问题); 1957

Mao był także poetą, tworzył głównie klasyczne utwory shi i ci. Był także uzdolnionym kaligrafem, który posiadał charakterystyczny styl, do dzisiaj jego kaligrafie w Chinach cieszą się dużym powodzeniem.

Wydania polskie[edytuj | edytuj kod]

W języku polskim pisma Mao Zedonga ukazywały się tylko do początku lat 60., do czasu popadnięcia obozu państw demokracji ludowych, a zwłaszcza ZSRR, w konflikt z Chińską Republiką Ludową:

  • Wojna Chin przeciwko Japonii. Z zagadnień wojny partyzanckiej, wyd. Prasa Wojskowa, Warszawa 1949;
  • O zadaniach artysty i pisarza, wyd. Czytelnik, Warszawa 1950;
  • Strategia wojny rewolucyjnej w Chinach, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1951;
  • W sprawie praktyki, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1951;
  • W sprawie sprzeczności, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1952;
  • Dzieła wybrane, t. 1-4, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1953-1958;
  • W sprawie praktyki. W sprawie sprzeczności, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1954;
  • Zagadnienia strategii wojny rewolucyjnej w Chinach, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1954;
  • O właściwym traktowaniu sprzeczności w łonie ludu, wyd. Książka i Wiedza, Warszawa 1957;
  • Szesnaście wierszy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1959;
  • Wybrane pisma wojskowe, wyd. Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1960 (seria: "Biblioteka Wiedzy Wojskowej").

Oprócz tego w Pekinie wydano "czerwoną książeczkę" po polsku:

  • Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tsetunga. Wydawnictwo Obcych Języków, 1972, Pekin, 426 stron.

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1949–54 przewodniczący Centralnego Rządu Ludowego, faktyczny przywódca kraju do śmierci w 1976 r.
  2. Jung, Halliday, Mao, s. 20.
  3. Schram 1966, s. 19–20; Terrill 1980, s. 4–5, 15; Feigon 2002, s. 13–14; Pantsov & Levine 2012, s. 13–17.
  4. Schram 1966, s. 20; Terrill 1980, s. 11; Pantsov & Levine 2012, s. 14, 17.
  5. Jung, Halliday, Mao, s. 21.
  6. Schram 1966, s. 20; Terrill 1980, s. 11; Pantsov & Levine 2012, s. 14, 17.
  7. Pantsov & Levine 2012, s. 13–14
  8. Schram 1966, s. 21–22; Terrill 1980, s. 9–10; Feigon 2002, s. 15
  9. Schram 1966, s. 21–22; Terrill 1980, s. 9–10; Feigon 2002, s. 15
  10. Terrill 1980, s. 12; Feigon 2002, s. 23, Pantsov & Levine 2012, s. 25–28
  11. Feigon 2002, s. 15; Terrill 1980, s. 10–11
  12. Schram 1966, s. 23; Terrill 1980, s. 12–13; Pantsov & Levine 2012, s. 21
  13. Schram 1966, s. 25; Terrill 1980, s. 20–21; Pantsov & Levine 2012, s. 29
  14. Schram 1966, s. 22; Terrill 1980, s. 13; Pantsov & Levine 2012, s. 17–18
  15. Terrill 1980, s. 14; Pantsov & Levine 2012, s. 18
  16. Schram 1966, s. 26; Terrill 1980, s. 19; Pantsov & Levine 2012, s. 28–30
  17. Schram 1966, s. 26; Terrill 1980, s. 19; Pantsov & Levine 2012, s. 28–30
  18. Schram 1966, s. 35–36; Terrill 1980, s. 22, 25; Pantsov & Levine 2012, s. 35.
  19. Carter 1976, s. 18–19; Pantsov & Levine 2012, s. 32–34
  20. Schram 1966, s. 26–27; Terrill 1980, s. 22–24; Pantsov & Levine 2012, s. 33
  21. Schram 1966, s. 26; Terrill 1980, s. 23; Pantsov & Levine 2012, s. 33
  22. Schram 1966, s. 30–32; Pantsov & Levine 2012, s. 32–35
  23. Schram 1966, s. 34; Pantsov & Levine 2012, s. 34–35
  24. Schram 1966, s. 34–35; Terrill 1980, s. 23–24
  25. Schram 1966, s. 35–36; Terrill 1980, s. 22, 25; Pantsov & Levine 2012, s. 35.
  26. Schram 1966, s. 36; Terrill 1980, s. 26; Pantsov & Levine 2012, s. 35–36.
  27. Pantsov & Levine 2012, s. 36–37.
  28. Pantsov & Levine 2012, s. 40–41.
  29. Carter 1976, s. 26; Pantsov & Levine 2012, s. 36
  30. Schram 1966, s. 36–37; Terrill 1980, s. 27; Pantsov & Levine 2012, s. 37.
  31. Schram 1966, s. 38–39
  32. Schram 1966, s. 41; Terrill 1980, s. 32; Pantsov & Levine 2012, s. 42.
  33. Schram 1966, s. 40–41; Terrill 1980, s. 30–31.
  34. Pantsov & Levine 2012, s. 43; zobacz też Hsiao Yu (Xiao Yu). Mao Tse-Tung and I Were Beggars. (Syracuse, N.Y.: Syracuse University Press, 1959).
  35. Schram 1966, s. 42–43; Terrill 1980, p. 32; Pantsov & Levine 2012, s. 48.
  36. Schram 1966, s. 43; Terrill 1980, s. 32; Pantsov & Levine 2012, s. 49–50.
  37. Pantsov & Levine 2012, s. 49–50.
  38. Schram 1966, s. 44; Terrill 1980, s. 33; Pantsov & Levine 2012, s. 50–52.
  39. Schram 1966, s. 45; Terrill 1980, s. 34; Pantsov & Levine 2012, s. 52.
  40. Feigon 2002, s. 18; Pantsov & Levine 2012, s. 39.
  41. Schram 1966, s. 48; Pantsov & Levine 2012, s. 59.
  42. Schram 1966, s. 47; Pantsov & Levine 2012, s. 59–62.
  43. Schram 1966, s. 48–49; Pantsov & Levine 2012, s. 62–64.
  44. Schram 1966, s. 48; Pantsov & Levine 2012, s. 57–58.
  45. Schram 1966, s. 51; Pantsov & Levine 2012, s. 53–55, 65.
  46. Schram 1966, s. 48; Pantsov & Levine 2012, s. 62, 66.
  47. Schram 1966, s. 50–52; Pantsov & Levine 2012, s. 66.
  48. Pantsov & Levine (2012), s. 66–67.
  49. Schram 1966, s. 51–52; Pantsov & Levine 2012, s. 68–69.
  50. Schram 1966, s. 52; Feigon 2002, s. 21–22; Pantsov & Levine 2012, s. 69–70.
  51. Pantsov & Levine 2012, s. 68.
  52. Pantsov & Levine 2012, s. 76.
  53. Schram 1966, s. 53–54; Pantsov & Levine 2012, s. 71–76.
  54. Schram 1966, s. 55; Pantsov & Levine 2012, s. 76–77.
  55. Schram 1966, s. 55–56; Pantsov & Levine 2012, s. 79.
  56. Pantsov & Levine 2012, s. 80.
  57. Pantsov & Levine 2012, s. 81–83.
  58. Pantsov & Levine 2012, s. 84.
  59. Schram 1966, s. 56–57.
  60. Schram 1966, s. 63; Feigon 2002, s. 23, 28
  61. Schram 1966, s. 64
  62. Schram 1966, s. 63–64; Feigon 2002, s. 23–24, 28, 30
  63. Schram 1966, s. 64–66.
  64. Schram 1966, s. 68
  65. Schram 1966, s. 74–76
  66. Schram 1966, s. 69.
  67. Schram 1966, s. 69–70.
  68. Schram 1966, s. 73–74; Feigon 2002, s. 33
  69. Elizabeth J. Perry,"Anyuan: Mining China's Revolutionary Tradition"
  70. Schram 1966, s. 74–76
  71. Schram 1966, s. 76–82
  72. Schram 1966, s. 78.
  73. Schram 1966, s. 85, 87.
  74. Feigon 2002, s. 36
  75. Schram 1966, s. 82, 90–91
  76. Schram 1966, s. 83
  77. Schram 1966, s. 84,89.
  78. Schram 1966, s. 87, 92–93; Feigon 2002, s. 39
  79. Schram 1966, s. 95
  80. Schram 1966, s. 98
  81. Feigon 2002, s. 42
  82. Schram 1966, s. 99–100
  83. Schram 1966, s. 100
  84. Feigon 2002, s. 42
  85. Schram 1966, s. 106; Carter 1976, s. 61–62
  86. Schram 1966, s. 112
  87. Schram 1966, s. 106–109, 112–113
  88. Carter 1976, s. 62
  89. Carter 1976, s. 62
  90. Carter 1976, s. 62
  91. Carter 1976, s. 63
  92. Carter 1976, s. 64
  93. Schram 1966, s. 122–125; Feigon 2002, s. 46–47
  94. Schram 1966, s. 125; Carter 1976, s. 68
  95. Schram 1966, s. 130; Carter 1976, s. 67–68; Feigon 2002, s. 48
  96. Schram 1966, s. 126–127; Carter 1976, s. 66–67
  97. Carter 1976, s. 69
  98. Schram 1966, s. 131; Carter 1976, s. 68–69
  99. Carter 1976, s. 70
  100. Schram 1966, s. 128, 132
  101. Schram 1966, pp. 133–137; Carter 1976, s. 70–71
  102. Feigon 2002, s. 50.
  103. Schram 1966, s. 138; Carter 1976, s. 71–72
  104. Schram 1966, s. 138, 141
  105. Carter 1976, s. 72
  106. Carter 1976, s. 72
  107. Schram 1966, s. 139
  108. Schram 1966, s. 146–149
  109. Carter 1976, s. 75
  110. Feigon 2002, s. 51
  111. Carter 1976, s. 75
  112. Schram 1966, s. 149–151
  113. Schram 1966, s. 149
  114. Feigon 2002, s. 50
  115. Carter 1976, s. 75
  116. Schram 1966, s. 153
  117. Feigon 2002, s. 51.
  118. Schram 1966, s. 208
  119. Tony Saich, Benjamin Yang, Bingzhang Yang (1996). The Rise to power of the Chinese Communist Party. Published by M.E. Sharpe,. s. 510–530.
  120. Schram 1966, s. 152
  121. Carter 1976, s. 76
  122. Feigon 2002, s. 51–53
  123. Carter 1976, s. 77
  124. Schram 1966, s. 154–155; Feigon 2002, s. 54–55
  125. Schram 1966, s. 155–161
  126. Carter 1976, s. 78
  127. Carter 1976, s. 77
  128. Schram 1966, s. 161–165; Feigon 2002, s. 53–54
  129. Carter 1976, s. 78
  130. Schram 1966, s. 166–168; Feigon 2002, s. 55
  131. Schram 1966, s. 175–177; Carter 1976, s. 80–81; Feigon 2002, s. 56–57
  132. Schram 1966, s. 180; Carter 1976, s. 81–82
  133. Feigon 2002, s. 57
  134. Feigon 2002, s. 57
  135. Schram 1966, s. 180–181; Carter 1976, s. 83
  136. Schram 1966, s. 181; Carter 1976, s. 84–86; Feigon 2002, s. 58
  137. Schram 1966, s. 183; Carter 1976, s. 86–87
  138. Schram 1966, s. 184–186; Carter 1976, s. 88–90; Feigon 2002, s. 59–60
  139. Carter 1976, s. 90–91
  140. Schram 1966, s. 186; Carter 1976, s. 91–92; Feigon 2002, s. 60
  141. Schram 1966, s. 187–188; Carter 1976, s. 92–93
  142. Feigon 2002, s. 61
  143. Feigon 2002, s. 61
  144. Schram 1966, s. 188; Carter 1976, s. 93
  145. Barnouin, Barbara i Yu Changgen. Zhou Enlai: A Political Life. Hong Kong: Chinese University of Hong Kong, 2006. ISBN 962-996-280-2. 2011. s.62
  146. Feigon 2002, s. 61
  147. Schram 1966, s. 193
  148. Carter 1976, s. 94–96
  149. Schram 1966, s. 193
  150. Schram 1966, s. 206–207
  151. Schram 1966, s. 20
  152. Carter 1976, s. 101
  153. Schram 1966, s. 202
  154. Schram 1966, s. 209–210
  155. Schram 1966, s. 208
  156. Carter 1976, s. 95
  157. Carter 1976, s. 95–96
  158. Schram 1966, s. 194
  159. Schram 1966, s. 196
  160. Schram 1966, s. 197
  161. Schram 1966, s. 198–200; Carter 1976, s. 98–99; Feigon 2002, s. 64–65
  162. Schram 1966, s. 211; Carter 1976, s. 100–101
  163. Schram 1966, s. 205
  164. Carter 1976, s. 105
  165. Schram 1966, s. 204; Feigon 2002, s. 66
  166. Carter 1976, s. 105
  167. Schram 1966, s. 217
  168. Schram 1966, s. 211–216; Carter 1976, s. 101–10
  169. Chen, Jian. (2001). Mao's China and the Cold War. The University of North Carolina Press. ISBN 0-807-84932-4.
  170. Lary, Diana. (2007). China's Republic. Cambridge University Press. ISBN 0-521-84256-5.
  171. Zarrow, Peter Gue. (2005). China in War and Revolution, 1895–1949. Routledge. ISBN 0-415-36447-7. s.338.
  172. Xu, Guangqiu. (2001). War Wings: The United States and Chinese Military Aviation, 1929–1949. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-32004-7. s.201.
  173. Jessup, John E. (1989). A Chronology of Conflict and Resolution, 1945-1985. New York: Greenwood Press. ISBN 0-313-24308-5.
  174. Jessup, John E. (1989). ;;A Chronology of Conflict and Resolution, 1945-1985;;. New York: Greenwood Press. ISBN 0-313-24308-5.
  175. Hu, Jubin. (2003). Projecting a Nation: Chinese National Cinema Before 1949. Hong Kong University Press. ISBN 962-209-610-7.
  176. 176,0 176,1 176,2 Nguyễn Anh Thái; Nguyễn Quốc Hùng; Vũ Ngọc Oanh; Trần Thị Vinh; Đặng Thanh Toán; Đỗ Thanh Bình (2002). Lịch sử thế giới hiện đại (in Vietnamese). Ho Chi Minh City: Giáo Dục Publisher. s. 320–322. 8934980082317.
  177. Lung Ying-tai, dajiang dahai 1949, Commonwealth Publishing Press, Taipei, 2009, s.184
  178. William Blump, U.S. Military and CIA Interventions Since World War II, s.23, Zed Books 2004 London.
  179. Leung 1996, s. 96.
  180. Finkelstein, David Michael. Ryan, Mark A. McDevitt, Michael. (2003). Chinese Warfighting: The PLA Experience Since 1949. M.E. Sharpe. China. ISBN 0-7656-1088-4. s. 63
  181. Zhang, Chunhou. Vaughan, C. Edwin. (2002). Mao Zedong as Poet and Revolutionary Leader: Social and Historical Perspectives. Lexington books. ISBN 0-7391-0406-3. s. 65, s. 58
  182. Andrew D. W. Forbes (1986). Warlords and Muslims in Chinese Central Asia: a political history of Republican Sinkiang 1911-1949. Cambridge, England: CUP Archive. s. 215,225. ISBN 0-521-25514-7.
  183. Cook, Chris Cook. Stevenson, John. (2005). The Routledge Companion to World History Since 1914. Routledge. ISBN 0-415-34584-7. s. 376.
  184. MacFarquhar, Roderick. Fairbank, John K. Twitchett, Denis C. (1991). The Cambridge History of China. Cambridge University Press. ISBN 0-521-24337-8. s.820.
  185. Cheek T, ed. (2002). Mao Zedong and China's Revolutions: A Brief History with Documents. New York: Palgrave Macmillan. s. 125. ISBN 0-312-25626-4. "The phrase is often mistakenly said to have been delivered during the speech from the Gate of Heavenly Peace, but was first used on September 21, at the First Plenary Session of the Chinese People's Political Consultative Conference, then repeated on several occasions"
  186. Li 1994, s. xi
  187. Short 2001, s. 436–437
  188. Kuisong 2008
  189. Steven W. Mosher. China Misperceived: American Illusions and Chinese Reality. Basic Books, 1992. ISBN 0-465-09813-4 s. 72, 73
  190. Stephen Rosskamm Shalom. Deaths in China Due to Communism. Center for Asian Studies Arizona State University, 1984. ISBN 0-939252-11-2 s.24
  191. John Fairbank and Merle Goldman, China: A New History, (Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press, 2002), 349.
  192. Chiny. Historia.
  193. Edward Kajdański: Chiny. Leksykon. Warszawa: Książka i Wiedza, 2005. ISBN 83-05-13407-5.
  194. 194,0 194,1 194,2 Encyklopedia Historyczna Świata. Tom X. Kraków: Wydawnictwo Opres, 2002. ISBN 83-85909-72-9.
  195. 195,00 195,01 195,02 195,03 195,04 195,05 195,06 195,07 195,08 195,09 195,10 195,11 195,12 195,13 Jakub Polit: Chiny. Warszawa: Wydawnictwo Trio, 2004. ISBN 83-88542-68-0.
  196. 196,0 196,1 196,2 196,3 Zimna wojna Mao. Chiny kontra Związek Sowiecki (tytuł oryg. Mao's cold war. China vs the Soviet Union), produced by Beach House Pictures for Discovery Networks Asia-Pacific
  197. Burkitt, Laurie; Scobell, Andrew; Wortzel, Larry M. (lipiec 2003). The lessons of history: The Chinese people's Liberation Army at 75. Strategic Studies Institute. s. 340–341. ISBN 1-58487-126-1.
  198. Owen Pearson. Albania in the Twentieth Century: A History Vol. III. New York: St. Martin's Press. 2006. s. 628.
  199. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki. Tom 5. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995. ISBN 83-01-11894-6.
  200. Gaddis 2005, s. 142
  201. Kempe, Frederick (2011). Berlin 1961. Penguin Group (USA). s. 42. ISBN 0-399-15729-8.
  202. 202,0 202,1 John K. Fairbank: Historia Chin. Nowe spojrzenie. Gdańsk: Wyd. Marabut, 1996, s. 351-352. ISBN 83-85893-79-2.
  203. Encyklopedia Historyczna Świata. Tom X. Kraków: Wydawnictwo Opres, 2002, s. 143. ISBN 83-85909-72-9.
  204. Chris Harman, Posłowie: Od Stalina do Gorbaczowa /w:/ Tony Cliff, Państwowy kapitalizm w Rosji: od Stalina do Gorbaczowa, Warszawa 1991, s. 244
  205. Andrzej Halimarski, Trzy kręgi polityki zagranicznej Chin, Warszawa 1982, s. 78, 213
  206. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.150
  207. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.150
  208. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.150-152
  209. Zagadnienia Międzynarodowego Ruchu Robotniczego, z. 6, PAP, Warszawa 1964, s. 21
  210. Andrzej Halimarski, Trzy kręgi polityki zagranicznej Chin, Warszawa 1982, s. 78, 213
  211. Gaddis 2005, s. 142
  212. Lüthi, s. 273–276
  213. Gaddis, John Lewis (2005). The Cold War: A New History. s.154. Penguin Press. ISBN 1-59420-062-9.
  214. Doktryna Breźniewa (pol.).
  215. Strzały nad Ussuri. [dostęp 2011-03-27].
  216. Zbigniew Moszumański, Jolanta Czarnotta-Mączyńska, "Ussuri 1969"; seria Największe Bitwy XX Wieku, Warszawa, 1997
  217. Encyklopedia historyczna świata. Tom VII. Kraków: Wyd. Opres, 2003. ISBN 83-85909-80-X.
  218. Ł.A. Kariakin, W.I. Moisjejew, Wojennaja tiechnika i woorużenije Kitaja. Wypusk pierwyj. Tanki, Sarańsk 200, s.108 (ros.)
  219. Elez Biberaj, Albania and China (Boulder: Westview Press, 1986), s. 27.
  220. O'Donnell, s. 46.
  221. Khrushchev Remembers, trans. Strobe Talbott (Boston: Little Brown and Co., 1970), 475–476
  222. Elez Biberaj, Albania and China (Boulder: Westview Press, 1986), 40.
  223. Hamm, 45.
  224. Hamm, 45.
  225. Biberaj, 48.
  226. "Sino-Albanian Joint Statement," Peking Review (17 stycznia 1964) 17.
  227. O'Donnell, s. 68.
  228. Biberaj, 49.
  229. Hamm, 43.
  230. Biberaj, 58.
  231. Enver Hoxha, Selected Works: 1966–1975, vol. 4 (Tirana: 8 Nëntori Publishing House, 1982), 666–667, 668.
  232. Biberaj, 90.
  233. Robert Sherrod (1963). "Nehru:The Great Awakening". The Saturday Evening Post 236 (2): s. 60–67
  234. Ashok Kapur India and the South Asian Strategic Triangle 2010 s. 96
  235. Robert L. Hardgrave, Jr., Stanley A. Kochanek India: Government and Politics in a Developing Nation, 2008, s. 503
  236. Ranabir Samaddar Refugees and the State:Practices of Asylum and Care in India, 1947-2000 ,2003, s. 285
  237. Noorani, A.G. "Perseverance in peace process", Frontline
  238. "Asia: Ending the Suspense". Time
  239. "China's Decision for War with India in 1962 by John W. Garver". Web.archive.org
  240. Gangdruk, Chushi. "Chushi Gangdruk: History", ChushiGangdruk.Org
  241. Yogendra Kumar Malik (1988). India: The Years of Indira Gandhi. Brill Publishers. ISBN 978-90-04-08681-4. s. 120-121
  242. Bajpai, G. S. (1999). China's Shadow Over Sikkim: The Politics of Intimidation. Lancer Publishers. p. 210. ISBN 978-1-897829-52-3.
  243. [Bahree, Megha (2 lipca 2009). "China In Pakistan". Forbes]
  244. Suraiya, Jug (14 maja 2011). "Dealing with a Superpower by Zulfiqar Ali Bhutto". Bombay Times. The Times Group of India
  245. Government Officials (1962). Zulfiqar Ali Bhutto's historic visit to China (Television Production). Beijing, People's Republic of China: Government of China and Pakistan
  246. Malik, Ahmad Rashid (2009). Pakistan-Japan Relations: Continuity §Convergence and Divergence (1971–1977). United States, Canada, and Pakistan: Routledge Publications. s. 145–190. ISBN 0-203-89149-X.
  247. The Risk Report Volume 1 Number 10 (grudzień 1995) s.1, 3-4. "Libya Has Trouble Building the Most Deadly Weapons". The Risk Report Volume 1 Number 10 (grudzień 1995) s. 1, 3-4. Wisconsin Project reports.
  248. Zambia. Historia. (pol.).
  249. Mandela, Nelson (1994). Long Walk to Freedom Volume I: 1918–1962. Little, Brown and Company. ISBN 978-0754087236., s. 226–227; Sampson, Anthony (2011) [1999]. Mandela: The Authorised Biography. London: HarperCollins. ISBN 978-0007437979., s. 84; Smith, David James (2010). Young Mandela. London: Weidenfeld & Nicolson. ISBN 978-0297855248., s. 118.
  250. Dan Connell: Against All Odds. (ang.)
  251. Foreign Intervention in Africa: From the Cold War to the War on Terror, 2013. s.158.
  252. Schoultz, Lars (2009). That infernal little Cuban republic: the United States and the Cuban Revolution. The University of North Carolina Press. ISBN 978-0-8078-3260-8.
  253. China Into Africa: Trade, Aid, and Influence, 2009. s.156.
  254. Doebler, Walter (22 lipca 2006). "Afrikaserie: Simbabwe (Africa Series: Zimbabwe)". newsatelier.de
  255. Namibia: the road to self-government, 1979. s.41.
  256. Beit-Hallahmi, Benjamin (1988). he Israeli Connection: Whom Israel Arms and Why. s. 65.
  257. Walker, John Frederick (2004). A Certain Curve of Horn: The Hundred-Year Quest for the Giant Sable Antelope of Angola. s. 143.
  258. Never Ending Wars, 2005, s. 24.
  259. Qiang Zhai, China and the Vietnam Wars, 1950–1975 (University of North Carolina Press, 2000), s. 135; Gen. Oleg Sarin and Col. Lev Dvoretsky, Alien Wars: The Soviet Union's Aggressions Against the World, 1919 to 1989 (Presidio Press, 1996), s 93–4.
  260. Peng, Chin (2003). My Side of History. s.450, Singapore: Media Masters. ISBN 981-04-8693-6.
  261. "Philippines (New Peoples Army) (1972– )" (PDF). Political Economy Research Institute.
  262. The Dhofar Rebellion
  263. Henry Kissinger, Years of Upheaval.
  264. Stephen E. Ambrose, Nixon, the triumph of a politician 1962-1972, 1989.
  265. 1972 Election – Events of 1972 – Year in Review – UPI.com.
  266. Historia Stanów Zjednoczonych Ameryki. Tom 5, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995.
  267. Dawid Juraszek: Majtki przewodniczącego Mao (pol.). Dziennik Polski, 2008-08-14. [dostęp 2013-02-20].
  268. prof. B. Michalski, Komentarz historyczny [w:] Wyjątki z dzieł Przewodniczącego Mao Tse-tunga (Czerwona książeczka), Wydawnictwo Książki Niezwykłej XXL, Wrocław 2006.
  269. Agnieszka Rybak: Za Chiny Ludowe (pol.). Rzeczpospolita, 2009-05-05. [dostęp 2013-02-20].
  270. Jarosław Tomasiewicz: Maoizm, polpotyzm, dengizm: trzy formy azjatyckiego marksizmu | Centrum Studiów Polska-Azja
  271. za: Aleksiej Rumiancew, Źródła i ewolucja "idei Mao Tse-tunga", Warszawa 1974, s. 34-35
  272. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.132
  273. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.132-133
  274. Janusz Janicki Lewacy 1981, Książka i Wiedza s.131
  275. Maoism Glossary of Terms, Encyclopedia of Marxism
  276. Maria Kruczkowska: Chińska turystyka śladami Mao przynosi krociowe zyski (pol.). gazeta.pl, 2007-12-22. [dostęp 2013-02-20].
  277. Tom Herbert: Chairman Mao museum for sale (ang.). The Telegraph, 2009-10-08. [dostęp 2013-02-20].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Edward Kajdański: Chiny. Leksykon. Warszawa: Książka i Wiedza, 2005. ISBN 83-05-13407-5.
  • Carter, Peter (1976). Mao. London: Oxford University Press. ISBN 978-0192731401.
  • Chang, Jung; Halliday, Jon (2005). Mao: The Unknown Story. London: Jonathan Cape. ISBN 978-0-224-07126-0.
  • Davin, Delia (2013). Mao: A Very Short Introduction. Oxford UP. ISBN 9780191654039.
  • Dikötter, Frank (2010). Mao's Great Famine: The History of China's Most Devastating Catastrophe, 1958–62. London: Walker & Company. ISBN 0-8027-7768-6.
  • Feigon, Lee (2002). Mao: A Reinterpretation. Chicago: Ivan R. Dee. ISBN 978-1-56663-458-8.
  • Gao, Mobo (2008). The Battle for China's Past: Mao and the Cultural Revolution. London: Pluto Press. ISBN 978-0-7453-2780-8.
  • Hollingworth, Clare (1985). Mao and the Men Against Him. London: Jonathan Cape. ISBN 978-0224017602.
  • Li, Zhisui (1994). The Private Life of Chairman Mao: The Memoirs of Mao's Personal Physician. London: Random House. ISBN 978-0679764434.
  • MacFarquhar, Roderick; Schoenhals, Michael (2006). Mao's Last Revolution. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. ISBN 978-0674027480.
  • Pantsov, Alexander V.; Levine, Steven I. (2012). Mao: The Real Story. New York and London: Simon & Schuster. ISBN 978-1-4516-5447-9.
  • Schaik, Sam (2011). Tibet: A History. New Haven: Yale University Press Publications. ISBN 978-0-300-15404-7.
  • Schram, Stuart (1966). Mao Tse-Tung. London: Simon & Schuster. ISBN 978-0-14-020840-5.
  • Philip Short: Mao: a life. New York: Henry Holt, 2000. ISBN 978-0-8050-6638-8. (ang.)
  • Ross Terrill: Mao: a biography. Stanford, Calif: Stanford University Press, 1999. ISBN 0-8047-2921-2. (ang.)
  • Jasper Becker: Hungry ghosts : Mao's secret famine. New York: Henry Holt, 1998. ISBN 0-8050-5668-8. (ang.)
  • Benjamin Valentino: Final solutions: mass killing and genocide in the twentieth century. Ithaca, N.Y: Cornell University Press, 2004. ISBN 0-8014-3965-5. (ang.)
  • Chirot, Daniel (1996). Modern tyrants: the power and prevalence of evil in our age. Princeton University Press. ISBN 0-691-02777-3.
  • Spence, Jonathan (1999). Mao Zedong. Penguin Lives. New York: Viking Press. ISBN 978-0-670-88669-2. OCLC 41641238.
  • Kuisong, Yang (March 2008). "Reconsidering the Campaign to Suppress Counterrevolutionaries" (PDF). The China Quarterly (193): 102–121.
  • "Biography" (2005). Mao Tse Tung: China's Peasant Emperor (Television production). A&E Network. ASIN B000AABKXG.
  • Schoppa, R. Keith. Twentieth Century China: A History in Documents. Oxford: Oxford UP, 2004.
  • Walder, Andrew G. China under Mao: A Revolution Derailed (Harvard University Press, 2015) s.413.
  • Leung, Edwin Pak-wah, ed. (1992). Historical Dictionary of Revolutionary China, 1839–1976. Greenwood Publishing Group. ISBN 0313264570.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]