Mazurzenie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Mazurzenieproces fonetyczny polegający na wymawianiu zamiast spółgłosek dziąsłowych ‘cz’, ‘sz’, ‘ż’,'dż’ głosek zębowych: ‘c’, ‘s’, ‘z’, ‘dz’. Na przykład: „czepek” jako „cepek”, „szkoła” jako „skoła”, „życie” jako „zycie”[1]. Jest postrzegane jako zjawisko „wiejskie” i mówiący mają tendencję do wyzbywania się go[2]. Zjawiskiem przeciwnym do mazurzenia jest szadzenie[2].

Mazurzenie jest bardzo charakterystyczne dla wielu polskich dialektów, szczególnie zaś na Mazowszu i Mazurach, a także na terenie Małopolski i Śląska. Również w Wielkopolsce – na terenie niemazurzącym, w okolicach Puszczy Noteckiej w gwarze Mazurów wieleńskich (osadników z Mazowsza) występuje zjawisko mazurzenia[3].

Mazurzenie nie zachodzi w przypadku [ʃ] („sz”) i [ʒ] („ż”) pochodzących od spalatalizowanego „r”, np. „przez” i „rzeka”[2].

Rzadziej używanym określeniem na mazurzenie jest sakanie[4].

Podobny proces występuje w języku słowackim (tzw. cakawizm), niektórych dialektach rosyjskich i serbsko-chorwackich[5].

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Mapa gwar polskich. Gwary z mazurzeniem zaznaczone na      ciemnoczerwono.[6]

Mazurzenie ma w gwarach szeroki zasięg. Mazurzy Mazowsze z Mazurami (dawne Prusy Książęce), cała Małopolska bez skrajów południowowschodnich przy Ukrainie, wschodni i północny Górny Śląsk wliczając Opole i Katowice, oraz na środku Polski ziemia sieradzka, łęczycka i łowicka. Osobliwością są trzy wyspy mazurzące na peryferium Wielkopolski: kilka wsi w okolicach Wielenia[a], kilka innych koło Rawicza[b] oraz Chwalim[c] – pojedyńcza wioska obok Wolsztyna[4][7][8].

Tereny bez mazurzenia na zachodzie to Wielkopolska, Kujawy i ziemie chełmińska i dobrzyńska, południowy zachód Górnego Śląska, Pomorze i dawne Prusy Królewskie (Warmia z okolicami Ostródy i Lubawy). Wschodnie przygranicze Polski przy Ukrainie, Białorusi i Litwie również nie mazurzy. Zalicza się tu wschodnie krańce Małopolski przy rzekach San i Wisłok (okolice miast Rzeszowa i Przemyśla; historycznie część Rusi Czerwonej), Lubelszczyzna na wschód od Wieprza, Podlasie i część Suwalszczyzny (Sejny, Puńsk)[4][8].

Opis zjawiska[edytuj | edytuj kod]

Polszczyzna literacka ma trzy symetryczne szeregi sybilantów, to znaczy spółgłosek szczelinowych i zwarto-szczelinowych artykułowanych kierując powietrze na zęby. Te trzy szeregi to: zębowy, dziąsłowo-podniebienny oraz zadziąsłowy. Przedstawia je tabelka poniżej.

Wymowa niemazurząca
Zębowe Zadziąsłowe Dziąsłowo-
podniebienne
Zwarto-
szczelinowe
bezdźwięczne t͡s t͡ʃ t͡ɕ
dźwięczne d͡z d͡ʒ d͡ʑ
Szczelinowe bezdźwięczne s ʃ ɕ
dźwięczne z ʒ ʑ

Głoski szeregów zębowego i zadziąsłowego są twarde (niespalatalizowane) i może po nich wystąpić głoska [ɨ], a nigdy [i] (nie licząc bardzo niedawnych zapożyczeń). Szereg dziąsłowo-podniebienny przeciwnie jest miękki i może po spółgłoskach tych wystąpić [i] ale nigdy [ɨ]. Dziś zazwyczaj uznaje się [i] oraz [ɨ] za osobne fonemy, jednak w dawniejszych pracach najczęściej były traktowane jak alofony[9] i wciąż są one w dużej mierze w dystrybucji komplementarnej, a rozróżnia się je przede wszystkim po wargowych (chyba że miękkie wargowe uznać za osobne fonemy) i – o czym wspomniano – w niedawnych zapożyczeniach (zobacz też: fonetyka języka polskiego). Dla wcześniejszych stadiów rozwoju języka należy przyjąć że [i] oraz [ɨ] to alofony (warianty oboczne) jednego fonemu /i/[10][11].

Aby w pełni zrozumieć nie tylko na czym polega mazurzenie, ale również przejść do dyskusji o jego pochodzeniu i chronologii należy zapoznać się z elementami historii fonetycznej języka polskiego. Poniżej przedstawione są odpowiedniki tych dźwięków co wcześniej w polszczyźnie odXIII do XVI wieku (zobacz też: język staropolski – sekcja o fonologii)[12][13].

Wymowa sprzed podziału gwar
Zębowe Zadziąsłowe Dziąsłowo-
podniebienne
Zwarto-
szczelinowe
bezdźwięczne t͡sʲ t͡ʃʲ t͡ɕ
dźwięczne d͡zʲ d͡ʒʲ d͡ʑ
Szczelinowe bezdźwięczne s ʃʲ ɕ
dźwięczne z ʒʲ ʑ

Najważniejszą różnicą wobec systemu współczesnego jest tu to, że szereg zadziąsłowy jest miękki (spalatalizowany): /ʃʲ/, /ʒʲ/, /t͡ʃʲ/, /d͡ʒʲ/. W przeciwieństwie do współczesnego języka po tych dźwiękach następowało [i], a nie [ɨ]. Dwie afrykaty /t͡sʲ/ i /d͡z/ były wtedy również miękkie: /t͡sʲ/, /d͡zʲ/.

Jeszcze jedną ważną rzeczą było istnienie od około XIII wieku fonemu /r̝/, powstałego ze wcześniejszego miękkiego /rʲ/[14]. Jego wymowa była niejako pośrednia między [r] i [ʒ], była to zarazu głoska drżąca jak i szczelinowa (podobny dźwięk istnieje do dziś w języku czeskim)[15].

Stwardnienie (dyspalatalizacja) serii zadziąsłowej i afrykat /t͡sʲ/ i /d͡zʲ/ zaszło około wieku XVI. W gwarach niemazurzących powstał w rezultacie system taki jak ma współczesna polszczyzna (patrz wyżej). W gwarach mazurzących doszło jednak do poważnej redukcji liczby fonemów, bo szereg zadziąsłowy zlał się całkowicie z szeregiem zębowym:[16][17][18]

Wymowa mazurząca
Zębowe Dziąsłowo-
podniebienne
Zwarto-
szczelinowe
bezdźwięczne t͡s t͡ɕ
dźwięczne d͡z d͡ʑ
Szczelinowe bezdźwięczne s ɕ
dźwięczne z ʑ

pozostawiając jedynie dwa szeregi, nie trzy. Dwie wspomniane miękkie afrykaty stwardniały tak jak w reszcie gwar. Ważną uwagą jest to, że nowe spółgłoski zębowe, powstałe z dawnych zadziąsłowych, są teraz również twarde, następuje po nich [ɨ], nigdy zaś [i] (ale zobacz niżej), zatem uległy one stwardnieniu tak jak w gwarach bez mazurzenia.

Kluczowy jest tu też los głoski /r̝/: na większości terenów zarówno mazurzących jak i niemazurzących przeszła ona całkiem w [ʐ] około XVIII wieku. Zatem w gwarach bez mazurzenia stare /ʐ/ i nowe /ʐ/ zlały się całkiem i są nierozróżnialne. Ponieważ polska pisownia trzyma się tu etymologii, ten dawny dźwięk pisze się do dzisiaj ⟨rz⟩, a dawniejsze /ʐ/ pisane jest ⟨ż⟩. Jednak w gwarach mazurzących już wtedy żadnej głoski /ʐ/ nie było, więc fonem ten zmienił po prostu swoją artykulację. W tych gwarach spółgłoska [ʂ] występuje tylko jako alofon (wariant) /ʐ/ w kontekstach ubezdźwięczniających (na końcu wypowiedzi, w sąsiedztwie spółgłosek bezdźwięcznych, a zależnie od gwary czasem też ogólnie na końcu słowa). Zmiana każdego współczesnego /ʐ/ na /z/, niezależnie od pochodzenia, jest typowym przejawem nieudolnego naśladowania gwary[19][20][21].

W tabelce wymieniono przykłady ilustrujące różnice między mową mazurzącą i niemazurzącą (rozróżniającą):

Mazurzenie Rozróżnienie Pisownia
literacka
Uwagi
[sɛɕt͡ɕ] [ʂɛɕt͡ɕ] sześć
[t͡sas] [t͡ʂas] czas
[zɔna] [ʐɔna] żona
[st͡sɛkat͡ɕ] [ʂt͡ʂɛkat͡ɕ] szczekać
[jɛzd͡zɛ] [jɛʐd͡ʐɛ] jeżdżę
[ʐut͡sat͡ɕ] [ʐut͡sat͡ɕ] rzucać etymologiczne /r̝/
[pʂɛt] [pʂɛt] przed etymologiczne /r̝/
[mɔzɛ] [mɔʐɛ] może homofony
bez mazurzenia
[mɔʐɛ] [mɔʐɛ] morze
[sɨtɨ] [sɨtɨ] syty homofony
z mazurzeniem
[sɨtɨ] [ʂɨtɨ] szyty

Przyczyny[edytuj | edytuj kod]

Powstało kilka hipotez usiłujących wyjaśnić pochodzenie mazurzenia. W polskich środowiskach akademickich żywa dyskusja na ten temat trwała od roku 1947 do lat 50-tych. Rzecz jasna jest to kwestia blisko związana z zagadnieniem chronologii tego zjawiska, o którym polemik było jeszcze więcej.

Wpływy obce[edytuj | edytuj kod]

Stanisław Dobrzycki jako pierwszy postulował wpływ substratu staropruskiego na genezę mazurzenia[22]. Hipoteza ta została później rozwinięta przez Sieliszczewa[23] i Milewskiego[24]. Wykazano, że w pożyczkach z polszczyzny do języka pruskiego polskie spółgłoski zadziąsłowe /ʃ, ʒ/ są regularnie zastępowane przez spółgłoski zębowe /s, z/, np. dūsai- z polskiego dusza, supana z polskiego żupan (staropruskie /z/ pisano ⟨s⟩). Według tej teorii mazurzenie powstało jako cecha mowy spolszczonych Prusów na Mazurach (zobacz gwara mazurska), skąd później się szerzyło na południe. Zgadza się to z zapisami z epoki, wskazującymi na to że mazurzenie najpierw ogarnęło Mazowsze, a dopiero po nim Małopolskę i pozostałe obszary[25]. Taszycki bierze w swoich rozważaniach pod uwagę wpływ pruski[26], natomiast Urbańczyk[27] odnosi się do tej hipotezy krytycznie.

Inne teorie, które powstanie mazurzenia wiążą z kontaktem językowym to: teoria wpływu niemczyzny wysnuta przez Trautmanna, poparta analogicznymi argumentami do tych o wpływie pruskim powyżej[28], a także rzekome prehistoryczne wpływy celtyckie lub nawet uralskie[29]. Milewski te dwa ostatnie z góry odrzuca, uznając je za niemożliwe do obalenia lub potwierdzenia na podstawie wiedzy historycznej[30].

Rozwój rodzimy[edytuj | edytuj kod]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

 Wykaz literatury uzupełniającej: Mazurzenie.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Tak zwani Mazurzy wieleńscy. Te wsie to: Rosko, Wrzeszczyna, Drawsko, Pęckowo, Piłka, Miały i inne.
  2. Tak zwani Chazacy. Te wsie to: Szkaradowo, Chojno, Zielona Wieś.
  3. Po II wojnie światowej w Chwalimie nie mieszkała już żadna rodzima ludność. Nie zaznaczono go na mapie po prawej.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Polański 1999 ↓, s. 357.
  2. a b c Halina Karaś: Mazurzenie. W: Dialektologia polska [on-line]. [dostęp 2017-12-22].
  3. „Nie mazurzy Wielkopolska, Kujawy, ziemia chełmińska i dobrzyńska, całe Pomorze, Warmia oraz wschodnie skrawki polskiego terytorium językowego: Suwalskie, Podlasie, wsie nad górnym Wieprzem aż po Bug, wsie między Wisłokiem i Sanem. Nie mazurzy też południowy Śląsk, poczynając od linii Strzelce Wielkie – Chrapkowice”, [w:] Gramatyka historyczna języka polskiego. Zenon Klemensiewicz, Tadeusz Lehr-Spławiński, Stanisław Urbańczyk. 1981 s. 146.
  4. a b c Urbańczyk 1972 ↓, s. 31.
  5. Polański 1999 ↓, s. 358.
  6. Mapa według Stanisław Urbańczyk: Zarys dialektologii polskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972.; z drobnymi poprawkami według Kazimierz Nitsch: Pisma dialektologiczne. Wrocław–Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1958.
  7. Nitsch 1958 ↓, s. 87–89.
  8. a b Dejna 1993 ↓, s. 104–105.
  9. Stieber 1966 ↓, s. 101–102.
  10. Rospond 1973 ↓, s. 64.
  11. Stieber 1966 ↓, s. 12.
  12. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 91.
  13. Klemensiewicz 1985 ↓, s. 104–105.
  14. Dejna 1993 ↓, s. 109.
  15. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 89.
  16. Dejna 1993 ↓, s. 104–106.
  17. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 92.
  18. Rospond 1973 ↓, s. 112–113.
  19. Dejna 1993 ↓, s. 110–112.
  20. Kuraszkiewicz 1972 ↓, s. 94.
  21. Rospond 1973 ↓, s. 116.
  22. Stanisław Dobrzycki. O tzw. mazurzeniu w języku polskim. „Rozprawy Wydziału Filologicznego PAU”, s. 228–231, 1901. 
  23. A. Sieliszczew. Sokaniye i shokaniye v slavianskikh yazykakh. „Slavia”, s. 718–741, 1931.  oraz A. Sieliszczew: Slavianskoye Yazykoznaniye. T. I. 1941, s. 330–331.
  24. Tadeusz Milewski. Stosunki językowe polsko-pruskie. „Slavia Occidentalis”, s. 21–84, 1937. 
  25. Milewski 1956 ↓, s. 34–38.
  26. Taszycki 1948 ↓, s. 20–21.
  27. Stanisław Urbańczyk. Dzisiejszy stan sporów o pochodzenie polskiego języka literackiego. „Slavia”, s. 1–39, 1951.  oraz Gwary polskie na substracie staropruskim i geneza mazurzenia. W: Stanisław Urbańczyk: Księga pamiątkowa 75-lecia Towarzystwa Naukowego w Toruniu. 1953.
  28. Reinhold Trautmann. Das Ostseeslavische Sprachgebiet Und Seine Ortsnamen. „Zeitschrift für Slavische Philologie”. XIX (2), s. 265–303, 1947.  oraz Reinhold Trautmann. Zur Lautlehre Der Ostseeslavischen Ortsnamen. „Zeitschrift für Slavische Philologie”. XX (1), s. 4–29, 1950. 
  29. Taszycki 1948 ↓, s. 6–8.
  30. Milewski 1956 ↓, s. 33.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]