Pleonazm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Masło maślane)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Pleonazm (z gr. πλεονασμός pleonasmos, nadmiar), pot.masło maślane” – wyrażenie, w którym jedna część wypowiedzi zawiera te same treści, które występują w drugiej części (treści nadmiarowe). Jest to jeden z błędów logiczno-językowych.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

  • cofać się do tyłu
  • wracać z powrotem
  • w miesiącu maju
  • okres czasu
  • równe połowy
  • pełny komplet
  • potencjalnie możliwy
  • pozytywna aprobata
  • akwen wodny
  • fakt autentyczny
  • demokracja ludowa
  • wzajemna współpraca
  • kopnąć nogą
  • spadać w dół
  • kontynuować dalej
  • zabić na śmierć[a]

Skrótowce[edytuj | edytuj kod]

Formalnie pleonazmami są również skrótowce, na przykład te związane z techniką (artykuły AGD, pamięć RAM, dioda LED, płyta CD, komputer PC), prawem i administracją (numer NIP, podatek VAT, rejestr KRS) lub medycyną (wirus HIV). W praktyce ich użycie jest powszechne i przez językoznawców uważane za poprawne[1]. Brak poprzedzającego skrótowiec rzeczownika może prowadzić do niezręczności, między innymi z uwagi na trudności z odmianą skrótowca przez przypadki. W zdaniu:

Kopiowanie płyty CD do pamięci RAM sygnalizowane jest migotaniem diody LED.

brak owych rzeczowników prowadziłby do nienaturalnie brzmiącego:

Kopiowanie CD do RAM sygnalizowane jest migotaniem LED.

Niektóre skrótowce można odmieniać przez przypadki[2][3] (kopiowanie do RAM-u, ujawnienie PIN-u, zakażenie HIV-em), zaś o wyborze pomiędzy odmianą, jej brakiem lub zastosowaniem poprawnego w tym kontekście pleonazmu decyduje uzus językowy, w tym przypadku – stopień leksykalizacji skrótowca. Obcojęzyczne skrótowce poprzedzone odpowiednimi rzeczownikami tworzą tak zwane pleonazmy pozorne[1], gdyż obcojęzyczna nazwa występująca w rozwinięciu skrótu nie jest powszechnie używanym elementem języka docelowego: słowo tax w skrótowcu VAT nie jest elementem języka polskiego, w którym jego odpowiednikiem jest słowo podatek. Dlatego poprawne są określenia podatek VAT lub komputer PC, będące pleonazmami pozornymi.

Stosowalność odmiany skrótowców lub poprzedzanie ich odpowiednimi rzeczownikami może zależeć od kontekstu wypowiedzi i stopnia znajomości danego skrótowca w gronie jej adresatów. W kontekście dotyczącym medycyny, w szczególności, w specjalistycznym artykule medycznym, poprzedzanie skrótowca HIV rzeczownikiem wirus jest niepoprawne, jednak w kontekstach popularnonaukowych zastosowanie pleonazmu jest uzasadnione.

Mechanizmy powstawania[edytuj | edytuj kod]

Pleonazmy czasami zawierają wyrazy pokrewne (np. tłusty tłuszcz), wyrazy obce, których twórca wypowiedzi nie rozumie (np. akwen wodny), lub powielone dodatkowym słowem znaczenia wynikające z formy leksykalnej lub gramatycznej, między innymi przez dodawanie przysłówka „bardziej” do form stopnia wyższego przymiotników (np. bardziej bogatszy).

Dopuszczalne użycie[edytuj | edytuj kod]

Zdarzyć się mogą sytuacje, kiedy wyrażenie na pierwszy rzut oka pleonastyczne tak naprawdę nim nie jest – na przykład jeśli z kontekstu wynika, że wypowiedź może dotyczyć zarówno polityka Lipca, jak i miesiąca, to wyrażenie mowa jest o miesiącu lipcu nie jest pleonazmem.

Celowo zastosowane pleonazmy (niebędące błędami) mogą posłużyć do konstrukcji figur retorycznych (np. najbielszy odcień bieli).

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zwrot taki stał się pleonazmem w toku ewolucji semantycznej (o czym świadczy trzeci statut litewski (1588) w rozdziale 12 w art. 14 jeśli by na rękę wyzwawszy się na śmierć jeden drugiego zabił; zwrot ten powtórzyły jeszcze Prawa kardynalne (1768) w art. 20 gdyby się trafiło, żeby szlachcic chłopa złośliwie i nie przypadkowo, ale dobrowolnie, rozmyślnie na śmierć zabił). Etymologicznie zabić jest aspektem dokonanym czasownika bić, z czasem wyraz ten nabrał znaczenia powodować śmierć.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Porady językowe PWN Mirosław Bańko: Pleonazmy pozorne
  2. Porady językowe PWN Odmieniamy skrótowce
  3. Porady językowe PWN Rodzaj gramatyczny skrótowców

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]