Markowa (województwo podkarpackie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: Markowa w innych znaczeniach tego słowa.
Markowa
Kościół św. Doroty
Kościół św. Doroty
Państwo  Polska
Województwo podkarpackie
Powiat łańcucki
Gmina Markowa
Sołectwo Markowa[1]
Wysokość 220 m n.p.m.
Liczba ludności (2013-12-31) 4202[2]
Strefa numeracyjna 17
Kod pocztowy 37-120[3]
Tablice rejestracyjne RLA
SIMC 0655391
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Markowa
Markowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Markowa
Markowa
Ziemia50°01′20″N 22°18′53″E/50,022222 22,314722
Strona internetowa miejscowości

Markowawieś w Polsce położona w województwie podkarpackim, w powiecie łańcuckim, w gminie Markowa[4].

Miejscowość jest siedzibą gminy Markowa, leży na szlaku architektury drewnianej. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa rzeszowskiego.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Markowa[5][4][6]
SIMC Nazwa Rodzaj
0655400 Cierpisz część wsi
0655416 Fleszarówka część wsi
0655422 Folwarczne część wsi
0655439 Górki część wsi
0655445 Górna Karczma część wsi
0655451 Kazimierz część wsi
0655468 Krzyżówka część wsi
0655474 Nizina część wsi
0655480 Przemyśl część wsi
0655497 Średnia Karczma część wsi
0655505 Zagumnie część wsi

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś lokowana na surowym korzeniu, na co wskazuje karczunkowy charakter osadnictwa, gdzie zwarte obszary leśne na tym terenie w średniowieczu ciągnęły się od Łańcuta aż po Handzlówkę, lokowaną w roku 1381[7][8]. Markowa była lokowana w XIV w. jako Markhof na prawie niemieckim i zasiedlona osadnikami z Górnej Saksonii, Łużyc i Dolnego Śląska, sprowadzanymi przez Kazimierza Wielkiego po przyłączeniu tych ziem do Korony[9]. Kolejna fala osadników przybyła tu ok. roku 1571 o czym wspomina Ignacy Krasicki w jednym z komentarzy do herbarza Kacpra Niesieckiego[10] (zob. Głuchoniemcy). W 1450 roku właścicielem był Jan z Pilczy syn Elżbiety Granowskiej trzeciej żony Władysława Jagiełły[11]. Właścicielami Markowej byli w XV w. Pileccy, potem Stadniccy, Korniaktowie, Lipscy, Bratkowscy i Lubomirscy. W 1624 roku na wieś napadli Tatarzy[12] i wzięli w jasyr 900 osób[potrzebny przypis]. Ofiary jasyru zostały odbite przez hetmana Stanisława Koniecpolskiego podczas słynnego pogromu ordy Kantymira Murzy pod Martynowem nad Dniestrem. W Markowej istniał niewielki folwark, rozparcelowany przez Lubomirskich w 1926 roku. Na pocz. XX w. powstały we wsi: kółko rolnicze, kasa pożyczkowa, straż pożarna, kółko teatralne, a w latach międzywojennych spółdzielnia mleczarska i jedna z pierwszych w Polsce spółdzielnia zdrowia.

Pomnik rodziny Ulmów (2006 r.)
Pomnik rodziny Ulmów (2018 r.)
Tablice na budynku szkoły podstawowej oraz gimnazjum w Markowej

24 marca 1944 r. niemieccy żandarmi i policjanci granatowi rozstrzelali polską, ośmioosobową rodzinę Józefa i Wiktorii Ulmów oraz ukrywanych przez nich w domu ośmioro Żydów z rodzin Szallów i Goldmanów[13]. Wydarzenie to upamiętnia odsłonięty w 2004 r. pomnik, znajdujący się przy drodze do skansenu, a także Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów, które otwarto 17 marca 2016 roku[14][15].

W 70 rocznicę zbrodni katyńskiej uchwałą rady gminy Markowa z 25 kwietnia 2010 ufundowano tablicę oraz dęby pamięci bohaterów pomordowanych przez NKWD. Major Antoni Flejszar, kpt. Władysław Ciekot, oraz porucznik rez. Franciszek Majewski pracowali w przeszłości i byli związani z gminą Markowa[16].

Toponimika nazwy[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza, zachowana wzmianka o wsi (wtedy Markenhof) pochodzi z listu biskupa Demetriosa do kapituły przemyskiej, pisanego w 1384 r., zachowanego w przemyskim Archiwum Diecezjalnym. Niemiecka kolonia, początkowo Markenhow, podobnie jak sąsiednie wsie z końcówkami na -hau/how oznaczające w języku niemieckim porębę; np. pobliska Henselshow, Albigowa (Helwygheshow), Husowa (Langenkow) oraz Sonina (Schonerwald)[17].

Etnografia wsi[edytuj | edytuj kod]

Na terenie gminy Markowa zachowała się stosunkowo duża liczba drewnianych domów pochodzących z XIX w. i początku XX w. Reprezentacyjne i najlepiej zachowane przykłady tego typu budownictwa znajdują się na terenie skansenu w Markowej, zorganizowanego w latach 80. XX w. z inicjatywy mieszkańców wsi.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Tablica znajdująca się na Domu Ludowym w Markowej

Znajdują się tu m.in. następujące zabytki:

Do miejsc wartych zobaczenia należy smukły, neogotycki kościół pw. Św. Doroty wybudowany w 1910 roku na miejscu dwóch poprzednich drewnianych świątyń. Wewnątrz ołtarz projektu Stanisława Majerskiego, w ołtarzach bocznych z 1935 r. obrazy z XVII-XVIII w. Polichromię wykonał Stanisław Jakubczyk w 1973 r.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie wsi działalność duszpasterską prowadzą:

Ludzie związani z Markową[edytuj | edytuj kod]

  • Józef Tejchma – minister kultury i sztuki
  • mjr. Antoni Flejszar ur. 20 grudnia, 1897 – ofiara zbrodni katyńskiej, Charków

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sołectwo Markowa.
  2. Markowa. Urząd Gminy w Markowej. [dostęp 2014-06-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-06-01)].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  4. a b GUS. Rejestr TERYT
  5. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części (pol.). opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06].
  7. Janusz Kurtyka, Południowy odcinek granicy polsko-ruskiej we wczesnym średniowieczu (przed 1340 r.) w świetle źródeł historycznych, [w:] M. Parczewski (red.), Początki sąsiedztwa. Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu, Rzeszów 1996, s. 188.
  8. W. Blajer, Uwagi o stanie badań nad enklawami średniowiecznego osadnictwa niemieckiego między Wisłoką i Sanem, [w:] Późne średniowiecze w Karpatach polskich, Rzeszów 2007, s. 77.
  9. „Wieś Markowa położona na granicy Kotliny Sandomierskiej i Pogórza w dawnej ziemi przemyskiej zawdzięcza swoje istnienie sprowadzeniu przez Ottona z Pilczy w II połowie XIV wieku na te tereny zdobyte przez Kazimierza Wielkiego niemieckich osadników. Jej mieszkańcy stanowili zamkniętą grupę, niechętnie dopuszczając do swego grona nowe osoby. Język polski wieś przyjęła bardzo późno, prawdopodobnie w wieku XVII. Była to osada duża i zamożna. Oddanie mieszkańcom ziemi na własność i wprowadzenie samorządu w Galicji rozwinęły wśród nich zdolności do samodzielnego dbania o sprawy gromady. Będąca siedzibą gminy Markowa i wchodząca w jej skład Gać, w końcu XIX wieku stały się pionierami spółdzielczości na polskiej wsi.” Tadeusz Szylar. Markowa wieś spółdzielcza, [w:] Z dziejów wsi Markowa. (Red.) Janusz Półćwiartek. Rzeszów. 1993. strony 211-241.
  10. O Mikołaju Tarle chorążym Przemyskim w liście Jana Czermińskiego do Marcina Kromera koadjutora naówczas biskupstwa Warmiśkiego, pisanym z Krakowa 5 czerwca roku 1571 jest wzmianka takowa: „Pan Mikołaj Tarło chorąży Przemyski pisał do książęcia Bawarskiego żeby mu ludzi rzemieślników wypuścił do jego majętności, o oznajmił to chęcią, rad wypuścił mu ludzi z żonami i dziećmi, których jest czterysta, i już tam przez Kraków przeszli i wiedzie je Pan chorąży, kosztem swym”. – Wielkie jest podobieństwo, iż naówczas chorąży był dziedzicem wsi niedaleko Jarosławia, i ta jego osada trwa dotąd, w tamtejszych obywatelach z Niemiec przyszłych, których dotąd pospolicie w tamtejszych okolicach głuchemi Niemcami zowią. Majętności zaś te nazywają się Markowa, Albigowa, Białoboki itd. Kasper Niesiecki Herbarz [...] (1839-1846) tom. IX, s. 11.
  11. Akta Grodzkie i Ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie wydane staraniem Galicyjskiego Wydziału Krajowego, 1888 rok, Tom 13, Termini Terrestres Przeworscenses 1450.
  12. „Nie ustawały napady tatarskie jako odpowiedź na wyprawy kozackie. W latach 1623 i 1624 Tatarzy dotarli niemal po Wisłę, rabując kraj i uprowadzając jasyr.”, [w:] J.A. Gierowski, Historia Polski, 1505-1764, 1988.
  13. Markowa – Grób Ulmów, Marcin Hołota.
  14. Podkarpackie.Rozstrzygnięto konkurs na Muzeum Polaków Ratujących Żydów, PAP, 2010-11-17.
  15. Otwarcie Muzeum Ulmów w Markowej – Polskie Radio.
  16. [1] Uchwała rady gminy, 25.04.2010.
  17. Józef Półćwiartek. Wieś Markowa w okresie systemu pańszczyźnianego. s. 16, [w:] Z dziejów wsi Markowa, s. 13–54, Rzeszów 1993.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Kłos, Podkarpackie – przewodnik po województwie, wyd. BOSZ 2005
  • Jacek Tejchma, Muzeum wsi Markowa, wyd. Towarzystwo Przyjaciół Markowej 2005

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]