Marmur węgierski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nagrobek Kazimierza III Wielkiego – pierwszy przykład użycia czerwonego marmuru węgierskiego w Polsce

Marmur węgierski (marmur królewski) – gruzłowaty wapień dolnojurajski (liasowy) o czerwonobrązowej barwie pochodzący z Węgier; nie jest kamieniem w pełni wykrystalizowanym, stąd nazwa „marmur” jest nazwą potoczną.

Marmur węgierski w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W Polsce od XIV wieku czerwone marmury węgierskie wykorzystywane były do rzeźb kościelnych. Nagrobek króla Kazimierza Wielkiego w katedrze na Wawelu jest pierwszym dziełem wykonanym w czerwonym marmurze węgierskim[1] i pochodził z łomu Sziske koło Granu[2].

Marmur węgierski był też wykorzystany w konstrukcji Kaplicy Zygmuntów na Wawelu. W listopadzie 1525 roku rzeźbiarz i architekt Bartolommeo Berrecci wynajął woźniców i wysłał z nimi trzech kamieniarzy, którzy mieli wydobyć odpowiednie bloki marmuru. W latach 1526 i 1527 przywieziono do Krakowa marmur węgierski, częściowo drogą wodną, ale głównie zaprzęgami konnym przez Budę, Bańską Bystrzycę i Rużomberok[3].

Kaplica Zygmuntów na Wawelu

Marmury węgierskie pokazane są na obrazie Aleksandra Gryglewskiego Kaplica Zygmuntów na Wawelu, w którym najdrobniejsze nawet szczegóły [..] z rzadką dokładnością są wykonane, a także do złudzenia uwydatnionym jest blask marmurów węgierskich i brązów[4].

Marmury królewskie[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej „marmur” węgierski oraz „marmur” salzburski zaczęto nazywać[5] w Polsce „marmurami królewskimi” ze względu na to, że były one wykorzystane przy konstrukcji nagrobków królów lub osób znamienitych oraz ze względu na to, że intensywny czerwony kolor utożsamiany jest z purpurą królewską. W Polsce wykorzystywano „marmury” salzburskie[6] w zastępstwie marmurów węgierskich, bowiem węgierskie łomy nie były aktywne w czasie tureckiej okupacji Węgier (1526–1686). Dopiero cesarzowa Maria Teresa w XVIII wieku otworzyła na nowo łomy w Górach Gerecse(ang.). Czerwony marmur węgierski przypomina swoją teksturą marmur z Werony.

Konserwacja[edytuj | edytuj kod]

W czasie remontu kaplicy Zygmuntowskiej przy katedrze wawelskiej rozpoczętej w 2002 roku okazało się[7], że czerwony marmur węgierski przetrwał niezmieniony przez kilka wieków a pewne zmiany powierzchni były efektem matowienia woskowych past polerskich i zabrudzenia.

Inna sytuacja występuje dla marmuru węgierskiego umieszczonego na zewnątrz. Na Węgrzech obserwowano[8], że po 1–3 latach czerwony kolor zmieniał się na różowo-szaro-biały. Przez długi czas uważano, że jest to związane z dekompozycją minerałów, ale przypuszczalnie jest to związane z rozpuszczaniem się kryształów kalcytu, co powoduje zmianę szorstkości powierzchni. Poler wraz z zastosowaniem środków hydrofobowych przywraca żywy kolor[8].

[..] zaznaczyć potrzeba z góry, że wszystkie w ogóle marmury nie zachowają stale na powietrzu swojego blasku, t.j. poloru, szczególniej zaś nie zachowują go kamienie ciemno-kolorowe. Te ostatnio nie tylko że tracą na powietrzu blask, czyli polor, ale nawet formalnie blakną od słońca, co łatwo zaobserwować na wielu fasadach marmurowych i pomnikach. W innych również razach marmury kolorowe ulegają łatwo wpływom atmosferycznym, szczególniej w klimacie północnym, dlatego też mało bywają używane do robót na powietrzu, a przeważnie służą do dekoracyjnego wykończenia wnętrza domów, kościołów itp.
Hugo Gessler, Opinja kopalń i Fabryki Marmurów Kieleckich. W drukarni F. Marbera, Kielce, 1912


Dostępność[edytuj | edytuj kod]

Obecnie czerwony marmur węgierski jest wydobywany w łomach Bányahegy(węg.) w górach Gerecse koło Tardos)(węg.)[9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michał Wardzyński: Import i zastosowanie „czerwonych marmurów” w małej architekturze i rzeźbie w Rzeczypospolitej od XIV do 1 połowy XVII w. (pol.). s. 1–12. [dostęp 2019-06-15].
  2. Maryan Sokołowski. Z Akademii Umiejetności (posiedzenie komisji sztuki). „Czas”. 50 (296), s. 3, 28 grudnia 1897 (pol.). [dostęp 2019-06-12]. 
  3. Ireneusz Płuska. Współczesne metody konserwatorskiej dokumentacji zastosowane w Kaplicy Zygmuntowskiej. „Rocznik Geomatyki”. 5 (8) (pol.). 
  4. Dodatek nadzwyczajny do numeru 228. „Kłosy”. 9 (228), s. 290, 11 listopada 1869 (pol.). 
  5. Wiesław Procyk. Marmury królewskie – problematyka badań i metod konserwacji. „Ochrona Zabytków”. 54 (3), s. 252–264, 2001 (pol.). 
  6. Ryszard Kryza i inni, Wapienie Salzburga – „królewskie marmury” w Polsce i na Litwie, „Przegląd Geologiczny”, 59 (2), 2011, s. 137–145 [dostęp 2019-06-12] (pol.).
  7. Ireneusz Płuska, Agata Mamoń. Konserwacja kaplicy Zygmuntowskiej przy katedrze wawelskiej. „Wiadomości Konserwatorskie”. 15, s. 5–25, 2004 (pol.). 
  8. a b P. Kertész. Decay and Conservation of Hungarian Building Stones. „Environmental Geology and Water Sciences”. 16 (1), s. 3–7, lipiec 1990 (ang.). 
  9. F. Pintér, G. Szakmany, A. Demény, A., M. Tóth, M.. The provenance of „red marble” monuments from the 12th-18th centuries in Hungary. „European Journal of Mineralogy”. 16 (4), s. 619–629, 2004. [dostęp 2019-06-12].