Marceli Handelsman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Marceli Handelsman
Marceli Handelsman
Marceli Handelsman
Kraj działania  Polska
Data i miejsce urodzenia 1882-07-088 lipca 1882
Warszawa
Data i miejsce śmierci 1945-03-2020 marca 1945
Dora-Nordhausen
Profesor nauk humanistycznych
Specjalność: historia
Nauczyciel akademicki
Uczelnia Uniwersytet Warszawski
Okres zatrudn. od 1915
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Komandor Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)

Marceli Handelsman, ps. Maciej Romański, Maciej Targowski, Józef Krzemień (ur. 8 lipca 1882 w Warszawie, zm. 20 marca 1945 w Dora-Nordhausen) – polski prawnik i historyk żydowskiego pochodzenia, mediewista, historyk dziejów nowożytnych i najnowszych, metodolog historii, jeden z najwybitniejszych polskich historyków 1 poł. XX w.; wolnomularz[1]. Brat Józefa Handelsmana.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Ukończył V Gimnazjum w Warszawie, następnie studiował prawo na rosyjskim Uniwersytecie Warszawskim, studiował historię na uniwersytecie w Berlinie (wydalony w 1906 za działalność socjalistyczną), kontynuował studia w Paryżu w École nationale des chartes i Collège de France i Zurychu (doktorat obroniony w 1909) oraz w Rapperswilu, Wiedniu i Londynie[2].

Od 1915 był związany z Uniwersytetem Warszawskim, gdzie w 1919 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego[3]. W latach 1930–1931 doprowadził do utworzenia odrębnego Instytutu Historycznego na Uniwersytecie Warszawskim, którego został pierwszym dyrektorem[4]. Pełnił funkcję dziekana Wydziału Humanistycznego UW. Jako historyk interesował się szczególnie działalnością obozu Hôtel Lambert i księcia Adama Czartoryskiego oraz dziejami Wielkiej Emigracji[5]. W latach 1948–1950 wydano pośmiertnie niedokończoną biografię jego autorstwa pt. Adam Czartoryski (tomy 1–3)[6]. Jako wszechstronny historyk podejmował badania w dziedzinie historii prawa, ustroju, idei, historii społecznej i politycznej.[potrzebny przypis] Badał średniowiecze, okres napoleoński i XIX wiek[7]. Metodolog i teoretyk badań historycznych[8], bliski postawom neopozytywistycznym.

Od kwietnia do sierpnia 1918 r. był przewodniczącym Komisji Archiwalnej Tymczasowej Rady Stanu[9]. W związku z jej pracami opracował projekt ustawy archiwalnej oraz wytyczne dotyczące kursów archiwalnych, które stały się podstawą dla stworzenia przepisów wprowadzonych potem reskryptem Rady Regencyjnej z dnia 31 lipca 1918 r.[10]. Reprezentował stronę polską (wraz ze Stefanem Ehrenkreutzem i Stanisławem Kętrzyńskim) w utworzonej dwustronnej podkomisji technicznej, mającej dokonać analizy roszczeń w stosunku do zaliczonych do przejęcia od niemieckich instytucji archiwalnych dla każdych z osobna akt dotyczących ziem polskich (w tym tzw. akt popruskich; obradującej 10 i 25 września oraz 4 i 24 października 1918 r.)[11].

Był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności oraz francuskiej Akademii Nauk Moralnych i Politycznych. W latach 1918–1939 był redaktorem Przeglądu Historycznego[12], a w latach 1918–1919 – dyrektorem Archiwum Akt Dawnych w Warszawie[13]. W 1921 współtworzył Instytut Badań Narodowościowych[14]. W latach 1920–1935 był przewodniczącym Komisji Atlasu Historii Ziem Polskich[potrzebny przypis], oraz delegatem Polskiego Towarzystwa Historycznego w Międzynarodowym Komitecie Historycznym, jednym z organizatorów Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych w Warszawie w 1933[15]. 30 maja 1937 został wybrany na członka zagranicznego francuskiej Akademii Nauk Moralnych i Politycznych w miejsce zmarłego w 1936 Rudyarda Kiplinga[16].

Był zwolennikiem PPS i Józefa Piłsudskiego oraz gorącym orędownikiem współpracy polsko-francuskiej[17]. Uczestnik wojny polsko-bolszewickiej w latach 1919–1920[18], po wojnie pełnił funkcję rzeczoznawcy strony polskiej podczas rewindykacji dóbr polskich z ZSRR. W latach późniejszych krytykował proces brzeski, naruszanie przez władze autonomii szkół wyższych[potrzebny przypis] oraz antysemityzm na uczelniach, wyrażający się m.in. w próbach wprowadzenia getta ławkowego czy tzw. "paragrafu aryjskiego", czyli wykluczenia Żydów ze stowarzyszeń naukowych i samopomocowych na uczelniach[19].

Z powodu swoich liberalnych poglądów był atakowany w prasie obozu narodowego („Gazeta Warszawska”, „Myśl Narodowa”)[20]. W marcu 1934 r. został napadnięty na dziedzińcu uniwersyteckim i uderzony w tył głowy kastetem[21]. W związku z napadem aresztowano byłych działaczy Obozu Wielkiej Polski, między innymi Zygmunta Dziarmagę[22], przywódcę bojówki "Uczelnie Różne", która następnie została podporządkowana ONR[19]. Napad wzbudził powszechne oburzenie[19].

W czasie II wojny światowej ukrywał się (rodzina pochodzenia żydowskiego). Mimo to uczestniczył w tajnym nauczaniu. Współpracował z Biurem Informacji i Propagandy KG AK[8]. W maju 1944 w rękach kierującego wówczas BIP-em Jana Rzepeckiego znalazł się dokument (oceniony przez Grzegorza Mazura jako wytwór wywiadu NSZ), zatytułowany „Żydzi w ZWZ”. zawierający nazwiska Rzepeckiego, Gieysztora, Handelsmana i Makowieckiego[a]. Na skutek denuncjacji[b], Marceli Handelsman został aresztowany 14 lipca 1944 przez Gestapo, miesiąc po zamordowaniu innych pracowników BIP AK[23][24][25][26][27][28][29].

Trafił do obozu koncentracyjnego w Gross-Rosen. Następnie został przeniesiony do Dora-Nordhausen, gdzie zmarł 20 marca 1945r[6].

Uczniowie[edytuj | edytuj kod]

Marceli Handelsman prowadził w okresie międzywojennym dwa seminaria: średniowieczne (tematyka głównie z okresu Merowingów i Karolingów) i XIX-wieczne (tematyka z epoki napoleońskiej). Był wychowawcą wielu pokoleń historyków takich jak: Stanisław Arnold, Aleksy Franciszek Bachulski, Halina Bachulska, Oskar Bartel, Eugeniusz Boss, Artur Eisenbach, Aleksander Gieysztor, Wincenty Gorzycki, Henryk Jabłoński, Stefan Jellenta, Stefan Kieniewicz, Aleksander Krasuski, Tadeusz Landecki, Czesław Leśniewski, Witold Łukaszewicz, Marian Małowist, Tadeusz Manteuffel, Adam Mauersberger, Anna Minkowska, Gryzelda Missalowa, Wanda Moszczeńska, Henryk Paszkiewicz, Irena Pietrzak-Pawłowska, Stanisław Płoski, Hanna Pohoska, Stefan Pomarański, Ryszard Przelaskowski, Eugeniusz Przybyszewski, Emanuel Ringelblum, Lucjan Rusjan, Marian Henryk Serejski, Jakub Szacki, Adam Szczypiorski, Ludwik Widerszal, Helena Więckowska, Janusz Woliński, Karol Zbyszewski, Mieczysław Żywczyński[30].

Wybrane prace[edytuj | edytuj kod]

  • Kara w najdawniejszym prawodawstwie polskim (1907)[31]
  • Prawo karne w statutach Kazimierza Wielkiego (1909)[32]
  • Historia polskiego prawa karnego (t. 1–2, 1908–1909)
  • Napoléon et la Pologne (1909)[33]
  • Bignon a sprawa polska (1911)[34]
  • Instrukcje i depesze rezydentów francuskich w Warszawie 1807–1813 (1914)
  • Francja – Polska 1807–1813 (1914)
  • Z metodyki badań feudalizmu (1917)[35]
  • O metodzie publikowania najdawniejszych ksiąg sądowych w polskich (1916)[36]
  • System narodowo-polityczny Coli di Rienzo (1918)
  • Zagadnienia teoretyczna historii (1919)[37]
  • Historyka. Zasady metodologii i teorii poznania historycznego (1921)
  • Pomiędzy Prusami a Rosją (1922)
  • Ideologia polityczna Towarzystwa Republikanów Polskich 1789–1807 (1924)
  • Rozwój narodowości nowoczesnej (1924)[38][39][40]
  • Tak zwane praeceptio 614 roku (1926)[41]
  • Mickiewicz w latach 1853–55 (1933)[42]
  • Rok 1848 we Włoszech i polityka ks. Adama Czartoryskiego (1936)[43]
  • Po co toczy się wojna? (1943)
  • Między Wschodem a Zachodem (1943)[44]

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Raport kontrwywiadu AK o agenturach komuny i NKWD w AK i Delegaturze Rządu (...). Według uporczywie powtarzających się pogłosek w tzw. Komitecie Politycznym ZWZ, silnie zakonspirowanym zasiada m.in. prof. Marceli Handelsman – żyd, mason, organizator i spirytus movens komunistycznego Komitetu Inicjatywy Narodowej. Prof. Marceli Handelsman współpracuje ściśle z prof. Stanisławem Arnoldem, premierem Rządu Ludowego Republiki Polskiej, z którym jest zresztą spowinowacony kuzynka prof. Marcelego Handelsmana z domu Altberg jest żoną prof. Stanisława Arnolda. Jakieś wybitne stanowisko w AK zajmuje podobno kuzyn prof. Marcelego Handelsmana, prof. Uniwersytetu Warszawskiego Kuratowski (Kuratow) Kazimierz, rosyjski żyd, mający fatalną opinię w kołach profesorskich (polskich). Z kół tzw. administracji cywilnej AK uzyskano prywatne informacje, że dużą rolę gra tam znany finansista żydowski Landau. Przed wojną Landau utrzymywał bliskie stosunki z prof. Marcelim Handelsmanem. Należy zwrócić uwagę, że jeśli nawet prof. Marceli Handelsman nie piastuje oficjalnie żadnego stanowiska w AK, to w każdym razie posiada on w tym środowisku bardzo liczne i wpływowe koneksje, które niewątpliwie wykorzystuje dla infiltracji wpływów komuny” (Archiwum Akt Nowych, 203/III-137, k. 30-32a). Treść dokumentu za: Tajne oblicze GL-AL i PPR. Dokumenty. Wybór i opracowanie Marek Jan Chodakiewicz, Piotr Gontarczyk, Leszek Żebrowski, t. 3, Warszawa 1999. s. 197.
  2. Rafał Żebrowski i Andrzej Żbikowski uważają, że doniesiono na Handelsmana prawdopodobnie z kręgów nacjonalistycznych NSZ, a redaktor Piotr Lipiński nie wie, kto był donosicielem. Podobnie uważają Marek Jan Chodakiewicz i Sebastian Bojemski dodając, że oskarżenia NSZ o ten donos, jak i zabójstwa Widerszala oraz Makowieckiego, jest niesłuszne i nie ma na to żadnych dowodów, z czym zgadza się były żołnierz NSZ i PSZ Stanisław Żochowski.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. SĘP, Forpoczty masonerii w Polsce, w: „Myśl Narodowa”. 1933 nr 30, s. 343.
  2. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 336-338.
  3. Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 126.
  4. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 339.
  5. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 344.
  6. a b Piotr Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 346.
  7. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 343-345.
  8. a b Piotr Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 345.
  9. A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 4.
  10. A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 5, 7.
  11. A. Rybarski, Centralny zarząd archiwalny w odrodzonej Rzeczypospolitej polskiej, „Archeion”, T. I (1927), s. 8, 9.
  12. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 340, 341.
  13. Irena Koberdowa (red.), Indeks osobowy, „Teki archiwalne” 1968, t. 11, s. 189.
  14. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 341.
  15. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 340.
  16. Uczony polski obejmuje fotel w Akademii Nauk Moralnych i Politycznych. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 119 z 1 czerwca 1937. 
  17. Stefan Kieniewicz, Marceli Handelsman [w:] Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1985, s. 256-273
  18. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 342.
  19. a b c Szymon Rudnicki: Obóz Narodowo-Radykalny. Geneza i działalność. Czytelnik, 1985, s. 213-214. ISBN 978-83-07-01221-6.
  20. Marceli Handelsman. W: Polski Słownik Biograficzny [on-line]. [dostęp 28.08.2018].
  21. M. Dąbrowska: Doroczny wstyd. [dostęp: 13.09.2014]
  22. Aresztowanie 5 sprawców napadu na prof. Handelsmana. „Dzień Dobry”, 23.03.1934. [dostęp 28.08.2018]. 
  23. Sebastian Bojemski: Likwidacja Widerszala i Makowieckich, czyli Janusz Marszalec widzi drzewa, a nie widzi lasu. glaukopis.pl. s. 370. [dostęp 2014-08-05].
  24. Rafał Żebrowski, Marceli Handelsman, Żydowski Instytut Historyczny
  25. Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura, red. J. Tomaszewski, A. Żbikowski, Warszawa 2001, s. 127.
  26. Piotr Lipiński, Raport Rzepeckiego, Gazeta Wyborcza z 28 grudnia 2002 r.
  27. Marek Jan Chodakiewicz: Narodowe Siły Zbrojne. „Ząb” przeciw dwu wrogom. Wyd. II. Warszawa: 2005, s. 411-412. ISBN 83-911097-1-2.
  28. Stanisław Żochowski, O Narodowych Siłach Zbrojnych. NSZ, Lublin: „Retro”, 1994, s. 205, ISBN 83-900701-7-0, OCLC 835333155.
  29. Sebastian Bojemski, Poszli w skier powodzi... Narodowe Siły Zbrojne w Powstaniu Warszawskim, Warszawa: Wydawn. Glaukopis, 2002, s. 249, ISBN 83-902410-1-3, OCLC 51569944.
  30. P. Węcowski, Marceli Handelsman (1882-1945), [w:] M. Handelsman, Historyka, oprac. P. Węcowski, Warszawa 2010, s. 343, 344; M. Wierzbicka, Marceli Handelsman [w:] Słownik Historyków Polskich, red. M. Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s.175-177.
  31. Marceli Handelsman, Historja polskiego prawa karnego. T. 1, Kara w najdawniejszym prawie polskim, wyd. 1907., polona.pl [dostęp 2018-07-19].
  32. Marceli Handelsman, Historja polskiego prawa karnego. T. 2, Prawo karne w statutach Kazimierza Wielkiego, wyd. 1909., polona.pl [dostęp 2018-07-19].
  33. Marceli Handelsman, Napoléon et la Pologne 1806-1807 : d'apres les documents des Archives Nationales et les Archives du Ministère de Affaires Étrangères, wyd. 1909., polona.pl [dostęp 2018-07-19].
  34. Marceli Handelsman, Bignon w dobie restauracyi i jego wspomnienia o Polsce, wyd. 1911., polona.pl [dostęp 2018-07-19].
  35. Marceli Handelsman, Z metodyki badań feodalizmu. 1, Podstawy porównania, wyd. 1917., polona.pl [dostęp 2018-07-19].
  36. Marceli Handelsman, O metodzie publikowania najdawniejszych ksiąg sądowych polskich, wyd. 1916., polona.pl [dostęp 2018-07-19].
  37. Marceli Handelsman, Zagadnienia teoretyczne historyi, wyd. 1919., polona.pl [dostęp 2018-07-20].
  38. Marceli Handelsman, Rozwój narodowości nowoczesnej. [T. 1], wyd. 1924., polona.pl [dostęp 2018-07-20].
  39. Marceli Handelsman, Rozwój narodowości nowoczesnej. T. 2, Francja-Polska 1795-1845 : studja nad dziejami myśli politycznej, wyd. 1924., polona.pl [dostęp 2018-07-20].
  40. Marceli Handelsman, Rozwój narodowości nowoczesnej. T. 3, Ukraińska polityka ks. Adama Czartoryskiego przed wojną Krymską, wyd. 1924., polona.pl [dostęp 2018-07-20].
  41. Marceli Handelsman, T.zw. praeceptio 614 roku, wyd. 1926., polona.pl [dostęp 2018-07-20].
  42. Marceli Handelsman, Mickiewicz w latach 1853-1855, wyd. 1933., polona.pl [dostęp 2018-07-20].
  43. Marceli Handelsman, Rok 1848 we Włoszech i polityka ks. Adama Czartoryskiego, wyd. 1936., polona.pl [dostęp 2018-07-20].
  44. Marceli Handelsman (pseud. Józef Krzemień), Między Wschodem i Zachodem, wyd. 1939 [i.e.1943]., polona.pl [dostęp 2018-07-19].
  45. 27 listopada 1929 „za zasługi na polu naukowem i pedagogicznem” M.P. z 1929 r. Nr 276, poz. 638
  46. M.P. z 1947 r. Nr 34, poz. 286.
  47. Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 248.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Polski Słownik Biograficzny
  • Księga pamiątkowa ku uczczeniu 25-letniej działalności naukowej prof. M. Handelsmana, red. Henryk Bachulski, Warszawa 1929.
  • J. Dutkiewicz, Marceli Handelsman jako badacz epoki napoleońskiej, „Przegląd Historyczny” 1965 nr 4.
  • Aleksander Gieysztor, Marceli Handelsman [w:] Portrety uczonych polskich, Kraków 1974.
  • Stefan Kieniewicz, Marceli Handelsman[w:] Historycy warszawscy ostatnich dwóch stuleci, Warszawa 1986.
  • Maria Wierzbicka, Marceli Handelsman [w:] Słownik historyków polskich, red. Maria Prosińska-Jackl, Warszawa 1994, s. 175-177.
  • Oskar Halecki, Marceli Handelsman, “Tygodnik Polski” z. 50 (12.12.1943), s. 3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]