Maska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy maski jako sposobu maskowania twarzy. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Maska afrykańska
Grecka maska bożka Pana, Museo Arqueológico y Etnológico de Córdoba
Maska wenecka

Maska – przykrycie twarzy lub jej części, z otworami na oczy, początkowo używane w celach magicznych lub obrzędowych.

Maska jest przedmiotem noszonym zazwyczaj na twarzy, zwyczajowo dla ochrony, rozrywki, służącym przebraniu bądź wykorzystywanym podczas występów. Maski były używane od starożytności zarówno do obrzędów, jak i do celów praktycznych. Zazwyczaj noszone na twarzy, chociaż mogą także być umieszczone gdziekolwiek indziej na ciele.

W niektórych częściach Australii, gigantyczne totemiczne maski zakrywały całe ciało, podczas gdy Inuitki używały masek zakładanych na palce w trakcie opowiadań i tańców[1].

Maski mogą mieć różne kształty, czasami przedstawiają emocje, innym razem zwierzę, demona lub potwora.

Maski występują w różnych kulturach i obszarach geograficznych. W Europie znane w starożytnym teatrze greckim, od średniowiecza używane w czasie zabaw karnawałowych zwanych maskaradami. Od XVI w. wprowadzone do teatru dworskiego, później do commedii dell’arte.

Etymologia[edytuj]

Słowo „maska” pojawiło się w języku angielskim w latach 30. XVI wieku, z występującego w środkowej Francji słowa masque, czyli „nakrywania w celu schowania lub ochrony twarzy”, wywodzi się ono z kolei z włoskiego słowa machera, a to z średniowiecznej łaciny i słowa masca, czyli „maski, zjawy, koszmaru”[2]. To słowo ma niepewne pochodzenie, być może z arabskiego maskharah مَسْخَرَۃٌ, czyli „błazna”, pochodzącego ze słowa sakhira, czyli „ośmieszać”. Jednak, słowo może również pochodzić od prowansalskiego mascarar, czyli „zaczerniający (twarz)” (lub powiązanego z katalońskim mascarar lub starofrancuskim mascurer). To jest z kolei niepewnego pochodzenia – być może od germańskiego źródła pokrewnego do angielskiego mash, ale być może z „czarnej”-maski, pożyczone z języka preindoeuropejskiego[3]. Niemiecki badacz twierdzi, że słowo „maska” pochodzi oryginalnie z hiszpańskiego más que la cara (dosłownie, „więcej niż twarz” lub „dodana twarz”), które ewoluowało do "máscara", podczas gdy arabski "maskharat" – odwołujący się do błazenady, która jest możliwa wyłącznie po przybraniu twarzy – byłby oparty na tych hiszpańskich źródłach[4]. Inne powiązane formy to żydowska masecha=”maska”, arabska maskhara مَسْخَرَ=”ośmieszony, wykpiony”, masakha مَسَخَ=”odmieniony”.

Historia[edytuj]

Użycie masek w rytuałach lub ceremoniach jest bardzo starą ludzką praktyką na całym świecie[5], chociaż maski mogą być również noszone dla ochrony, dla sportu, na polowaniach, na ucztach lub na wojnach – lub po prostu użyte jako ornamentyka[6][7]. Niektóre maski ceremonialne lub dekoracyjne nie były zaprojektowane do noszenia. Chociaż użycie religijne masek zmalało, maski są używane czasami w terapii teatralnej lub psychoterapii[8].

Antyczna maska[edytuj]

Jednym z wyzwań w antropologii jest znalezienie dokładnego pochodzenia ludzkiej kultury i wczesnych działalności, z inwencją i użyciem maski stanowiącej tylko jeden obszar nierozwiązanego dochodzenia. Użycie masek datuje się na kilka tysięcy lat. Przypuszcza się, że pierwsze maski mogły być powszechnie używane przez prymitywnych ludzi, żeby połączyć posiadacza z swego rodzaju bezspornym autorytetem, taki jak bogowie lub skądinąd nadać wiarygodność osobie o danej roli społecznej. Najstarsze maski, które były odkryte, mają  9000 lat i są przechowywane w  Muzeum "Bible et Terre Sainte" (Paryż) i Muzeum Izraela (Jerozolima)[9]. Najprawdopodobniej praktyka wykonywania masek jest starsza – najwcześniejsze znane antropomorficzne dzieła sztuki mają 30000-40000 lat[10].

Maska w performensie[edytuj]

Na całym świecie maski są używane z powodu swojej siły ekspresji jako cecha charakterystyczna występów z użyciem masek - zarówno rytualnych jak i teatralnych. Rytualne i teatralne definicje używania maski nie rzadko częściowo łączą się, jednakże ciągle zapewniają użyteczne podstawy klasyfikacji. Obrazy zestawienia komediowych i dramatycznych masek są powszechnie używane do prezentowania sztuk scenicznych, a szczególnie dramatów. W starożytnym Rzymie, słowo "persona" (osoba) ma znaczenie "maska", odpowiada również osobie, która miała pełne obywatelstwo rzymskie. Obywatel mógł demonstrować swoje pochodzenie poprzez wyobrażenia pośmiertnych masek przodków.

Były one odlewane z wosku i przechowywane w larariu, czyli w rodzinnej kapliczce. Podczas ceremonii przejścia, czyli inicjacji młodych członków rodziny, czy pogrzebów, maski były przenoszone z kapliczek pod nadzorem rodowych obywateli. Na pogrzebach profesjonalni aktorzy nosili maski by przedstawiać czyny z życia przodków[11], łącząc w ten sposób role maski jako obiektu rytualnego oraz teatralnego. Maski są znanymi i żywymi elementami wielu kultur, tradycyjnych występów, ceremonii, rytuałów i festiwali oraz często mają starożytne pochodzenie. Maska jest przeważnie częścią kostiumu, który zdobi całe ciało i uosabia ważne tradycje wspólnoty religijnej lub społecznej, zarówno całej jak i poszczególnych grup. Maski są używane niemal uniwersalnie zachowując przy tym swoją moc i tajemnice zachowane dla ich użytkowników oraz odbiorców. Popularnym przykładem są maski pojawiające się na karnawałach, a także na imprezach dla dzieci oraz festiwalach - na przykład Halloween. W dzisiejszych czasach plastikowe maski są zazwyczaj produkowane masowo. Często bywają związane z postaciami popularnymi w telewizji bądź bohaterami bajkowymi. Są one jednakże przypomnieniem o trwałej grze pozorów oraz ich sile i uroku.

Maska pośmiertna [12][edytuj]

Maska pośmiertna według archaicznych tradycji, osoba nakładająca maskę reprezentowała zmarłych. Dzięki masce umarli przemieniali się w żywych, zaś żywi w zmarłych, a granica między życiem i śmiercią zacierała się. Jednak maska utożsamiana ze śmiercią miała nie tylko straszyć. Przykłady na to znajdujemy w starogreckiej komedii, gdzie maski wywoływały efekt śmieszności, który wyzwalał przed przykrą koniecznością śmierci [13].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Anne Feinup-Riordan, The Living Tradition of Yup'ik Masks; University of Washington Press, 1996, ISBN 0295975016.
  2. Online Etymology Dictionary, www.etymonline.com [dostęp 2017-05-29] (ang.).
  3. Walther von Wartburg, "Französisches Etymologisches Wörterbuch: Eine Darstellung galloromanischen sprachschatzes".
  4. Markus Kupferblum, "Menschen, masken, Charaktere: the Arbeit mit Masken am Theater", in: Eva Kreissl (ed.), Die Macht der Maske. Weitra, Austria: Bibliothek der Provinz Verlag für Literatur, Kunst und Musikalien, 2007, st. 165, 193n.
  5. Henry Pernet, Ritual Masks: Deceptions and revelations. Columbia: University of South Carolina Press, 1992.
  6. Ornament (sztuka), Wikipedia, wolna encyklopedia, 1 grudnia 2016 [dostęp 2017-06-13] (pol.).
  7. William Healey Dall, On masks, labrets, and certain aboriginal customs, with an inquiry into the bearing of their geographical distribution. Bureau of American Ethnology, Annual Report, 3, st. 73–151. Washington D.C.: U.S. Government Printing Office, 1884. (reprinted 2010)
  8. Harald Klemm & Reinhard Winkler, Masken. Gesichter hinter dem Gesicht: Persönlichkeitsentfaltung und Therapie in der Arbeit mit Masken. Oberhofen: Zytglogge-Verlag, 1996.
  9. John W. Nunley et al., Masks: Faces of Culture. New York; Harry N. Abrams, 1999; Richard Weihe, Die Paradoxie der Maske. Geschichte einer Form. Munich: Wilhelm Fink Verlag, 2004. This section is inserted in the article because academics and translators dealing with this topic typically give insufficient attention to the relevant technical meanings involved in archaeology, theatre and drama.
  10. The oldest known example of the Venus figurines is the Venus of Hohle Fels, carbon-dated as 35,000 to 40,000 years old.
  11. Ritual, Masks, and Sacrifice; Subhash Kak, Studies in Humanities and Social Services vol.11, Indian Institute of Advance Study, Shimla 2004.
  12. odlew twarzy zmarłego
  13. K. Kerényi, Człowiek i maska w: „Antropologia widowisk”, red. L. Kolankiewicz, Warszawa 2010, s. 684-685.