Maria Konopnicka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy poetki. Zobacz też: Maria Konopnicka.
Maria Konopnicka
Ilustracja
Maria Konopnicka (ok. 1870–1880)
Imię i nazwisko Maria Stanisława Konopnicka
Data i miejsce urodzenia 23 maja 1842
Suwałki, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci 8 października 1910
Lwów, Austro-Węgry
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura piękna
literatura dla dzieci i młodzieży
Epoka realizm
Muzeum artysty Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu
Ważne dzieła

Maria Stanisława Konopnicka z domu Wasiłowska, krypt. i ps. „M. K.”, „K.”, „Ko-mar”, „Jan Sawa”, „Marko”, „Jan Waręż”, „Humanus”, „Ursus”, „Mruczysław Pazurek”[1] (ur. 23 maja 1842[2] w Suwałkach, zm. 8 października 1910 we Lwowie) – polska poetka i nowelistka okresu realizmu, krytyk literacki, publicystka i tłumaczka. Jedna z najwybitniejszych polskich pisarek w historii[3][4].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo[edytuj | edytuj kod]

Dom narodzin Marii Konopnickiej w Suwałkach, ob. muzeum

Maria Konopnicka była córką Józefa Wasiłowskiego i Scholastyki z Turskich. Jej rodzice w 1841 zamieszkali w Suwałkach w domu przy dzisiejszej ul. Kościuszki 31 (wówczas Petersburskiej 200)[3]. W 1849, kiedy Maria miała siedem lat, Wasiłowscy przenieśli się do Kalisza i zamieszkali na Warszawskim Przedmieściu, w mieszkaniu na parterze pałacu Puchalskich[5] (należącym pierwotnie do Józefa Grzegorza Puchalskiego, chirurga wojskowego, pułkownika wojsk Księstwa Warszawskiego) przy dzisiejszym pl. Jana Kilińskiego 4 (wówczas Stawiszyńskim Przedmieściu), naprzeciw fabryki Beniamina Repphana. Matka Marii zmarła w 1854 i została pochowana na Cmentarzu Miejskim w Kaliszu. Ojciec Marii był prawnikiem, obrońcą Prokuratorii Generalnej i patronem Trybunału Cywilnego, znawcą i miłośnikiem literatury. Wychowywał córki w tradycji chrześcijańskiej, bez kobiecego wpływu. Atmosfera powagi, żarliwego patriotyzmu i surowych nauk moralnych miała duży wpływ na Marię. W latach 1855–1856 uczyła się z siostrą na pensji u sióstr Sakramentek w Warszawie i tam zetknęła się z Elizą Pawłowską, późniejszą Orzeszkową. Przyjaźń ich, scementowana wspólnymi zainteresowaniami literackimi, przetrwała całe życie Marii.

Brat Marii, student politechniki w Liège Jan Wasiłowski[6], poległ 19 lutego 1863 w powstaniu styczniowym, w bitwie pod Krzywosądzem, w pierwszej bitwie oddziału, w którym służył. Jedna z sióstr, Celina (ur. 1850 w Kaliszu[7]) wyszła za mąż za Włodzimierza Świrskiego, pochodzącego z kniaziowskiej rodziny herbu Lis, oficera armii rosyjskiej[8], ich synem był Jerzy Świrski, admirał, dowódca polskiej Marynarki Wojennej w czasie II wojny światowej.

Przez wiele lat trudno było ustalić jej datę urodzenia, bowiem artystka odmładzała się o kil­ka lat (od 4 do 6), w dodatku o młod­szym bra­cie mówiła jak o star­szym[9].

Młodość i początki twórczości[edytuj | edytuj kod]

Akt ślubu Marii Konopnickiej z 1862, ze zbiorów Archiwum Państwowego w Poznaniu

We wrześniu 1862 w kaliskim kościele św. Mikołaja Biskupa[10] Maria Wasiłowska poślubiła Jarosława Konopnickiego herbu Jastrzębiec, starszego od niej o 12 lat[11]. Po ślubie wyjechała z Kalisza i zamieszkała w Bronowie, a następnie w Gusinie w ówczesnej guberni kaliskiej (dziś województwo łódzkie). Jarosław, jako najstarszy z braci, zarządzał kluczem dóbr rodzinnych, w skład których wchodziły wsie: Konopnica, Bronówek i Bronów. Majątek ten był pokaźny, ale zaniedbany[12]. Konopniccy pod koniec 1863 i na początku 1864 spędzili czas z pierworodnym synem Tadeuszem w Wiedniu i Dreźnie. W czasie dziesięciu lat małżeństwa Maria urodziła ośmioro dzieci. Władysław i Stefan, zmarli zaraz po urodzeniu, Tadeusz i Zofia (1866), Stanisław (1867), Jan (1868), Helena (1869) i najmłodsza Laura (1870)[13]. Konopnicka nie mogła – jak napisze później w jednym ze swych autobiograficznych wierszy – znieść ograniczeń, jakie narzucał jej mąż. Nie chciała być na jego utrzymaniu i nie odpowiadała jej rola gospodyni domowej. Jarosławowi nie podobały się literackie zainteresowania żony, która zadebiutowała i zaczęła pisać, właśnie w czasie ich małżeństwa[11]. W 1872 sprzedano majątek w Bronowie i rodzina Konopnickich przeniosła się do dzierżawionego Gusina. Tu powstał poemat W górach, który przychylnie zrecenzował Henryk Sienkiewicz, dzięki czemu poetka uwierzyła w swój talent i postanowiła sama zadbać o dzieci i siebie. W 1876 poetka rozstała się z mężem i podjęła decyzję o opuszczeniu Gusina, w 1877 przeniosła się z dziećmi do Warszawy, gdzie mieszkała do 1890. Wyjazd z dziećmi do Warszawy utrwaliła w wierszu Przed odlotem. Mimo rozstania Konopnicka nie zerwała kontaktów z Jarosławem – wysłała mu pieniądze na podróż do Krakowa na jubileusz swej twórczości. Mąż później zbankrutował, zmarł prawdopodobnie w 1902.[12]

Maria Konopnicka,
fotografia z lat 80. XIX wieku

Poetka zaczęła pracę w stolicy jako korepetytorka[9]. W 1878 nagle zmarł jej ojciec. W tym też roku zaczęła uczestniczyć w konspiracyjnych i jawnych akcjach społecznych. W 1882 odbyła podróż do Austrii i Włoch, w 1884 w Czechach poznała J. Vrchlickiego, z którym nawiązała korespondencję.

Dzie­liła swoje dzie­ci na trójkę „złą” i „dobrą”, w pew­nym mo­men­cie po­sta­no­wiła się od nich unie­za­leżnić[9]. Gdy najmłod­sza córka zo­stała posłana do szkoły, Ko­nop­nic­ka wy­niosła się ze stolicy; od tego cza­su dzie­ci od­wie­dzała, wspo­ma­gała fi­nan­so­wo i korespondowała, ale czas wykorzystywała na swój rozwój, spędzała go między innymi w We­necji, Za­ko­pa­nem, Mo­na­chium czy Krakowie[9].

Swego czasu głośna była sprawa córki Heleny, oskarżonej o szereg kra­dzieży, która wsławiła się także sfin­go­wa­niem własne­go sa­mobójstwa, czy próbą tar­gnięcia się na życie mat­ki. Po­et­ka wy­kreśliła He­lenę ze swo­je­go ser­ca, na­zy­wała ją „wy­rod­kiem” i „okropną istotą”[9]. Gdy córka zo­sta­ła uzna­na za nie­po­czy­talną i prze­by­wała w ko­lejnych zakładach za­mkniętych, mat­ka nie in­te­re­sowała się ani jej lo­sem, ani dziec­ka, które uro­dziła, w li­stach odnotywała jedynie pie­niądze, które wysyłała na utrzy­ma­nie[9].

Ludwik Krzywicki nazywał Konopnicką z tamtego okresu „niewiastą mocno kochliwą”[9], a jej nazwisko łączono z wieloma mężczyznami, m.in. młodszym o 17 lat dziennikarzem Janem Gadomskim[9], nie ma żadnej pewności, że dla któregoś z nich miała cieplejsze uczucia. Jeden adorator, filozof i historyk Maksymilian Gumplowicz potraktował odrzucenie wyjątkowo poważnie i zastrzelił się w 1897 przed hotelem w Grazu, gdzie mieszkała Konopnicka z Dulębianką[9]. Nie ma żadnych informacji, czy Konopnicka przeżyła szczególnie tę śmierć[14].

Dwór w Żarnowcu, prezent od narodu dla Marii Konopnickiej

Na 25-lecie pracy pisarskiej (1903) Konopnicka otrzymała w darze narodowym dworek w Żarnowcu koło Krosna na Pogórzu Karpackim.

Lena Magnone da­tu­je, że pierwsze spotkanie z Marią Dulębianką miało miejsce najpóźniej w 1886 roku; w 1889 Dulębianka została pierwszy raz wymieniona w liście[9][15]. Według niektórych autorów kobiety przez następne dwadzieścia lat były partnerkami życiowymi[16][17]. 8 września 1903 Dulębianka wprowadziła się wraz z Konopnicką do dworku w Żarnowcu, gdzie miała swoją pracownię. Razem odbywały stąd podróże do Austrii, Francji, Niemiec, Włoch i Szwajcarii, których klimat służył zdrowiu Konopnickiej[18][19]. Dulębian­ka zo­stała wpro­wa­dzo­na do kręgu ro­dzin­ne­go, brała udział w zjeździe Ko­nop­nic­kich i uro­czy­stym ju­bi­le­uszu po­et­ki[9].

Życie literackie[edytuj | edytuj kod]

Maria Konopnicka debiutowała (pod pseudonimem Marko) w 1870 w czasopiśmie „Kaliszanin” wierszem W zimowy poranek[20][21]; utwór został dobrze przyjęty. Kaliszowi poświęciła trzy utwory poetyckie: dwa zatytułowane Kaliszowi (1888, 1907) i Memu miastu (1897).

Portret Marii Konopnickiej, drzeworyt Aleksandra Regulskiego według rysunku Józefa Buchbindera (1883)

Cykl lirycznych wierszy W górach zamieścił rok później „Tygodnik Ilustrowany”. Bardzo szybko jej twórczość poetycka przepełniona patriotyzmem i szczerym liryzmem, stylizowana „na swojską nutę” zdobyła powszechne uznanie. Pierwszy tomik Poezji wydała w 1881, następne ukazały się w latach 1883[22], 1887[23], 1896.

W latach 1884–1886 redagowała pismo dla kobiet „Świt”; próbując zradykalizować jego program, wywołała sprzeciw zachowawczej opinii i cenzury. Współpracowała z tygodnikiem dla kobiet „Bluszcz”. Otrzymała tytuł członka honorowego Towarzystwa Szkoły Ludowej[24].

Nowele pisała od początku lat osiemdziesiątych XIX wieku aż do śmierci. Zaczęło się od dziennikarskich doświadczeń Konopnickiej, w czasie redagowania przez nią „Świtu”. Początkowo czerpała inspiracje z doświadczeń Prusa, Orzeszkowej, a następnie rozwinęła własne pomysły w dziedzinie małych form. Nowela Dym opublikowana została w 1893.

Maria Konopnicka (ok. 1897)

Maria Konopnicka zajmowała się także krytyką literacką, którą uprawiała od 1881, początkowo na łamach „Kłosów”, „Świtu”, „Gazety Polskiej”, „Kuriera Warszawskiego”, następnie w wielu innych pismach. Do 1890 przeważały artykuły recenzyjne o tekstach współczesnych autorów polskich i zagranicznych. Konopnicka jest znana z części swojego dorobku obejmującego prozę i tworzonego dla dzieci. Utwory Konopnickiej dla dzieci ogłaszane od 1884, eliminujące natrętny dydaktyzm, rozbudzające wrażliwość odbiorców były nowością w tej dziedzinie pisarstwa.

Już jako znana pisarka Konopnicka powróciła do wspomnień z lat dzieciństwa spędzonych w Suwałkach. Poświęciła im dwa utwory: Z cmentarzy i Anusia. Około 1890 pojawiły się w poezji Konopnickiej nowe zainteresowania tematyczne, zwłaszcza dziełami kultury europejskiej oraz nowe sposoby nawiązań do tradycji.

W 1908 w czasopiśmie "Gwiazdka Cieszyńska" (nr 90 z 7 listopada)[25] Konopnicka opublikowała Rotę, wiersz, który stanowił punkt kulminacyjny publicystycznej kampanii poetki przeciwko polityce germanizacyjnej w zaborze pruskim[26]. W połowie listopada utwór został przedrukowany w krakowskim miesięczniku „Przodownica”.

Utwory Konopnickiej zawierają protest przeciwko niesprawiedliwości społecznej oraz ustrojowi niosącemu ucisk i krzywdę. Nacechowane są patriotyzmem, liryzmem i sentymentalizmem.

Konopnicka współpracowała z wydawnictwami, prasą krajową, organizacjami społecznymi trzech zaborów, a także uczestniczyła w międzynarodowym proteście przeciwko prześladowaniu dzieci polskich we Wrześni (1901–1902). Brała udział w walce o prawa kobiet, akcji potępiającej represje władz pruskich, w pomocy na rzecz więźniów politycznych i kryminalnych.

Z powodu swojej twórczości atakowana przez kler i środowiska klerykalne. Biskup Karol Niedziałkowski określił ją nawet mianem poganki. Dowodem rzeczowym zarzutu bluźnierstwa poetki wobec Boga stał się dwuwiersz:

Lecz krzyż czarny
Stał nieruchomy i ciemny na stole
Jak milczące wobec łez ołtarze
[27].

Marię Konopnicką zaatakowała także redakcja konserwatywnego tygodnika Rola, zupełnie nieświadomie przyczyniając się do wzrostu popularności autorki przez co zarówno w Krakowie jak i we Lwowie przyjmowana była bardzo uroczyście[28].

W czasie okupacji niemieckiej całość jej twórczości trafiła na niemieckie listy proskrypcyjne jako szkodliwa i niepożądana z przeznaczeniem do zniszczenia[29].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Grób Marii Konopnickiej na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie

Rok przed śmier­cią scho­ro­wa­na Ko­nop­nic­ka po­le­cała pamięci dzie­ci swą to­wa­rzyszkę życia nazywając ją swoją opatrznością[9].

Maria Konopnicka zmarła na zapalenie płuc 8 października 1910 w sanatorium „Kisielki” we Lwowie. Została pochowana 11 października 1910 na cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie, w Panteonie Wielkich Lwowian (II rondo, 5 aleja). Pogrzeb, zorganizowany przez Marię Dulębiankę, stał się wielką manifestacją patriotyczną, w której udział wzięło blisko 50 000 osób. Z powodu wydanego zakazu przez arcybiskupa Józefa Bilczewskiego ceremonia pogrzebowa odbyła się bez udziału duchowieństwa i bez planowanej mowy biskupa Władysława Bandurskiego[30]. Popiersie nagrobne wykonała Luna Drexlerówna[31], na cokole wyryto fragment wiersza Konopnickiej Na cmentarzu:

...Proście wy Boga o takie mogiły,
Które łez nie chcą, ni skarg, ni żałości,
Lecz dają sercom moc czynu, zdrój siły
Na dzień przyszłości...
[32]

Zniszczone podczas II wojny światowej popiersie Konopnickiej zostało odtworzone w okresie powojennym przez ukraińskiego rzeźbiarza Wołodymyra Skołozdrę[33].

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Mimo wiary w Boga i częstego się na niego powoływania, Ko­nop­nic­ka była jed­no­cześnie prze­ciw­niczką in­sty­tu­cji Kościoła ka­to­lic­kie­go, nie miała także najlep­sze­go zda­nia o Le­onie XIII[9]. W liście do córki napisała: „O, zgni­li­zna sama te kle­chy!” (12 II 1897)[9]. Drażniła ją także religijność na pokaz[9].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Adam Grzymała–Siedlecki uznał ją za "geniusza komunikatywności". Stefan Żeromski opisał w Dziennikach poetkę jako wieszcza jego pokolenia[34].

Na początku swojej drogi była twórczy­nią kon­tro­wer­syjną, ata­ko­waną przede wszyst­kim ze stro­ny śro­do­wisk ka­to­lic­ko-na­ro­do­wych[9]. Wydanie Z przeszłości (1881) zostało ocenione w „Przeglądzie Ka­to­lic­kim”: „Myśl jej jest bez­bożna i bluźnie­rcza. Na kru­chej pod­sta­wie kil­ku faktów, od­po­wied­nio prze­ina­czo­nych w ry­mach swo­ich, rzu­ciła ona w twarz Kościołowi raz jesz­cze nędzną znie­wagę, jaką ty­lo­krot­nie już rzu­ca­li nań jego wro­go­wie. Nowością w tej znie­wa­dze jest nie myśl sama, lecz nowa tyl­ko złość”[9]. Do­ko­na­nia Ko­nop­nic­kiej jako re­dak­tor­ki na­czel­nej ko­bie­ce­go pi­sma „Świt” ka­to­lic­ka „Rola” oceniała w 1902 roku: „W «Świ­cie» upra­wiał się postępowy, czy­li pogański li­be­ra­lizm, z przy­mieszką żydowsz­czy­zny”[9].

Zdaniem Krzysztofa Tomasika, Ma­ria Ko­nop­nic­ka należy do gro­na naj­bar­dziej zna­nych, a jed­no­cześnie naj­bar­dziej ośmie­szo­nych pol­skich pi­sa­rek, a jej twórczość stała się sy­no­ni­mem na­ro­do­wej gra­fo­ma­nii. Na dowód swoich słów przytacza: dyskusję rozpętaną przez Kingę Du­nin tek­stem Li­te­ra­tu­ra pol­ska czy li­te­ra­tu­ra w Pol­sce?, w której Konopnicką przy­woływa­no jako przykład złego pi­sar­stwa, które ciągle jest zmorą dzie­ci w szko­le; stwierdzenie Grażyny Bor­kow­skiej z lek­sy­ko­nu Pi­sar­ki pol­skie określające pisarkę: „Dziś ucho­dzi za po­etkę dru­gorzędną” czy An­to­niego Paw­laka, który uznał w „New­swe­ekuRotę za pieśń gra­fo­mańską[9][35].

Wywód genealogiczny Marii Konopnickiej[36][edytuj | edytuj kod]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Wawrzyniec Wasiłowski (1756-1806)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Stanisław Wasiłowski
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Regina Dziewnowska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Józef Ludwik Wasiłowski (1813-1878)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Maciej Paczuski
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Rozalia Paczuska (1790-1879)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Wiktoria
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Maria Stanisława Wasiłowska (Konopnicka) (1842–1910)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bartłomiej Turski (1777–1842)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Scholastyka Turska (1820-1854)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Jan Olszewski (1726-1773/5)
 
 
 
 
 
 
 
Marcin Olszewski (1760–1821)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Rozalia Kukowska
 
 
 
 
 
 
 
Tekla Olszewska (1790-1848?)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Scholastyka Śniechowska (1776–1836)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Zbiory nowel[edytuj | edytuj kod]

Dla dzieci[edytuj | edytuj kod]

Zbiory wierszy[edytuj | edytuj kod]

Wiersze (wybór)[edytuj | edytuj kod]

  • W zimowy poranek (1870)
  • Kaliszowi (1888 i 1907)
  • Memu miastu (1897)
  • Rota (1908)
  • Stefek Burczymucha
  • Wolny najmita
  • W poranek
  • Tęsknota
  • Noc
  • Kubek
  • Jaś nie doczekał
  • Pieśń o domu[38]

Poematy[edytuj | edytuj kod]

Strona tytułowa Pana Balcera w Brazylii (wyd. 1910)

Przekłady[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie
Pomnik Marii Konopnickiej w Gdańsku
Pomnik Marii Konopnickiej w Bydgoszczy
Tablica Marii Konopnickiej w Przeworsku
Kamień pamiątkowy przy ulicy Piekarskiej w Warszawie
Pomnik Marii Konopnickiej w Warcinie
Pomnik Marii Konopnickiej w Suwałkach
Ławeczka Marii Konopnickiej w Suwałkach
Pomnik w Kaliszu

Społeczność Suwałk zorganizowała wieczór poświęcony jej twórczości i zapoczątkowano zbiórkę pieniędzy na tablicę pamiątkową. Władze carskie sprzeciwiały się tej inicjatywie. Dopiero w 25-lecie śmierci, 8 października 1935, na ścianie domu, w którym urodziła się poetka, umieszczono pamiątkową tablicę. W 2010 postawiono poetce kolejny pomnik w centrum Suwałk[40].

W lutym 1957 powołano Muzeum Marii Konopnickiej w Żarnowcu; otwarcie ekspozycji nastąpiło 15 września 1960, po przeprowadzeniu prac remontowych i konserwatorskich. Postawiono również pomniki we Wrześni, Warszawie (w 1966), Kaliszu (1969), Bydgoszczy oraz Gdańsku (1977).

Decyzją Międzynarodowej Unii Astronomicznej na cześć pisarki jeden z kraterów na Wenus został nazwany Konopnicka.

W 1960 otwarto Szlak pieszy im. Marii Konopnickiej – szlak wiedzie przez miejscowości związane z pobytem Marii Konopnickiej na ziemi poddębickiej w latach 1862–1872.

22 października 1966 we Wrocławiu, przy ul. Wincentego Kraińskiego 1, otwarto Szkołę Podstawową Nr 104 im. Marii Konopnickiej, która aktualnie, tj. od 1 września 2018, nosi numer 29.[41]

23 sierpnia 1973 otwarto Muzeum im. Marii Konopnickiej w Suwałkach. Ówczesne władze miejskie przekazały do dyspozycji muzeum trzy pokoje w zabytkowym klasycystycznym, piętrowym budynku przy ul. Tadeusza Kościuszki 31, w którym poetka urodziła się i mieszkała do jesieni 1849.

W 1978 Narodowy Bank Polski wprowadził do obiegu monetę o wartości 20 zł z wizerunkiem Marii Konopnickiej.[42]

W Suwałkach utworzony został Szlak turystyczny im. Marii Konopnickiej „Krasnoludki są na świecie” z plenerowymi figurkami dziesięciu krasnali, bohaterów baśni O krasnoludkach i o sierotce Marysi.[43]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jan Baculewski. Konopnicka z Wasiłowskich Maria Stanisława… S. 576.
  2. https://szukajwarchiwach.pl/63/165/0/1/58/skan/full/skMimECysFaLNspOyH1EFw, akt urodzenia nr. 296/1842, parafia rzymskokatolicka w Suwałkach.
  3. a b Maria Konopnicka w serwisie Culture.pl
  4. Maria Konopnicka. libernovus.pl
  5. Halina Sutarzewicz: Asnyk, Konopnicka i Dąbrowska w Kaliszu. Warszawa: Sport i Turystyka, 1977, s. 28.
  6. Bronisław Wojciechowski: Z Kroczowa i Konopnicy Konopniccy herbu Jastrzębiec: dzieje rodu. Warszawa, Łomianki: Zbigniew Damec, 1984, s. 58. OCLC 169863744.
  7. Halina Sutarzewicz: ŚLADAMI ŻYCIA I TWÓRCZOŚCI MARII KONOPNICKIEJ: Z SUWAŁK DO KALISZA (pol.). info.kalisz.pl. [dostęp 2017-04-05].
  8. Marek Herma: Świrski Jerzy Włodzimierz (pol.). polskaipetersburg.pl, 2016-04-16. [dostęp 2017-04-05].
  9. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Krzysztof Tomasik, Homobiografie, Warszawa: Krytyka Polityczna, 2014.
  10. Barbara Stanisławczyk: Ostatni krzyk. Od Katynia do Smoleńska historie dramatów i miłości. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis, 2011, s. 311. ISBN 978-83-7510-814-9.
  11. a b O Marii Konopnickiej na stronie Liber Novus.
  12. a b Janina Pucek, Maria Konopnicka w: Minął miesiąc. Biuletyn Samorządowy Starostwa Powiatowego w Poddębicach, nr 11(15)/2008.
  13. Iwona Kienzler: Maria Konopnicka, rozwydrzona bezbożnica. Warszawa: BELLONA, 2014, s. 50. ISBN 978-83-11-13687-8.
  14. Krzysztof Tomasik: Wielcy i niezapomniani: Maria Konopnicka na innastrona.pl.
  15. Lena Magnone: Maria Konopnicka i Maria Dulębianka. [dostęp 3 lutego 2010].
  16. Krzysztof Tomasik, Homobiografie, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2008.
  17. Katarzyna Zwolak, Maria Dulębianka. Barwy kampanii [w:] Ewa Furgał (red.), Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, Fundacja Przestrzeń Kobiet, 2009, ISBN ​ISBN, ISBN 978-83-928639-0-8​.
  18. Krzysztof Tomasik: Homobiografie. Pisarki i pisarze polscy XIX i XX wieku, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008.
  19. Katarzyna Zwolak, Maria Dulębianka. Barwy kampanii, [w:] Ewa Furgał (red.), Krakowski Szlak Kobiet. Przewodniczka po Krakowie emancypantek, Fundacja Przestrzeń Kobiet, Kraków 2009, s. 75, ​ISBN 978-83-928639-0-8
  20. Maria Lenikówna. Debiut Konopnickiej. „Pamiętnik literacki”, s. 199-206, 1972 (pol.). 
  21. Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Julian Krzyżanowski (red.). T. 1: A–M. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1984, s. 412. ISBN 83-01-05368-2.
  22. Maria Konopnicka, Poezye : serya druga, Gebethner i Wolff, 1883, Warszawa [dostęp 2018-02-20].
  23. Maria Konopnicka, Poezye : serya trzecia, Gebethner i Wolff, 1887, Warszawa [dostęp 2018-02-20].
  24. Sprawozdanie z działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za rok 1912. Kraków: 1913, s. LXXIII.
  25. Gwiazdka Cieszyńska, nr 90 (7 listopada 1908 r.), polona.pl [dostęp 2018-05-09].
  26. Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny. Julian Krzyżanowski (red.). T. 2: N–Ż. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985, s. 310. ISBN 83-01-05369-0.
  27. Roman Warecki, Ołtarz i tron. Warszawa 1966, s.88-90.
  28. Iwona Kienzler, Maria Konopnicka rozwydrzona bezbożnica. Bellona Warszawa 2015, s. 226
  29. Praca zbiorowa, Upominki od narodu. Jubileusze, rocznice, obchody pisarzy,Żarnowiec 2010, s. 291-292
  30. Iwona Kienzler, Maria Konopnicka rozwydrzona bezbożnica. Warszawa 2015, s. 239.
  31. Kronika. „Gazeta Lwowska”, s. 7, nr 300 z 8 listopada 1933. 
  32. Aleksander Medyński: Ilustrowany przewodnik po cmentarzu Łyczakowskim. Lwów: 1937, s. 64.
  33. Magia Lwowa - styl.pl, www.styl.pl [dostęp 2018-04-29] (pol.).
  34. Maria Konopnicka | Życie i twórczość | Artysta, Culture.pl [dostęp 2019-03-22] (ang.).
  35. Krzysztof Tomasik | Publicysta i inni, Konopnicka pod maską Matki Polki, KrytykaPolityczna.pl, 15 listopada 2012 [dostęp 2019-03-22] (pol.).
  36. Praca zbiorowa, Upominki od narodu. Jubileusze, rocznice, obchody pisarzy,Żarnowiec 2010, s. 335-370
  37. a b Jan Data: Maria Konopnicka (pol.). [dostęp 2010-02-15].
  38. Maria Konopnicka, Poezye w nowym układzie. 3, Pieśni i piosenki, wyd. 1903, polona.pl [dostęp 2018-07-06].
  39. Anita Kłos. Fatalità i Tempeste Ady Negri w przekładzie Marii Konopnickiej. „Przekładaniec”. 24, s. 111–127, 2010. DOI: 10.4467/16891864PC.11.006.0205. ISSN 1425-6851. [dostęp 2018-05-17]. 
  40. http://m.onet.pl/wiadomosci/kraj,2chpc.
  41. Wrocław - Gimnazjum nr 29, https://wroclaw.fotopolska.eu/Wroclaw/b144717,Gimnazjum_nr_29.html, 2012.
  42. Janusz Parchimowicz, Katalog monet polskich obiegowych i kolekcjonerskich od 1916., 2014.
  43. Szlak turystyczny im. Marii Konopnickiej „Krasnoludki są na świecie”. Oficjalny portal miasta Suwałki. [dostęp 2018-08-20].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Baculewski, Śladami życia i twórczości Marii Konopnickiej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1966
  • Grażyna Borkowska, Małgorzata Czermińska, Ursula Phillips, Pisarki polskie od średniowiecza do współczesności, Gdańsk: Słowo/Obraz Terytoria, 2000, ISBN 83-87316-74-1, OCLC 830307555.
  • Alina Brodzka, Maria Konopnicka, „Wiedza Powszechna”, Warszawa, 1975
  • Konopnicka wśród jej współczesnych: szkice historycznoliterackie, „Czytelnik”, Warszawa, 1976
  • Krzysztof Tomasik, Homobiografie. Pisarki i pisarze polscy XIX i XX wieku, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2008, ISBN 978-83-61006-20-6, OCLC 233512263.
  • Jan Baculewski. Konopnicka z Wasiłowskich Maria Stanisława / Polski Słownik Biograficzny.– Wrocław – Warszawa – Kraków, 1967.– tom ХІІІ/4, zeszyt 59.– S. 576–81
  • Iwona Kienzler: Maria Konopnicka rozwydrzona bezbożnica. Warszawa: Bellona, 2015, s. tak. ISBN 978-83-11-13687-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]