Marksizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Karol Marks

Marksizmświatopogląd polityczno-społeczno-gospodarczy wywodzący się z myśli Karola Marksa, a także, w mniejszym stopniu, Fryderyka Engelsa.

Inspiracje[edytuj | edytuj kod]

Myśl Marksa rozwijała się pod wpływem dwóch sprzecznych tendencji – determinizmu i aktywizmu. Z jednej strony Marks wierzył, że historią i rozwojem społeczeństw rządzą prawa deterministyczne, a studiowanie historii pozwoli poznać je i przewidywać przyszłe zmiany, z drugiej zaś uważał, że mimo wszystko można tę historię zmieniać – Filozofowie dotąd tylko objaśniali świat, chodzi jednak o to, by go zmieniać.

Źródła marksizmu[edytuj | edytuj kod]

Teoria Marksa, nazwana przezeń "materializmem historycznym", a przez Engelsa "socjalizmem naukowym" lub "materializmem dialektycznym", opiera się na heglowskiej tezie, że historia przejawia się w dialektyce – ścieraniu się przeciwstawnych sił. Georg Wilhelm Friedrich Hegel był filozofem idealistycznym i uważał, że świat materialny jest światem pozorów, natomiast rzeczywistość jest idealna. Marks zaadaptował na potrzeby swojego systemu pojęcie dialektyki, odrzucił jednak idealizm Hegla. Kontynuował tu materialistyczne idee Ludwika Feuerbacha. Podobnie jak Hegel i inni filozofowie, Marks odróżniał pozory od rzeczywistości, jednak jego zdaniem tylko uwarunkowane historycznie i społecznie ideologie uniemożliwiają ludziom jasny ogląd warunków materialnych, w jakich żyją.

Ważny wpływ na poglądy Marksa wywarło dzieło Engelsa Położenie klasy robotniczej w Anglii w 1844 roku (1845), które nasunęło Marksowi koncepcję walki klasowej i pogląd, że klasa robotnicza jest siłą społeczną, która dokona rewolucji.

Najważniejsze pojęcia[edytuj | edytuj kod]

Marks rozważał problem alienacji – dokonując kolejnego zapożyczenia od Hegla zreinterpretował je w duchu materializmu. Według Marksa sytuacja, gdy ktoś rezygnuje z własnej siły roboczej – własnej zdolności przekształcania świata – jest równoznaczne z alienacją swojej natury. Marks opisał formę alienacji jako fetyszyzm towarowy – jego zdaniem ludzie nabierają przekonania, że rzeczy, które wytwarzają, oraz narzędzia produkcji mają samoistną wartość, a nie włożona w produkty siła robocza i wtedy sprowadzają stosunki społeczne do wymiany handlowej.

Koncepcja socjalistyczna w myśli marksistowskiej zakłada poszczególne etapy historyczne które mają stopniowo zastępować system kapitalistyczny, socjalizmem a następnie komunizmem. Myśl ta pojawiła się w dziełach Marksa po upadku Komuny Paryskiej w 1871 roku, która w ujęciu marksistowskim była pierwszą próbą budowy społeczeństwa opartego na wartościach socjalizmu. Karol Marks i Fryderyk Engels promowali świadomość zarabiających na własnej pracy a więc „klasa robotniczej”. Promowali oni kształtowanie „warunków pracy” pracowników „płatnego niewolnictwa” do szukania drogi do wolności i emancypacji, a w końcu przejęcia własności środków produkcji przez ogół społeczeństwa. Emancypacja pracy według marksizmu prowadzi do utworzenie społeczeństwa bezklasowego. Początkowo proletariat kontrolował będzie środki produkcyjne poprzez państwo robotnicze[1], które jednak później zostanie zlikwidowane. Przed osiągnięciem bezklasowego społeczeństwa komunistycznego, na etapie socjalizmu, działalność gospodarcza miała być organizowana poprzez praktyczne zastosowanie systemów motywacyjnych, dalej miałyby istnieć klasy społeczne, działały one by jednak w mniejszym zakresie niż w systemie kapitalistycznym. Z biegiem czasu z tradycyjnej filozofii marksistowskiej popieranej przez partie socjaldemokratyczne wyłoniły się dwa nurty, reformistyczny i rewolucyjne, które inaczej interpretowały proces reform społecznych. Zwolennicy nurtu rewolucyjnego socjalizmu są w większości zwolennikami budowy partii rewolucyjnej działającej na zasadach centralizmu i demokracji. Partia rewolucyjna miałaby dążyć do likwidacji państwa kapitalistycznego a następnie samego państwo jako instytucji. Samo pojęcie rewolucji jest rozumiane przez rewolucyjnych socjalistów na różne sposoby, rewolucja nie musi być koniecznie powstaniem, lecz także i szybkim przekształceniem systemu kapitalistycznego i jego demontaż.

Dla marksistów ortodoksyjnych, zgodnie z pracami Marksa, socjalizm będzie niższym etapem społeczeństwa bezklasowego, komunizmu. Aby osiągnąć społeczeństwo bezklasowe, społeczeństwa powinny osiągnąć i w pełni osiągnąć socjalistyczny etap rozwoju efektywności ekonomicznej, automatyzacji produkcji oraz doprowadzić gospodarkę państwa robotniczego do sytuacji w której powstałby znaczny nadmiar towarów i usług w myśl zasady marksowskiej zasady każdemu według potrzeb”[2]. Karol Marks przyjął z filozofii innego myśliciela epoki, Georga Wilhelma Friedricha Hegla, trzy tezy - alienację, reifikację i rozwiązanie sprzeczności. Kolejni filozofowie klasycznego marksizmu po samym Marksie i Engelsie uważali że świat materialny opiera się na tezach dialektyzmu heglowskiego.

Dla Karola Marksa, rozwój systemu kapitalistycznego w Europie Zachodniej stanowił możliwość i materialną podstawę dla budowy społeczeństwa działającego na zasadach socjalizmu[3]. Tym samym marksizm różni się od wcześniejszych tez socjalistycznych, w szczególności socjalizmu utopijnego. Wielu wcześniejszych teoretyków takich jak Thorstein Veblen, uważało że socjalizm jest tylko oczywistym celem rozwoju ludzkości, któy prędzej czy później i tak nastanie[4].

Rola religii[edytuj | edytuj kod]

Marks w Przyczynku do krytyki heglowskiej filozofii prawa określił religię mianem opium ludu:

Quote-alpha.png
Nędza religijna jest jednocześnie wyrazem rzeczywistej nędzy i protestem przeciw nędzy rzeczywistej. Religia jest westchnieniem uciśnionego stworzenia, sercem nieczułego świata, jest duszą bezdusznych stosunków. Religia jest opium ludu[5].

Marksowska krytyka kapitalizmu[edytuj | edytuj kod]

Marks twierdził, że alienacja siły roboczej (i wynikający z niej fetyszyzm towarowy) jest cechą charakterystyczną kapitalizmu, choć przed pojawieniem się kapitalizmu w Europie istniały rynki, na których producenci i handlowcy kupowali i sprzedawali dobra. Według Marksa kapitalistyczne stosunki produkcji rozwinęły się w Europie, gdy praca sama stała się dobrem – gdy chłopi uzyskali możliwość sprzedaży swojej siły roboczej i zostali zmuszeni do jej sprzedaży, bo nie posiadali już własnej ziemi ani narzędzi produkcji. Ludzie sprzedają swoją siłę roboczą, gdy akceptują wynagrodzenie za to co produkują w danym okresie (czyli – nie sprzedają wytworów pracy, ale samą pracę). W zamian za siłę roboczą otrzymują pieniądze, pozwalające im przeżyć. Tych, którzy są zmuszeni sprzedawać własną siłę roboczą, by przeżyć Marks nazwał "proletariuszami", a tych, którzy kupują siłę roboczą – "kapitalistami" lub "burżuazją".

Marks odróżniał kapitalistów od handlarzy. Handlarze kupują dobra na jednym rynku i sprzedają na innym. Ponieważ prawo popytu i podaży działa tylko w obrębie jednego rynku, częstokroć występuje różnica wartości tego samego dobra na różnych rynkach i handlarze starają się wykorzystywać te różnice. Kapitaliści natomiast wykorzystują różnice między wartością siły roboczej, a wartościami innych dóbr na jednym rynku. Zdaniem Marksa w każdym przemyśle, który się rozwija, wartość siły roboczej jest niższa niż wartość wyprodukowanych przez nią dóbr i nazwał tę różnicę wartością dodatkową. To właśnie wartość dodatkowa jest źródłem zysku kapitalisty.

Kapitalistyczne sposoby produkcji umożliwiają duże tempo rozwoju, ponieważ kapitalista może i ma motywację do inwestowania zysków w nowe technologie. Marks uważał kapitalistów za klasę najbardziej rewolucyjną w historii, ponieważ stale rewolucjonizuje środki produkcji, ale był przekonany o podatności kapitalizmu na nieuchronne cykliczne kryzysy. Wykazywał, że kapitaliści inwestują coraz więcej w nowe technologie, a coraz mniej w pracę. Ponieważ to wartość dodatkowa jest źródłem zysku, stopa zysku maleje wraz że wzrostem gospodarczym i gdy spadnie poniżej pewnego poziomu, nastąpi recesja, co doprowadzi do zapaści niektórych gałęzi ekonomii. Marks wnioskował dalej, że również wartość siły roboczej spadnie co umożliwi kapitalistom inwestycje w nowe technologie i rozwój nowych sektorów ekonomii.

Marks wierzył, że cykl rozwój-zapaść-rozwój będzie przerywany coraz poważniejszymi kryzysami. Co więcej, długofalowym następstwem opisanego procesu miał być dalszy wzrost bogactwa klas posiadających i postępująca nędza proletariatu. Tylko przejęcie środków produkcji przez proletariat dokonałoby zasadniczych zmian stosunków społecznych. Korzyści z rozwoju gospodarczego objęłyby wszystkich, a ekonomika byłaby mniej narażona na cykliczne kryzysy. Może to umożliwić tylko rewolucja proletariacka przeciwko władzy kapitalistów.

Rewolucja społeczna[edytuj | edytuj kod]

Według Marksa niezbędnym elementem postępu społecznego jest rewolucja. Według Manifestu komunistycznego miała się dokonać się przemocą[6] choć według późniejszych interpretacji możliwa była także droga pokojowa[7]. W pojedynczych wypowiedziach Marks dopuszczał możliwość transformacji "środkami pokojowymi" w krajach o rozwiniętej demokracji, ale podkreślał, że "w większości państw Kontynentu dźwignią rewolucji musi być przemoc"[8]. Kwestia, czy do budowy komunizmu niezbędna jest rewolucja była głównym przedmiotem sporu między nurtem socjalizmu rewolucyjnego i reformizmu. Stopniowo sam Marks i Engels uznali że socjalizm może zostać zbudowany poprzez środki demokratyczno-parlamentarne[9]. Po utworzeniu III Międzynarodówki dominującą interpretacją stała się stojąca u podstaw ideologicznych ZSRR rewolucyjna ideologia marksizmu-leninizmu, zaś reformizm stał się podstawą licznych ruchów socjaldemokratycznych.

Rewolucja miała stanowić głęboki przewrót w ekonomicznym, politycznym i ideologicznym życiu społecznym, z całkowitą przemianą stosunków własnościowych oraz likwidacją klas społecznych. Rewolucja według teorii Marksa ma nastąpić na całym świecie niemal równocześnie. Rewolucja według Marksa miała dokonać się w krajach dobrze rozwiniętych gospodarczo, krajach kapitalistycznych, gdzie masy robotników (proletariat) są największe, bo to na nich opiera się ciężar jej wywołania[10]. W późniejszym okresie Marks dopuścił jednak możliwość jej zajścia w kraju głównie rolniczym jak Rosja[11].

Zwycięstwo rewolucji według Marksa, jako prawo natury, było nieuchronne (historycyzm).

Marksizm w polityce[edytuj | edytuj kod]

Marksizm do czasu rozłamu w ruchu robotniczym 1918 roku i powstaniu komunizmu jako odrębnego ruchu, był domeną głównie partii socjaldemokratycznych. Do tego czasu określano też wszystkie partie robotnicze mianem „socjaldemokratycznych” a nawet bolszewicka frakcja Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji nie używała terminu „partia komunistyczna”. Po rewolucji w Rosji, rewolucyjna wersja marksizmu stała się podstawą większości ruchów komunistycznych na świecie, zaś reformistycznasocjaldemokratycznych i socjalistycznych (tym określeniem posługiwały się jednak obie frakcje).

Nurty marksizmu[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Karola Marksa na łamach partii socjaldemokratycznych, doszło do serii dyskusji nad interpretacjami jego filozofii. Kluczowe różnice, które doprowadziły do wykształcenia szeregu zwalczających się frakcji, dotyczyły metody dojścia do komunizmusocjalizm rewolucyjny opowiadał się za przejściem gwałtownym, reformizm zakładał stopniowe, pokojowe przekształcenia. Pierwszy z nich stał się podstawą marksizmu-leninizmu, który stał się oficjalną ideologią ZSRR.

Pionierami reformizmu byli Karl Kautsky[12] oraz Eduard Bernstein, uważany za ojca współczesnej socjaldemokracji i demokratycznego socjalizmu. Bernstein w pracy Ewolucyjny Socjalizm krytycznie odniósł się do rewolucji i dyktatury proletariatu. Eduard Bernstein w swoich pracach pisał o stopniowym przekształcaniu kapitalizmu w socjalizm. Bernstein w pełni zgadzał się z filozofią Marksa i Engelsa z okresu gdy filozofowie uznali że budowa socjalizmu może zostać osiągnięta dzięki środkom demokratyczno-parlamentarnym[13]. Bernstein mimo przywiązania do tez Marksa, widział jego zdaniem błędne tezy, szczególnie ostro krytykując m.in. materializm historyczny[14].

Nauki reformistów przez większość ruchu robotniczego uważane były za rewizję części poglądów a nie zaprzeczenie marksizmu. Reformiści uważali się za marksistów, przeciwnego zdania byli jednak zwolennicy socjalizmu rewolucyjnego, którzy określali ich mianem rewizjonistów (Lenin posunął się do określenia Kautsky'ego mianem "renegata"[15], Komintern określał reformizm mianem "socjalfaszyzmu"[16]). Reformiści krytykowali frakcję rewolucyjną zarzucając jej, że zignorowała tezę oni tezę Marksa o konieczności rozwinięcia systemu kapitalistycznego aby następnie zastąpić go socjalizmem. Krytyce poddali też tezy o zbyt idealistycznych ich zdaniem tez dotyczących państwa socjalistycznego[17]. Przedstawiciele reformizmu krytykowali kontrowersyjną w ruchu robotniczym tezę o powiększaniu się klasy robotniczej i spadkiem liczby klasy średniej[18].

Po upadku Drugiej Międzynarodówki marksizm podzielił się na dwa główne nurty: socjaldemokrację, zakładającą pokojowe przejście do socjalizmu drogą ewolucji – wśród tej grupy najważniejsza była niemiecka socjaldemokracja skupiona wokół Karla Kautskiego i grupy nastawione rewolucyjnie, z których największą rolę odgrywali zwolennicy Róży Luksemburg i Karla Liebknechta, reprezentowana w Rosji przez mienszewików oraz radykalny odłam rewolucyjny czyli bolszewikami.

Od lat 30. do lat 80. XX wieku marksizm był bardzo popularny w lewicujących środowiskach uniwersyteckich oraz wśród działaczy robotniczo-związkowych w Europie Zachodniej i w mniejszym stopniu w USA.

Po II wojnie światowej i próbach budowy modelu państwa opiekuńczego w wysoko rozwiniętych państwach kapitalistycznych, niektóre partie socjaldemokratyczne odrzuciły marksizm, jedną z nich była Socjaldemokratyczna Partia Niemiec która zrobiła to w programie z Godesberg w 1959 roku. W tym okresie pojawiły się coraz większe różnice między terminem „socjaldemokracja” a „demokratyczny socjalizm”.

Założona w 1951 roku Międzynarodówka Socjalistyczna, według deklaracji skupia partie socjalistyczne, które poglądy socjalistyczne wyniosły z filozofii m.in. marksizmu i humanizmu. Międzynarodówka Socjalistyczna w artykułach 7, 8 i 9 deklaracji, potępiła kapitalizm i bolszewicki komunizm, uznane za niezgodne z filozofią marksistowską[19].

Na przełomie lat XX i XXI wieku na popularności zyskały nowe ruchy antykapitalistyczne i alterglobalistyczne, powstanie wielu nowych ruchów przyśpieszył międzynarodowy kryzys finansowy rozpoczęty w 2007 doprowadziło do dyskusji nad filozofią Marksa w głównym nurcie socjalistycznym[20][21]. Do debaty też włączyły się niezwiązane z historią ruchu robotniczego media, intelektualiści, 28 stycznia 2009, amerykańskie pismo Times przy okazji Światowego Forum Ekonomicznego na głównej stronie opublikował artykuł „Przemyśleć Marksa”[22][23].

ZSRR i komunizm[edytuj | edytuj kod]

W 1917 roku, podczas I wojny światowej w Rosji doszło do rewolucji październikowej. W jej wyniku przywódca radykalnego nurtu w rosyjskiej socjaldemokracji, określanego jako "bolszewicy", Włodzimierz Lenin, przejął władzę, ustanawiając państwo, które nazywało się "socjalistycznym" (Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka) – później w wyniku dodania kolejnych republik radzieckich, wykształcił się Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Część marksistów, takich jak Karl Kautsky, główny teoretyk tego nurtu po śmierci Marksa i Engelsa, odmawiało jednak ZSRR tego miana i wskazywało, że niedemokratyczny charakter państwa radzieckiego jest sprzeczny z koncepcją socjalizmu, a próba jego budowy w kraju niedorozwiniętym gospodarczo jest sprzeczna z założeniami materializmu historycznego i skazana na porażkę. Rząd bolszewików z inicjatywy Lenina, ze względu na polityczny pragmatyzm odrzucił tezę Marksa o priorytecie ekonomii nad polityką[24]. Według części teoretyków marksizmu jego leninowska interpretacja jest sprzeczna z oryginalnymi naukami Marksa[25].

Bolszewicy postanowili zlikwidować klasy wyzyskujące (burżuazję, obszarników) oraz wprowadzić państwową własność i zarządzanie gospodarką. Od czasu rewolucji październikowej ruch marksistowski uległ dalszym podziałom, z dotychczasowego nurtu socjalistycznego wyłonił się nurt leninowski, ostoją ruchu socjalistycznego pozostał nurt reformistyczny[26]. Polityczne organizacje współdziałające z bolszewikami i przyjmujące platformę leninowską określały się jako "komunistyczne".

Po przejęciu władzy przez komunistów w Rosji, na skutek wydarzeń nazywanych rewolucją październikową, marksizm-leninizm stał się doktryną państwową i kierująca się nim partia bolszewicka przystąpiła do gwałtownej, radykalnej przebudowy kraju.

Information icon.svg Osobny artykuł: Dyktatura proletariatu.

Po śmierci Lenina doszło do kolejnego rozłamu, zainicjowanego przez Trockiego, który krytykował możliwość istnienia socjalizmu w jednym kraju. W rezultacie do władzy doszła zwycięska frakcja stalinowska, zaś trockizm został uznany za reakcyjny.

Po II wojnie światowej wraz z ekspansją ZSRR marksizm-leninizm stał się obowiązującą ideologią w wielu krajach świata, od Kuby po Koreę. W wyniku dość swobodnego adaptowania go do lokalnych warunków powstało wiele jego odmian, znacznie odbiegających od poglądów Marksa, np. maoizm czy dżucze.

Współczesność w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Działa założone w Warszawie w 1990 roku Stowarzyszenie Marksistów Polskich, którego przewodniczącym był prof. Jarosław Ładosz, jeden z głównych marksistów w PRL. Do grupy akademików przyznających się do tradycji marksistowskiej należeli w III RP: prof. Jacek Tittenbrun, prof. Jerzy Kochan, prof. Stanisław Kozyr-Kowalski, prof. Tadeusz Kowalik dr Piotr Kendziorek, dr August Grabski, dr Jan Sowa, dr Ewa Majewska, dr Michał Kozłowski, dr Adam Ostolski, Jakub Majmurek. Duże znaczenie w recepcji marksizmu w Polsce po 1989 r. odegrało "Dalej! pismo socjalistyczne", na łamach którego ukazują się tłumaczenia tekstów takich zachodnich myślicieli marksistowskich jak: Ernest Mandel, David Harvey, Daniel Bensaïd, Michael Löwy, Terry Eagleton, Moishe Postone, Enzo Traverso. Od 2010 roku aktywnie działa środowisko związane z marksizmem autonomistycznym Praktyka Teoretyczna, które prowadzi witrynę oraz naukowy kwartalnik.

Krytyka marksizmu[edytuj | edytuj kod]

Kwestie ekonomiczne[edytuj | edytuj kod]

Krytycy teorii ekonomicznych związanych z marksizmem najczęściej wskazują na fakt, że nigdzie na świecie budowanie gospodarki na podstawie tych teorii się nie sprawdziło, powodując wcześniej czy później fatalne konsekwencje[potrzebne źródło]

.Również przewidywania rozwoju ekonomii zamożnych krajów opartych na gospodarce wolnorynkowej, ustalonych na rzekomo słusznych prawach dialektyki materialistycznej, zupełnie się nie sprawdziły. Przewidywane przez Marksa ubożenie mas robotniczych na skutek koncentracji kapitału nigdy nie nastąpiło, zauważa się jednak, że w najbardziej liberalnych krajach pomimo wzrostu płac panuje ogromna rozpiętość dochodów między kadrami zarządzającymi a zwykłymi pracownikami. Najwyraźniej, wbrew Marksowi, decydującym czynnikiem wzrostu zamożności tych państw stał się wzrost produktywności na skutek stałego postępu technicznego i organizacyjnego, za którym szedł stały wzrost dochodów najemnych pracowników[27]

Kwestie ideologiczne[edytuj | edytuj kod]

Według Poppera marksizm ma charakter pseudonaukowy i niefalsyfikowalny[28]. Popper zauważył też, że wyznawcy marksizmu stosują klasyczne zabiegi z arsenału metod pseudonaukowych w celu jego obrony — prognozy o charakterze tak ogólnikowym, że każde zdarzenie zdaje się je potwierdzać; częste zmiany teorii w celu dopasowania do zdarzeń do niej nie pasujących; stosowanie dialektyki jako swoistej alternatywy dla logiki, w której każdą sprzeczność można wyjaśnić zmieniając znaczenie stosowanych pojęć (nowomowa)[29]. Równocześnie jednak zarówno sam Marks jak i marksiści na każdym kroku podkreślali "naukowy" charakter marksizmu, nie odnosząc się jednak do żadnej z uznanych definicji nauki i metody naukowej.

Marksizm jako "świecką religię" opisywał Raymond Aron, na teorie "gnostycyzmu" intelektualnego wskazywał Alain Besançon, skłonności millenarne w polityce marksistowskiej analizował Norman Cohn, krytykę "polityki celów" przedstawił Michael Oakeshott[30].

Według Kołakowskiego postulaty Marksa miały konkretne, praktyczne konsekwencje, w tym totalitaryzm i upadek ekonomiczny gospodarki planowej. Wbrew tezom zwolenników marksizmu, patologie ZSRR nie były to "wypaczeniami" idei Marksa tylko ich logicznymi konsekwencjami[31].

Information icon.svg Osobny artykuł: Główne nurty marksizmu.

Obrona marksizmu[edytuj | edytuj kod]

Niemniej jednak marksistowskie doktryny w dziedzinie gospodarki, a także rzeczywistości społecznej, właściwie nie zostały wprowadzone w żadnym z krajów "komunistycznych" czy realnego socjalizmu. Ustrój gospodarczy opierał się na gospodarce nakazowo rozdzielczej, gdy tymczasem esencją marksizmu był nie model zarządzania, lecz forma własności środków produkcji. Paradoksalnie, bliższe temu modelowi jest zjawisko rozdawania akcji pracownikom prywatyzowanych zakładów (własność środków produkcji w rękach robotników). Także społeczeństwa krajów oficjalnie komunistycznych miały raczej strukturę społeczeństwa oligarchicznego[32], która daleka była od modelu społeczeństwa bezklasowego[33]. Marks opowiadał się na przykład za progresją podatkową, która obowiązuje w prawie wszystkich krajach Europy, Ameryki i Azji[34].

Obrońcy marksizmu wskazują[potrzebne źródło] również na to, iż pisząc o ubożeniu mas Marks nie miał na myśli bezpośredniego pogarszania się sytuacji klasy robotniczej, lecz pogarszanie się jej położenia w porównaniu z sytuacją posiadających (a zatem wzrost różnic społecznych), które to zjawisko faktycznie ma miejsce w krajach o zminimalizowanym udziale państwa w gospodarce (jak pinochetowskie Chile). Należy również zwrócić uwagę na fakt, że podnoszenie płac pracowników nigdy nie było związane wyłącznie z postępem cywilizacyjnym i dobrą wolą przedsiębiorców, lecz wiązało się również z dynamicznym rozwojem ruchu robotniczego, który w sposób coraz bardziej świadomy i zorganizowany upominał się o prawa robotników. Tym samym pierwotny kapitalizm, nieposiadający żadnych ograniczeń w zakresie akumulacji kapitału, który opisywał Marks w swoich dziełach, uległ istotnej modyfikacji – i to za sprawą oddziaływania samej myśli marksistowskiej[potrzebne źródło].

Amerykański noblista w dziedzinie ekonomii Joseph Stiglitz w dziele Whither socialism? stawia tezę, że Marks niekoniecznie mylił się w swoich teoriach, gdyż Związek Radziecki w latach pięćdziesiątych był jednym z najszybciej rozwijających się krajów świata. Rozwijał się tam bardzo przemysł ciężki, Związek Radziecki wysłał chociażby w kosmos pierwszego człowieka i sztucznego satelitę. Według Stiglitza, który postuluje istnienie gospodarki mieszanej z sektorem prywatnym i publicznym, Marks nie mógł jednak przewidzieć, jakie zmiany zajdą w gospodarce, jakie znaczenie zyskają w wytwarzaniu PKB usługi, które obecnie w krajach rozwiniętych stanowią od 60% do 80% PKB, gdyż w czasach Marksa o sile gospodarki decydował rozwój przemysłu (w terminologii marksistowskiej "środków produkcji"). Nie mógł także przewiedzieć, jak daleko zmienią się technologie: od pracy ręcznej i mechanicznej w XIX wieku do zautomatyzowanej i skomputeryzowanej w XX wieku[potrzebne źródło].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o marksizmie
Wikimedia Commons

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Marx, Karl. A Contribution to the Critique of Political Economy, (1859).
  2. Schaff, Kory (2001). Philosophy and the problems of work: a reader. Lanham, Md: Rowman & Littlefield. s. 224. ISBN 0-7425-0795-5.
  3. Marks i Engels, Manifest Komunistyczne
  4. The life of Thorstein Veblen and perspectives on his thought, Wood, John (1993). The life of Thorstein Veblen and perspectives on his thought. introd. Thorstein Veblen. New York: Routledge. ISBN 0-415-07487-8. „The decisive difference between Marx and Veblen lay in their respective attitudes on socialism. For while Marx regarded socialism as the ultimate goal for civilization, Veblen saw socialism as but one stage in the economic evolution of society.”.
  5. Karol Marks - Przyczynek do krytyki heglowskiej filozofii prawa
  6. "Komuniści uważają za niegodne ukrywanie swych poglądów i zamiarów. Oświadczają oni otwarcie, że cele ich mogą być osiągnięte jedynie przez obalenie przemocą całego dotychczasowego ustroju społecznego. Niechaj drżą panujące klasy przed rewolucją komunistyczną. Proletariusze nie mają w niej nic do stracenia prócz swych kajdan. Do zdobycia mają cały świat.", Manifest komunistyczny
  7. "Ale nie wykluczali możliwości zaistnienia sytuacji, w której rząd stopniowo zostaje poddany rosnącym wpływom politycznym klasy robotniczej i stopniowo oraz pokojowo zostaje opanowany przez jej politycznych przedstawicieli. Wówczas może nastąpić "pokojowa rewolucja" czyli obalenie starego ustroju ekonomicznego i panowania klasowego burżuazji", za" Studia Socjologiczno-Polityczne, Tomy 16-18, 1964, s. 35
  8. "You know that the institutions, mores, and traditions of various countries must be taken into consideration, and we do not deny that there are countries -- such as America, England, and if I were more familiar with your institutions, I would perhaps also add Holland -- where the workers can attain their goal by peaceful means. This being the case, we must also recognize the fact that in most countries on the Continent the lever of our revolution must be force; it is force to which we must some day appeal in order to erect the rule of labor.", za: Karol Marks: La Liberté Speech. 1872.
  9. Michael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 42
  10. Roman Andrzej Tokarczyk Współczesne doktryny polityczne s. 207
  11. List Marksa do Wiery Zasulicz, Karol Marks: First Draft of Letter To Vera Zasulich. 1881.
  12. Karl Kautsky, Rewolucja proletariacka i jej program (Die proletarische Revolution und ihr Programm), Stuttgart-Berlin 1922
  13. Michael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 42
  14. Berman, Sheri. Social Democracy and the Making of Europe's Twentieth Century. Cambridge University Press, 2006. str. 38-39
  15. W.I. Lenin: The Proletarian Revolution And The Renegade Kautsky. 1918.
  16. Klaus Hildebrand: The Third Reich, Routledge. 1984. ISBN 041507861X.
  17. Michael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 43-59
  18. Michael Harrington. Socialism: Past and Future. Reprint edition of original published in 1989. New York, New York, USA: Arcade Publishing, 2011. s. 249-250
  19. Socialist International. "Aims and Tasks of Democratic Socialism: Declaration of the Socialist International", Socialist International, First Congress, Frankfurt-am-Main, Federal Republic of Germany, 1951
  20. Ian Bell (17 September 2008). „Capitalism has proven Karl Marx right again”. Herald Scotland. Retrieved 30 October 2011.
  21. Hipwell, Deirdre (21 October 2008). „Karl Marx: did he get it all right?”. London: The Times (UK) – Timesonline.co.uk. Retrieved 30 October 2011
  22. HumanProject (28 January 2009). „I married a communist: Karl Marx makes cover of TIME magazine”. Cogsciandtheworld.blogspot.com. Retrieved 30 October 2011.
  23. Gumbel, Peter (29 January 2009). „Rethinking Marx – World Economic Forum”. TIME. Retrieved 30 October 2011.
  24. „Commanding Heights: Lenin’s Critique of Global Capitalism”.
  25. „Commanding Heights: Lenin’s Critique of Global Capitalism”.
  26. Roman Andrzej Tokarczyk Współczesne doktryny polityczne 2010 s. 149
  27. Ludwig von Mises Teoria a historia: Interpretacja procesów społeczno-gospodarczych
  28. Karl Popper: Science, Pseudo-Science, and Falsifiability. 1962.
  29. "Oczywiście, mogłem się skompromitować. Ale zawsze z pomocą przyjdzie odrobina dialektyki. Rzecz jasna sformułowałem swoje prognozy w taki sposób, by były poprawne także jeśli zdarzy się rzecz dokładnie przeciwna.", Karol Marks, Dzieła zebrane, tom XXII, str. 217
  30. Co to jest lewica. W: Roger Scrupton: Intelektualiści nowej lewicy. Poznań: zysk i S-ka, 1999. ISBN 83-7150-393-8.
  31. John Gray: Następni do raju. Rzeczpospolita, 2006.
  32. Lew Trocki ZDRADZONA REWOLUCJA Czym jest ZSRR i dokąd zmierza?
  33. 1917.net Chiny - dyktatura kapitalistów
  34. „Progresja podatkowa to środek do despotycznej interwencji w prawa i burżuazyjne stosunki produkcji" - Manifest Komunistyczny