Marian Spychalski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Marian Spychalski
Marek, Orka
Ilustracja
Marszałek Polski Marszałek Polski
Data i miejsce urodzenia 6 grudnia 1906
Łódź
Data i miejsce śmierci 7 czerwca 1980
Warszawa
Przebieg służby
Lata służby 1944–1968
Stanowiska szef Sztabu Głównego Gwardii Ludowej, szef SG ND WP, minister obrony narodowej
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Późniejsza praca przewod. Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu, przewodniczący Rady Państwa PRL
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Virtuti Militari Order Budowniczych Polski Ludowej (1960–1990) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Order Sztandaru Pracy I klasy Order Krzyża Grunwaldu II klasy Order Krzyża Grunwaldu III klasy Krzyż Partyzancki Medal za Warszawę 1939-1945 Medal za Odrę, Nysę, Bałtyk Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 Złoty Medal „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny” Srebrny Medal „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny” Brązowy Medal „Siły Zbrojne w Służbie Ojczyzny” Medal Za udział w walkach o Berlin Złoty Medal „Za zasługi dla obronności kraju” Srebrny Medal „Za zasługi dla obronności kraju” Brązowy Medal „Za zasługi dla obronności kraju” Medal 10-lecia Polski Ludowej Odznaka „Zasłużonemu Działaczowi ORMO” Wielki Krzyż Orderu Korony (Belgia) Krzyż Wielki Orderu Białej Róży Finlandii Order Lenina Medal „Za Zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945” Medal 20-lecia Zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945 Medal 30-lecia Zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945 Medal 50-lecia Sił Zbrojnych ZSRR
Marian Spychalski
Funkcje polityczne
1968 12 27 MSpychalski, 50 rocznica Powstania Wlkp (1969 03).jpg
3. Przewodniczący Rady Państwa PRL
Okres od 11 kwietnia 1968
do 23 grudnia 1970
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik Edward Ochab
Następca Józef Cyrankiewicz
Prezydent m.st. Warszawy
Okres od 18 września 1944
do 5 marca 1945
Przynależność polityczna Polska Partia Robotnicza
Poprzednik Marceli Porowski
Następca Stanisław Tołwiński
Minister obrony narodowej
Okres od 1957
do 1968
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza
Poprzednik Konstanty Rokossowski
Następca Wojciech Jaruzelski
Poseł V kadencji Sejmu PRL
Okres od 1 czerwca 1969
do 15 lutego 1972
Przynależność polityczna Polska Zjednoczona Partia Robotnicza

Marian Spychalski, ps. „Marek”, „Orka” (ur. 6 grudnia 1906 w Łodzi, zm. 7 czerwca 1980 w Warszawie) – polski działacz partyjny i państwowy w okresie PRL, w latach 1944–1952 poseł do Krajowej Rady Narodowej i poseł na Sejm Ustawodawczy (w październiku 1951 pozbawiony immunitetu), w latach 1957–1972 poseł na Sejm PRL II, III, IV i V kadencji, członek Komitetu Centralnego i Biura Politycznego KC PZPR, przewodniczący Rady Głównej SFOS, prezydent Warszawy (1944–1945), Członek Honorowy PTTK (od 15 maja 1965), przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu (1968–1971) i przewodniczący Rady Państwa PRL (1968–1970), szef Sztabu Głównego Gwardii Ludowej (1942), szef Sztabu Głównego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego (1944), szef Głównego Zarządu Politycznego WP (1956), minister obrony narodowej PRL (1956–1968), marszałek Polski (od 7 października 1963 – był ostatnią osobą, której nadano ten stopień), z wykształcenia inżynier architekt.

Życiorys[edytuj]

Dzieciństwo i młodość[edytuj]

Urodził się 6 grudnia 1906 w Łodzi w rodzinie robotniczej jako syn Józefa – majstra w łódzkiej fabryce Frenkla, członka PPS-Frakcji Rewolucyjnej[1] i Franciszki Leśkiewicz pochodzącej ze wsi Kowale nad Wartą k. Sieradza, zajmującej się krawiectwem.

Okres I wojny światowej spędził w rodzinnej wsi matki, do Łodzi wrócił w 1919.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj]

W 1926 skończył Męskie Gimnazjum Matematyczno-Przyrodnicze. Od 1929 członek ZNMS „Życie”[2]. Rozpoczyna studia na Wydziale Architektury Politechniki Warszawskiej. W 1929 roku otrzymuje II nagrodę za pracę "Tanie mieszkania robotnicze". W czasie studiów, w ramach wymiany, odbywa praktyki w Czechosłowacji zapoznając się z tamtejszą architekturą[3]. W 1931 kończy studia z wyróżnieniem uzyskując dyplom inżyniera architekta. Jego pierwszą pracą po studiach była praca w pracowni architektonicznej Czesława Przybylskiego[4].

W 1931 roku wstąpił do Komunistycznej Partii Polski. Z ramienia KPP penetrował legalne organizacje społeczno-polityczne[5].

Od 1932 roku członek Stowarzyszenia Architektów Polskich a później również Towarzystwa Urbanistów Polskich[6].

Od czerwca 1933 roku zatrudniony w Wydziale Planowania Zabudowy Miasta Poznań[7]. Przejście do Poznania miało w pewnym sensie zabezpieczyć go przed inwigilacją warszawskiej policji, której był dobrze znany. Zamieszkał przy ul. Łąkowej 21. 5 lutego 1935 ożenił się z absolwentką Wydziału Pedagogicznego Wolnej Wszechnicy Polskiej Barbara Skrzypczak (również członkinią KPP). Partyjnym zadaniem Spychalskiego było w Poznaniu pozyskiwanie dla idei komunistycznych pracującej inteligencji. W 1933 z jego inicjatywy utworzono Koło Młodych Lekarzy, organizację niezależną od popieranego przez rząd Związku Lekarzy RP. Członkowie organizacji otaczali opieką lekarską działaczy rewolucyjnych, wystawiali świadectwa lekarskie ułatwiające przedterminowe zwolnienia z więzień lub przeniesienia w lepsze warunki oraz zaświadczenia lekarskie zwalniające z pracy na czas działań partyjnych. Organizowano też odczyty i prelekcje. Spychalski zorganizował w tym czasie komórkę KPP w poznańskich warsztatach kolejowych[8].

W 1934 roku zdobył drugie miejsce w konkursie architektonicznym na opracowanie ogólnego planu zabudowania Katowic (przy współpracy Władysława Czarneckiego[8]). Od 1935 do września 1939 roku był kierownikiem Wydziału Planu Ogólnego Zabudowania stolicy w Zarządzie Miejskim w Warszawie. W 1936 roku razem z architektem Markiem Leykamem uzyskał drugie miejsce w konkursie architektonicznym na centralną część śródmieścia Gdyni oraz na jachtową część portu. W 1937 roku laureat nagrody Grand Prix w Paryżu. Nagroda na Międzynarodowej Wystawie „Sztuka i Technika” przyznana została za projekt nowego planu zabudowy Warszawy. W 1938 roku uzyskał stypendium od Prezydenta Warszawy Starzyńskiego i wyjechał do Holandii i Niemiec analizować plany zagospodarowania wielkich miast w tych krajach[9].

Do najważniejszych obiektów zaprojektowanych przez Spychalskiego w okresie międzywojennym należały[10]:

II wojna światowa[edytuj]

Generałowie Karol Świerczewski, Marian Spychalski i Michał Rola-Żymierski (stoją od prawej) nad Nysą w 1945

Wrzesień 1939 roku spędza w Warszawie. Na początku okupacji Wydziału Planu Ogólnego, w tajemnicy przed Niemcami, kontynuuje pracę nad planami przebudowy stolicy uwzględniając zniszczenia spowodowane przez wrześniowe walki[14].

8 grudnia 1939 roku przybywa do Lwowa po żonę Barbarę i córkę Hannę, które schroniły się w tym mieście po wybuchu drugiej wojny światowej. Nie podejmuje pracy w okupowanym Lwowie i decyduje się na nielegalny powrót do Warszawy przez "zieloną granicę" wraz z żoną i córką. Dochodzi do tego w sylwestrową noc 31 grudnia 1939 roku. 2 stycznia jest już w Warszawie[15].

Od 1940 roku pracuje społecznie w kierowanej przez Stanisław Tołwińskiego Pracowni Architektoniczno - Urbanistycznej przy Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. W Wydziale Planu Ogólnego pracuje do lata 1942 roku kiedy to schodzi do podziemia[16].

Na początku okupacji działał w środowisku „Biuletynu Radiowego” – grupy komunistycznej złożonej z przedwojennej inteligencji[17]. Pod koniec 1941 roku został członkiem Egzekutywy Centralnej i dowódcą grup bojowych nowo powołanej lewicowej organizacji konspiracyjnej – Związek Walki Wyzwoleńczej. Od 1942 w Polskiej Partii Robotniczej; zajmował stanowisko szefa Sztabu Głównego Gwardii Ludowej. Po konflikcie z dowódcą Gwardii Ludowej Bolesławem Mołojcem (na tle zignorowania polecenia Mołojca towarzyszenia jednemu z oddziałów GL w wymarszu w Kieleckie[18]) i usunięciu ze stanowiska szefa sztabu GL[19] został od stycznia 1943 r. szefem Wydziału II Sztabu Głównego Gwardii Ludowej odpowiedzialnego za wywiad.

Historyk Władysław Bułhak stwierdza, że Spychalski w czasach stalinowskich przyznał się w trakcie śledztwa prowadzonego przez X Departament Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego – co jednak w związku z metodami śledztwa, rzuca cień na wiarygodność zeznań – do współautorstwa w 1943 specyficznego donosu do Gestapo, zawierającego listę 48 osób – domniemanych przedstawicieli „żydokomuny” jako formy denuncjacji niewygodnych dla PPR osób związanych z gestapo i „aparatem reakcyjnego podziemia”. Bułhak podaje, że lista zawierała dużą grupę nazwisk przypadkowych, niemających jakichkolwiek powiązań ze strukturami podziemia. Niemal tyle samo było podejrzewanych przez struktury AK bądź NSZ o współpracę z okupantem. Pojedyncze osoby można określić jako zaangażowane na trzeciorzędnych pozycjach w działalność AK bądź NSZ (niektóre z nich były podejrzewane przez AK o jednoczesną współpracę z gestapo). Osoby z listy zostały w większości aresztowane przez gestapo[20]. Historyk Robert Spałek zwraca uwagę na małą wiarygodność źródeł historycznych dotyczących donosu, dlatego mówi o tych działaniach w trybie warunkowym i z wielką ostrożnością. Donos wchodził w zestaw zarzutów postawionych Spychalskiemu, w czasach stalinowskich, kiedy był w więzieniu, przez śledczych z dziesiątego departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego[21].

Od stycznia 1944 był członkiem Krajowej Rady Narodowej (KRN). Po utworzeniu Armii Ludowej został szefem Oddziału II Sztabu Głównego. Od marca 1944 był w składzie KC PPR. W marcu 1944 został wysłany przez Władysława Gomułkę do Moskwy w składzie delegacji KRN. Delegacja dotarła do Moskwy dopiero w maju 1944 i została przyjęta przez Józefa Stalina. Spychalski został dokooptowany do składu Centralnego Biura Komunistów Polskich i wziął udział w pracach nad powołaniem Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), m.in. był współautorem Manifestu PKWN[22][23]. 7 sierpnia przybywa wraz z kilkoma innymi członkami PKWN do Lublina[24]. Od lipca do września 1944 był szefem Sztabu Głównego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego. W maju 1945 wszedł w skład Biura Politycznego KC PPR.

Okres powojenny[edytuj]

Generałowie Dwight David Eisenhower i Marian Spychalski na Rynku Starego Miasta w Warszawie, 21 września 1945

Od 19 września 1944 roku był prezydentem Warszawy z ramienia PKWN[25]. Jednocześnie pełnił funkcję przewodniczącego Rady NarodowejWarszawy. W listopadzie 1944 roku wraz z władzami Warszawy zostaje przyjęty przez Stalina[26]. W sprawozdaniu złożonym Krajowej Radzie Narodowej w dniu 31 grudnia 1944 występuje przeciwko planom przeniesienia stolicy do Łodzi, Krakowa albo Lublina i nie odbudowywania Warszawy. Składa wniosek o odbudowę Warszawy.

W 1945 roku organizuje pracę Biura Odbudowy Stolicy (BOS), na kierownika biura powołuje profesora Jana Zachwatowicza[12]. Jest również przewodniczącym Komitetu Wykonawczego Naczelnej Rady Odbudowy Warszawy[27].

W 1945 dwukrotnie otrzymał stopień generalski – generała brygady 6 lutego, generała dywizji 3 maja. W latach 1945–1949 był wiceministrem obrony narodowej i jednocześnie zastępcą naczelnego dowódcy Wojska Polskiego ds. polityczno-wychowawczych. Z ramienia PPR faktycznie nadzorował swego formalnego zwierzchnika - ministra Rolę - Żymierskiego[28]. Od 5 marca 1946 do 1 grudnia 1948 zastępca przewodniczącego Państwowej Komisji Bezpieczeństwa. Zwolennik realizacji idei armii ogólnonarodowej i wciągania do WP środowisk poakowskich i opozycyjnych oraz polonizacji korpusu oficerskiego. Jego polityka kadrowa w wojsku budziła krytykę strony radzieckiej. 10 marca 1948 roku ambasador ZSRR w Polsce w liście do ministra spraw zagranicznych ZSRR Mołotowa pisał, iż Spychalski należy do frakcji działaczy komunistycznych „uważających się za prawdziwych Polaków” skupionej wokół Gomułki. Zarzucał Spychalskiemu, że podejmuje decyzje personalne w wojsku polskim kierując się „uczuciem nienawiści do ludzi radzieckich”. Również Wydział Polityki Zagranicznej WKP(b) w swej analizie sytuacji w Polsce sporządzonej w kwietniu 1948 roku stwierdzał, że Spychalski prezentuje „nacjonalistyczne dążenia” przeprowadzając w wojsku akcję usuwania ze stanowisk dowódczych oficerów radzieckich[29].

Od marca 1947 roku przewodniczył dwóm komisjom o charakterze doradczym działającym przy Biurze Politycznym PPR: Administracyjno - Samorządowej i Kulturalno - Oświatowej[30].

17 marca 1947 przyznano mu (wciąż obowiązujący) tytuł honorowego obywatela Malborka.

Do 1948 roku Spychalski na posiedzeniach kierowniczych gremiów partyjnych popierał stanowisko Gomułki nawet wbrew wszystkim pozostałym członkom kierownictwa PPR (np. jeszcze w maju 1948 roku domagając się wraz z Gomułką odwołania Anatola Fejgina ze stanowiska zastępcy szefa Zarządu Głównego Informacji WP). Jednak latem 1948 roku nie został zaliczony do "prawicowo-nacjonalistycznej grupy Gomułki" odcinając się szybko od ówczesnego sekretarza generalnego i krytykując go wraz z innymi członkami BP PPR[31].

Od 1948 w Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, wszedł w skład najwyższych władz partii, został członkiem Komitetu Centralnego i Biura Politycznego KC. Na początku 1949 nakazano mu złożenie samokrytyki i 4 marca 1949 zmuszono do napisania listu do Biura Politycznego KC PZPR z prośbą o przeniesienie do innej pracy.

Od 1949 był ministrem – najpierw odbudowy (od kwietnia do maja), następnie budownictwa (od maja do listopada). W tym czasie oddana zostaje do użytku trasa W-Z, zakończono odbudowę Pałacu Staszica, Pałacu Radziwiłłów, odsłonięto pomnik Mikołaja Kopernika. Współpracował z ekipą inżynierów i architektów, którzy ratują obsuwający się kościół Świętej Anny. Plany odbudowy Grobu Nieznanego Żołnierza uzgadniał z architektem Zygmuntem Stępińskim (żołnierzem AK, uczestnikiem Powstania Warszawskiego) z którym pracował w okresie międzywojennym[12].

13 listopada 1949 został oskarżony o odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne i odsunięty od stanowisk państwowych i wykluczony z KC PZPR, pracował jeszcze jako architekt przy odbudowie Wrocławia. 13 maja 1950 aresztowany (przez Józefa Światłę, dyrektora Dziesiątego Departamentu Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego), a 31 października 1951 pozbawiony immunitetu poselskiego; jego uwięzienie podano do publicznej wiadomości dopiero 8 sierpnia 1951. Oskarżono go o usiłowanie zmiany przemocą ustroju państwa polskiego. Zgodnie z książką Zbigniewa Błażyńskiego Mówi Józef Światło wysunięto przeciwko Spychalskiemu następujące zarzuty: współpracę z sanacyjnym wywiadem, współpracę z AK (dowodem miały być jego spotkania z bratem), donos do gestapo, zwalczanie komunizmu.

W 1951 wszystkie jego utwory zostały wycofane z polskich bibliotek oraz objęte cenzurą[32].

Według relacji Józefa Światły: „Bierut tymczasem, który chce mieć materiały do ostatecznego wykończenia Gomułki i Spychalskiego domaga się, aby Hryniewicz zeznał, że współpracował z gestapo na polecenie Gomułki i Spychalskiego. Ale Hryniewicz jest uparty. Z rozpaczą twierdzi, że nie miał ani z Gomułką ani ze Spychalskim nic wspólnego. Aresztowanie Lechowicza i Jaroszewicza miało przygotować teren do szantażowania Spychalskiego i do jego ostatecznej likwidacji. Raz jeszcze stwierdzam bo wiem że w zeznaniach tych ludzi nie było niczego co by obciążało Spychalskiego”[33]. Marian Spychalski jest w więzieniu brutalnie torturowany psychicznie (do 1953 roku nie ma żadnych kontaktów z rodziną) oraz fizycznie. „Nie udało się aparatowi bezpieki złamać ani Gomułki ani Spychalskiego”[33] zeznaje Światło.

23 stycznia 1956 roku na posiedzeniu Biura Politycznego PZPR stanęła sprawa dalszego postępowania ze Spychalskim. Przedstawiony przez Bolesława Bieruta plan zorganizowania procesu poparł tylko marszałek Rokossowski. Przeciwko głosowali Cyrankiewicz, Ochab, Zambrowski, Zawadzki i Nowak. Postanowiono zwolnić Spychalskiego z więzienia w ramach amnestii. Jednak komisja partyjna rozpatrująca kwestie przywrócenia do PZPR osób represjonowanych podtrzymała decyzję wykluczającą go z partii. 12 marca 1956 roku Biuro Polityczne podtrzymując tę decyzję wycofało się z zarzutu działalności szpiegowskiej i spiskowej ale uznało za aktualne te, które dotyczyły "zanieczyszczania kadr Wojska Polskiego obcym i wrogim elementem z pobudek nacjonalistycznych"[34].

Polska Rzeczpospolita Ludowa[edytuj]

Zwolniony z więzienia w marcu 1956 r. W lipcu tegoż roku ówczesny I sekretarz PZPR Ochab poinformował plenum KC o przywróceniu Spychalskiemu legitymacji partyjnej[35].

Od października 1956 r. był ponownie członkiem KC (do 1971) i Biura Politycznego KC PZPR (do 1970). Od przełomu październikowego był jednym z najbliższych współpracowników nowego I sekretarza PZPR Władysława Gomułki. W styczniu 1957 roku wybrany posłem na Sejm PRL z Poznania uzyskując 97,9 procent głosów poparcia. Członek delegacji partyjno - państwowej, która w maju 1957 roku udała się do Moskwy by na nowo ułożyć stosunki PRL - ZSRR[36].

Od października do listopada 1956 wiceminister obrony narodowej i szef Głównego Zarządu Politycznego WP, od listopada minister obrony narodowej (do 1968). 22 lipca 1957 został awansowany na generała broni. Od 1961 studiował w Akademii Sztabu Generalnego. W czasie gdy sprawował funkcję ministra obrony narodowej w WP powrócono do regulaminów i ceremoniału sprzed okresu stalinowskiego, odchodząc od wzorców przeszczepionych z ZSRR. Sformowano i rozwinięto wojska rakietowe, zwiększono rolę lotnictwa, przekształcono związki taktyczne w dywizje zmechanizowane, w 1967 przekształcono szkoły oficerskie w szkoły wyższe i wprowadzono obowiązek posiadania przez oficerów co najmniej średniego wykształcenia. Z dowództw i jednostek usunięto prawie wszystkich doradców i oficerów radzieckich. Przejawiał nieufność wobec oficerów radzieckich. Zachował się dokument zgodnie z którym zwracał uwagę, że lepiej w ogóle nie mieć w jednostkach wojskowych politycznych, niż mieć rosyjskich[37]. W drugiej połowie lat 60-tych negatywnie oceniany przez radzieckiego ambasadora jako minister obrony wysuwający na najważniejsze stanowiska antyradziecko nastawionych generałów[38].

7 października 1963 otrzymał od przewodniczącego Rady Państwa Aleksandra Zawadzkiego stopień wojskowy marszałka Polski. Był ostatnią osobą, której nadano ten stopień.

Od 17 czerwca 1958 roku kierował pracami Społecznego Funduszu Odbudowy Kraju i Stolicy. Z funduszy SFOSiK odbudowane zostały całkowicie lub odrestaurowane cenne obiekty polskiej kultury. W Warszawie były to między innymi: Pałac w Wilanowie, pałac Na Wodzie w Łazienkach, Pałac Staszica wraz z ulicą Nowy Świat, Pałac Kazimierzowski, pałac zwany „Królikarnią” przeznaczony na muzeum rzeźby Xawerego Dunikowskiego, kościół ewangelicki na Placu Małachowskiego, Teatr Wielki, szereg pomników – w tym: pomnik Kopernika, Mickiewicza, Chopina, Poniatowskiego, kolumna Zygmunta. Poza Warszawą: Stare Miasto w Gdańsku, Ratusz i Starówka w Poznaniu, Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie, częściowo Wawel w Krakowie, zabytki Sandomierza, Kazimierza nad Wisłą i Lublina[12][39].

Od 15 maja 1965 był członkiem honorowym Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego.

W latach 1968–1971 przewodniczący Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu

W latach 1968–1970 Przewodniczący Rady Państwa PRL. W 1970, podczas oficjalnej wizyty Przewodniczącego Rady Państwa Marszałka Polski Mariana Spychalskiego w Pakistanie, doszło do zamachu na jego życie na lotnisku w Karaczi przy użyciu ciężarówki. Udało mu się ujść z życiem. W wyniku zamachu przez przejechanie zginął wiceminister spraw zagranicznych PRL Zygfryd Wolniak. Zamachu dokonał obywatel Pakistanu.

Marian Spychalski został odsunięty od polityki razem z ekipą Władysława Gomułki, co było następstwem wydarzeń na Wybrzeżu w grudniu 1970.

Do końca życia wchodził w skład Rady Naczelnej ZBoWiD[40].

W latach siedemdziesiątych był przeciwnikiem budowy osiedla „Za Żelazną Bramą”. Zgodnie z jego wnioskiem zostają zmienione plany osiedla. Dwa budynki przesunięto tak, żeby nie wchodziły na Oś Saską. Po zbudowaniu osiedla, w celu zamknięcia Osi Saskiej, przygotowuje projekt przesunięcia pałacu Lubomirskich w stronę Ogrodu Saskiego[41][42]. Był przeciwnikiem planów (przedwojennych i powojennych) zabudowania Pola Mokotowskiego. Zgodnie ze wspomnieniami architekta Józefa Sigalina, powtarzał uparcie: „Brońcie pola Mokotowskiego przed zabudową to skarb Warszawy”. Zgłaszał projekt budowy Muzeum Wojska Polskiego na terenie Cytadeli Warszawskiej oraz projekt pomnika „Zwycięstwa i Wolności”, w miejscu przecięcia się Osi Saskiej z ulicą Marszałkowską. Chciał żeby powstał pomnik-symbol wszystkich Polaków, cywilów i wojskowych, zabitych w czasie drugiej wojny światowej. Pomnik według projektu architekta Marka Leykama miał mieć u podstaw tablice z wypisanymi wszystkimi jednostkami Wojska Polskiego walczącymi w czasie drugiej wojny światowej, a także informacje o AK i AL[43][44].

Śmierć i pogrzeb[edytuj]

Grób Marszałka Polski Mariana Spychalskiego na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie; 23 lipca 2008

Zmarł 7 czerwca 1980 w Warszawie. Pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie. W pogrzebie uczestniczyli m.in. przewodniczący Rady Państwa PRL prof. Henryk Jabłoński, członkowie Biura Politycznego KC PZPR Władysław Kruczek i Stanisław Kania, członkowie Rady Państwa Henryk Szafrański i Stanisław Wroński, minister do spraw kombatantów gen. dyw. Mieczysław Grudzień, a także emerytowani członkowie władz PRL: Władysław Gomułka, Ignacy Loga-Sowiński, Ryszard Strzelecki. Mowę pogrzebową wygłosił minister obrony narodowej PRL gen. armii Wojciech Jaruzelski.

Życie rodzinne[edytuj]

Od 1935 był żonaty z Barbarą z d. Skrzypczyk (1910–1988), z którą miał córki Annę (historyk sztuki, autorka książek o Hieronimie Boschu) i urodzoną w 1942 roku Małgorzatę (scenograf, kostiumolog ) oraz syna Marka, który zmarł mając rok i dwa miesiące (16 maja 1946-12 lipca 1947). W swoich pamiętnikach stwierdza, że jego syn został otruty przez "bandy" celem zwabienia Spychalskiego do Szczawnicy, gdzie syn wraz z żoną przebywał[45].

Miał trzech braci i siostrę[46]. Jego starszym bratem był Józef – późniejszy pułkownik piechoty Wojska Polskiego, dowódca Batalionu Stołecznego broniącego zachodniego odcinka Warszawy (Wola, Koło, Powązki) we wrześniu 1939 roku, od września 1942 roku Komendant Okręgu Krakowskiego AK, zamordowany w sierpniu 1944 w KL Sachsenhausen.

Awanse[edytuj]

Odznaczenia[edytuj]

Przypisy

  1. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 21
  2. Janusz Królikowski, Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943–1990, t. III: M-S, Toruń 2010, s. 495
  3. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 48
  4. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 22
  5. Piotr Gontarczyk, Polska Partia Robotnicza. Droga do władzy 1941–1944, Warszawa 2003, s. 99.
  6. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 22 i 33
  7. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 22
  8. a b Władysław Rogala, Poznańskie lata Mariana Spychalskiego, w: Kronika Miasta Poznania, nr 4/1986, s.53-62, ISSN 0137-3552
  9. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 24
  10. Kazimierz Sobkowicz, Architekci wielkopolscy – biogramy – dzieła – stowarzyszenia, cz. I, lata 1886–1939, wyd. Oddziału Poznańskiego Stowarzyszenia Architektów Polskich, Poznań, 1988, s. 134, 141 i 150–151, ISBN 83-00-02480-8.
  11. Dariusz Matelski, Siedemdziesiąt lat służby Polsce 1936–2006. Dzieje Szkoły Powszechnej i Podstawowej nr 46 w Poznaniu. Książka dedykowana pamięci patronów szkoły: Józefa Piłsudskiego i Marii Dąbrowskiej (Poznań 2007), ISBN 978-83-87350-48-2.
  12. a b c d Marek Katolik, Marian Spychalski działacz polityczny oraz społeczny, praca doktorska z roku 1988
  13. Spychalski 2015 ↓, s. 82.
  14. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 125
  15. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 165-167
  16. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 126 i 136
  17. Maria Turlejska, Prawdy i fikcje, Książka i Wiedza 1968 str. 627
  18. Władysław Gomułka, Pamiętniki, t. II, str. 231, BGW 1994, ISBN 83-7066-552-7
  19. Tajemnica śmierci Nowotki, Marian Nowiński, „Prawo i Życie”, 1/1988
  20. Władysław Bułhak, Donos wywiadu Gwardii Ludowej do gestapo na rzekomych komunistów i kryptokomunistów (wrzesień 1943 roku) w: Pamięć i Sprawiedliwość 1 (12) 2008 Warszawa, wyd. Instytut Pamięci Narodowej, s. 411-424, wersja elektroniczna
  21. Robert Spałek. Wywiad z Andrzejem Paczkowskim i Robertem Spałkiem dotyczący książki „Komuniści przeciwko komunistom”.. „Biuletyn IPN I-II 2005”, s. 23, styczeń 2005. Warszawa. ISSN 1641-9561. 
  22. Andrzej Werblan, „Władysław Gomułka. Sekretarz Generalny PPR”, Książka i Wiedza 1988 str. 192-213. ISBN 83-05-11972-6
  23. Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, IPN Warszawa 2009 str. 127 ISBN 978-83-7629-090-4
  24. Anna Grażyna Kister „Pretorianie. Polski Samodzielny Batalion Specjalny i Wojska Wewnętrzna” IPN 2010, ISBN 978-83-7629-127-7, str. 111
  25. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 139
  26. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 180
  27. Trasa WZ, Czytelnik, Warszawa 1949, str. 33
  28. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909-1977” IPN 2014, ISBN 978-83-7629-621-0, str. 168
  29. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909–1977” IPN 2014, ISBN 978-83-7629-621-0, str. 227 i 228
  30. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909–1977” IPN 2014, ISBN 978-83-7629-621-0, str. 168
  31. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909-1977” IPN 2014, ISBN 978-83-7629-621-0, str. 247
  32. Cenzura PRL : wykaz książek podlegających niezwłocznemu wycofaniu 1 X 1951 r.. posł. Zbigniew Żmigrodzki. Nortom: Wrocław, 2002, s. 39. ISBN 8385829881.
  33. a b Zbigniew Błażyński: Mówi Józef Światło. Za kulisami bezpieki i partii 1940–1955. ISBN 978-83-7565-229-1.
  34. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909-1977” IPN 2014, ISBN 978-83-7629-621-0, str. 320 i 322
  35. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909-1977” IPN 2014, ISBN 978-83-7629-621-0, str. 346
  36. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909-1977” IPN 2014, ISBN 978-83-7629-621-0, str. 374, 383 i 386
  37. Spałek Robert. Wywiad z profesorem Andrzejem Paczkowskim i doktorem Robertem Spałkiem. „Biuletyn IPN”, s. 23, styczeń 2005. Warszawa. ISSN 1641-9561. 
  38. Mirosław Szumiło „Roman Zambrowski 1909-1977” IPN 2014, ISBN 978-83-7629-621-0, str. 399
  39. Marian Spychalski, wspomnienia Warszawa Społeczna
  40. VI Kongres ZBoWiD Warszawa 7–8 maja 1979, Wydawnictwo ZG ZBoWiD, Warszawa 1979.
  41. Jarosław Tarań, Obracanie Pałacu Lubomirskich, Ośrodek KARTA, 1970 rok.
  42. Józef Sigalin, Zygmunt Stępiński. Nasze spotkania z architektem Marianem Spychalskim. „Kronika Warszawy”. Nr 1, s. 202, 1981. Warszawa. 
  43. J. Sigalin, Nasze spotkania z architektem Marianem Spychalskim, „Kronika Warszawy” nr 1, s. 200
  44. Józef Sigalin, Zygmunt Stępiński. Nasze spotkania z architektem Marianem Spychalskim. „Kronika Warszawy”. Nr 1, s. 202, 1980. Warszawa. 
  45. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 157
  46. Marian Spychalski „Warszawa architekta” Bellona 2015 r., ISBN 978-83-11-13416-4, str. 21
  47. Uchwała Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 30 kwietnia 1944 r. w sprawie odznaczenia członków delegacji KRN, którzy w marcu 1944 r. przeszli linię frontu. M.P. z 1946 r. Nr 65, poz. 125
  48. M.P. z 1946 r. Nr 116, poz. 216
  49. M.P. z 1946 r. Nr 26, poz. 43

Bibliografia[edytuj]

  • Janusz Królikowski, Generałowie i admirałowie Wojska Polskiego 1943–1990 t. III: M-S, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2010, s. 495-501. ISBN 9788376117126
  • Marian Spychalski: Warszawa architekta : wspomnienia pierwszego powojennego prezydenta stolicy. Warszawa: Bellona, 2015. ISBN 978-83-11-13416-4. OCLC 914277560.