Maria Vetulani de Nisau

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Maria Vetulani de Nisau
Maryna
Ilustracja
Maria Vetulani, rok 1918 lub 1919
Data i miejsce urodzenia 27 listopada 1898
Tarnów
Data i miejsce śmierci 2 września 1944
Warszawa
Rodzice Franciszek Vetulani
Katarzyna Ipohorska-Lenkiewicz
Małżeństwo Bohdan de Nisau
Dzieci Witold de Nisau
Odznaczenia
Krzyż Walecznych (od 1941, dwukrotnie)
Odznaka pamiątkowa Polskiej Organizacji Wojskowej

Maria Romana Vetulani de Nisau, pseud. Maryna (ur. 27 listopada 1898 roku w Tarnowie, zm. 2 września 1944 w Warszawie) – polska działaczka niepodległościowa, organizatorka ruchu harcerskiego i urzędniczka. Uczestniczka walk o Lwów w 1918–1919, członkini Armii Krajowej w czasie okupacji niemieckiej, uczestniczka powstania warszawskiego w 1944. Ranna w obronie budynku PWPW, zamordowana przez Niemców podczas likwidacji powstańczych szpitali.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Maria Vetulani urodziła się w 1898 roku w Tarnowie. Była córką inżyniera Franciszka Vetulaniego (1856−1921) i Katarzyny z domu Ipohorskiej-Lenkiewicz (1868−1916)[1][2]. Miała troje rodzeństwa: brata Stanisława, oraz siostry Zofię i Cecylię. W dzieciństwie mieszkała z rodzicami w Tarnowie, Krakowie, Lwowie, Zakopanem i ponownie w Tarnowie. W czasach gimnazjalnych była aktywną działaczką harcerską (założyła pierwszą drużynę dla dziewcząt z kręgów robotniczych).

Po ukończeniu tarnowskiego Gimnazjum im. Orzeszkowej, w 1918 roku rozpoczęła studia medyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. W Krakowie należała do Polskiej Organizacji Wojskowej, w październiku 1918 roznosiła ulotki nawołujące do rozbrajania żołnierzy austriackich przebywających w mieście. W męskim przebraniu brała udział w obronie Lwowa[3]. Służyła wówczas w szeregach żeńskiego batalionu obserwacyjnego batalionu „Wicek”[4]. Jako że kobietom nie wolno było uczestniczyć w walkach, podawała się za studenta Uniwersytetu Jagiellońskiego, Mariana Ipohorskiego[5]. Służąc jako radiotelegrafistka awansowała do rangi kaprala. Wiosną 1919 roku została zwolniona z wojska i wróciła na studia[2].

Wstąpiła do PPS. W 1923 roku wyszła za mąż za lewicowego działacza Bohdana de Nisau. Po urodzeniu syna w 1924 zrezygnowała z kontynuowania nauki na uniwersytecie. Od 1925 roku mieszkała wraz z rodziną w Warszawie. Inwigilowany przez polską policję Bohdan de Nisau zbiegł w 1927 roku do Związku Radzieckiego. Maria Vetulani z synem dołączyli do niego, opuszczając kraj na sfałszowanych dokumentach[2]. Po aresztowaniu męża w 1934 roku, uciekli z powrotem do Polski. Osiedli w Warszawie. Do 1939 roku Maria pracowała w Państwowym Instytucie Rozrachunkowym.

Podczas okupacji hitlerowskiej pozostała w stolicy, działając w Armii Krajowej jako łączniczka Oddziału IV (Kwatermistrzostwo) Komendy Głównej ZWZ pod pseudonimem Maryna[6], zaś następnie w Szefostwie Służby Uzbrojenia "Leśnictwo" KG. W jej mieszkaniu przy ulicy Świętokrzyskiej (przejętym po siostrze Zofii) mieścił się punkt kontaktowy i miejsce schronienia dla Żydów.

W powstaniu warszawskim walczyła w zgrupowaniu "Leśnik". 23 lub 26 sierpnia została ranna podczas obrony budynku Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych, była leczona w powstańczym Centralnym Szpitalu Chirurgicznym nr 1 przy ulicy Długiej 7. 2 września 1944 roku została, wraz z innymi pacjentami i personelem szpitala, zamordowana przez Niemców. Jej syn Witold (1924−1998) również walczył w powstaniu, ranny trafił do niewoli niemieckiej.

W 1945 roku jej siostra, Cecylia Vetulani, napisała na ścianie szpitala: Kto wie o łączniczce "Marii", lat 45 siwe włosy poparzona potłuczona w twarz i żebra nazwisko Maria de Nisau, przebywającej w tym szpitalu od 24-go sierpnia proszę dać znać C. Vetulani Milanówek Zaduma 6[6].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

14 grudnia 1974 w III Liceum Ogólnokształcącym w Tarnowie odbyła się uroczystość przyjęcia przez szkolną drużynę harcerską za patronkę Marii Vetulani. W uroczystości uczestniczył jej syn Witold de Nisau z córką Kalinką i Adam Vetulani[7].

Od 1995 roku imię Marii Vetulani nosi jedna z tarnowskich ulic, w dzielnicy Zbylitowska Góra[1][8].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Barbara Sawczyk, Maria Sąsiadowicz, Ewa Stańczyk: Ocalić od zapomnienia... Patroni tarnowskich ulic. T. 2. Tarnów: Miejska Biblioteka Publiczna im. Juliusza Słowackiego, 2004, s. 104−105. ISBN 83-915445-6-7.
  2. a b c Janusz Wojtycza. Maria Vetulani de Nisau (1898−1944). „Gazeta Wyborcza Kraków”, s. 8, 22 maja 2003. 
  3. Agata Żak. Walczyła o wolność Lwowa i Warszawy. „Dziennik Polski − Region tarnowski”, 2 listopada 2012. 
  4. Semper fidelis. Obrona Lwowa w obrazach współczesnych. Lwów / Warszawa: Straż Mogił Polskich Bohaterów / Oficyna Wydawnicza Volumen, 1930 / 1990., s. 64.
  5. Stanisław M. Jankowski: Dziewczęta w maciejówkach. Warszawa: Wydawnictwo Trio, 2012, s. 352−354. ISBN 978-83-7436-289-4.
  6. a b Powstańcze biogramy − Maria Vetulani de Nisau (pol.). Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2012-10-23].
  7. Roman Kucharski. Rodzina Vetulanich i jej związki z Bochnią. „Wiadomości Bocheńskie. Kwartalnik Społeczno-Kulturalny Stowarzyszenia Bochniaków i Miłośników Ziemi Bocheńskiej”. 1 (100), s. 11–14, wiosna 2014. ISSN 1426-195. 
  8. Alfabetyczny wykaz ulic miasta Tarnowa (pol.). Izba Skarbowa w Krakowie. [dostęp 2019-07-20].