Marcin Luter w nazistowskich Niemczech

Niemieckie wydanie traktatu Lutra O Żydach i ich kłamstwach, z antysemickim hasłem na okładce (1938)

Niemiecka kartka pocztowa z wizerunkiem Marcina Lutra (1939)

Antysemicki mural w Norymberdze z cytatem z traktatu O Żydach i ich kłamstwach, opublikowany w formie kartki pocztowej

Niemieccy Chrześcijanie świętują Luthertag w Berlinie. Przemawia protestancki teolog Joachim Hossenfelder (1933)

Pomnik Lutra na tle zrujnowanego Kościoła Marii Panny w Dreźnie (1958)

Niemiecki duchowny i teolog Marcin Luter był chwalony w nazistowskich Niemczech, za pionierską rolę w historii państwa. Jednocześnie wykorzystywano jego antysemityzm i status bohatera ludowego do propagowania własnej polityki religijnej opartej na chrześcijaństwie i germańskim etnonacjonalizmie. Luter postrzegany był zarówno jako międzywyznaniowy figurant, jak i symbol niemieckiego protestanckiego poparcia dla reżimu nazistowskiego, a jeden z przywódców religijnych porównał nawet Adolfa Hitlera bezpośrednio do Lutra.

Ważnym aspektem tej relacji ideologicznej były urodziny Marcina Lutra przypadające na 10 listopada, których 450. rocznica została w 1933 roku uznana za święto narodowe nazwane Luthertag.

Wpływ przed wyborami w 1933

Powtarzającym się punktem spornym wśród badaczy twórczości Lutra jest to, czy jego antysemickie przekonania mogły bezpośrednio wpłynąć na represje i ludobójstwo za czasów nazistowskich. Amerykańska historyczka Lucy Dawidowicz opisała linię „antysemickiego pochodzenia” od Lutra do Hitlera jako „łatwą do nakreślenia”, pisząc, że zarówno Luter, jak i Hitler byli zafascynowani „zdemonizowanym wszechświatem”, który ich zdaniem zamieszkiwali Żydzi, a Hitler twierdził, że późny Luter, autor traktatu O Żydach i ich kłamstwach, był „prawdziwym” Lutrem.

Chociaż wielu innych naukowców kwestionowało te powiązania i prawdziwy związek między luteranizmem a nazistowskim antysemityzmem, to zabrakło konsensusu, co historyk David H. Lindquist podsumował następująco: „Nieszczere byłoby twierdzenie, że nazistowskie prześladowania Żydów mogły mieć miejsce bez obecności wcześniejszych warunków w kulturze niemieckiej w szczególności i w społeczeństwie europejskim w ogóle, a istnienie długotrwałego, pozornie endemicznego antysemityzmu w różnych formach jest najważniejszym z takich warunków” i argumentuje, że „rasowe korzenie” nazistowskiego antysemityzmu są częścią tego samego kontekstu historycznego co „religijne korzenie” pism Lutra o Żydach.

Status

Rola Marcina Lutra w historii Niemiec była podkreślana jako część szerszej nazistowskiej doktryny pozytywnego chrześcijaństwa, które przedstawiało się jako bezwyznaniowy ruch naukowy, oczyszczający z postrzeganego „ducha żydowskiego” zanieczyszczającego Kościoły chrześcijańskie narodu niemieckiego. Artykuły propagandowe w gazecie Der Stürmer określały Lutra mianem „jednego z największych antysemitów w historii Niemiec”. Jego antykatolickie dziedzictwo uczyniło go również postacią szczególnie znaczącą wśród Niemieckich Chrześcijan i innych grup protestanckich.

Rocznice

Propaganda nazistowska wielokrotnie podkreślała rocznice urodzin Marcina Lutra jako czas patriotycznych obchodów. Najbardziej znaczącym z nich była 450. rocznica urodzin Lutra w listopadzie 1933 roku, którą ogłoszono świętem narodowym, zwanym „Niemieckim Dniem Lutra”. Obchodom towarzyszyły publiczne demonstracje Niemieckich Chrześcijan oraz przemówienia ważnych osobistości religijnych. W artykule w gazecie Chemnitzer Tageblatt stwierdzono, że „naród niemiecki zjednoczył się nie tylko w lojalności i miłości do Ojczyzny, ale także ponownie w starych niemieckich wierzeniach Lutra [Lutherglauben]; w Niemczech nastała nowa epoka silnego, świadomego życia religijnego”.

Historyk Richard Steigmann-Gall pisze w swojej książce z 2003 roku Święta Rzesza. Nazistowskie koncepcje chrześcijaństwa 1919-1945:

Podobny pogląd prezentowało kierownictwo Ligi Protestanckiej. Fahrenhorst, który zasiadał w komitecie planującym Luthertag, nazwał Lutra „pierwszym niemieckim Führerem duchowym”, który przemawiał do wszystkich Niemców, niezależnie od klanu czy wyznania. [...] Obiecując, że obchody urodzin Lutra nie przerodzą się w wydarzenie konfesyjne, Fahrenhorst zaprosił Hitlera do zostania oficjalnym patronem Luthertagu. W późniejszej korespondencji Fahrenhorst wielokrotnie wyrażał pogląd, że cześć dla Lutra może w jakiś sposób przekraczać granice wyznaniowe: „Luter jest w istocie nie tylko założycielem wyznania chrześcijańskiego; co więcej, jego idee wywarły owocny wpływ na całe chrześcijaństwo w Niemczech”. Właśnie ze względu na polityczne i religijne znaczenie Lutra, Luthertag miał służyć jako wyznanie zarówno „kościołowi, jak i narodowi”.

Do podobnych wydarzeń należała przypadająca na następny rok 400. rocznica niemieckiego przekładu Biblii przez Lutra. Później propaganda nazistowska również upamiętniała masowy pogrom Żydów (Noc kryształowa) z 9–10 listopada 1938 roku, łącząc go z urodzinami Lutra.

Dziedzictwo

Wykorzystanie wizerunku Marcina Lutra w propagandzie nazistowskich Niemiec pozostaje kwestią sporną, pomimo że współczesny luteranizm stanowczo potępia jego antysemickie poglądy, a bardziej współcześni historycy próbują przedstawić Lutra jako „osobowość oskarżaną”, manipulowaną w celach propagandowych.

Profesor historii Albert Howard dostrzegł, że upolitycznienie spuścizny Marcina Lutra sięga XIX wieku, kiedy obchody stały się spolaryzowane między dwiema sprzecznymi interpretacjami teologa: „Jedna to liberalny Luter, którego reformy postrzegane są jako prowadzące do postępu i nowoczesności, a druga to nacjonalistyczny Luter, którego tłumaczenie Biblii pomogło ukształtować współczesny język niemiecki i tożsamość niemiecką”. Ten nacjonalistyczny aspekt osiągnął punkt kulminacyjny w 1917 roku, gdy za czasów Cesarstwa Niemieckiego obchodzono czterechsetną rocznicę reformacji, torując drogę nazistowskiej interpretacji Dnia Lutra.

Muzeum Topografii Terroru w Berlinie uczciło 500. rocznicę reformacji wystawą poświęconą militaryzacji wizerunku Lutra w nazistowskich Niemczech. Tytuł wystawy, „Słowa Lutra są wszędzie”, został zaczerpnięty z pism Dietricha Bonhoeffera, luterańskiego teologa straconego w 1945 roku za poglądy antynazistowskie.

Linki zewnętrzne

• The legacy of Martin Luther in Germany. United States Holocaust Memorial Museum. [dostęp 2025-09-14]. (ang.).