Mecz Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej 1950, Urugwaj – Brazylia

To jest dobry artykuł
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Znaczek poczty lotniczej z 1950 roku promujący mundial w Brazylii. Na pierwszym planie Maracanã, arena meczu finałowego

Mecz Mistrzostw Świata w Piłce Nożnej 1950, Urugwaj – Brazylia (znany również jako Maracanaço) – mecz piłki nożnej rozegrany 16 lipca 1950 na stadionie Maracanã w ówczesnej stolicy Brazylii, Rio de Janeiro.

Był to mecz ostatniej kolejki rundy finałowej Mistrzostw Świata 1950, decydujący o tytule mistrzowskim (stąd często określany jest jako finał tych mistrzostw, choć de facto finałem nie był). W przeciwieństwie do innych mundiali, zwycięzca czempionatu z 1950 został wyłoniony poprzez drugą fazę grupową, w której cztery drużyny grały w formacie „każdy z każdym”, zrezygnowano z fazy pucharowej. Przed spotkaniem finałowym Brazylia miała punkt przewagi nad Urugwajem. Urugwaj, chcąc zostać mistrzem świata, potrzebował więc zwycięstwa, podczas gdy Brazylia mogła to spotkanie nawet zremisować (za wygraną w meczu przyznawano wówczas dwa punkty, za remis jeden). Pozostałe dwie drużyny biorące udział w rundzie finałowej, Hiszpania oraz Szwecja były przed ostatnią kolejką pozbawione szans na zdobycie mistrzostwa, choć Hiszpania zachowała jeszcze teoretyczne szanse na zajęcie drugiego miejsca.

Wszystkie bramki padły w drugiej połowie. Brazylia w 47. minucie objęła prowadzenie po bramce Friaçy, ale w 66. minucie Juan Schiaffino wyrównał. Urugwajczyk Alcides Ghiggia strzelił zwycięskiego gola na 11 minut przed końcem meczu[1]. Spowodowało to jedną z największych sensacji i tragedii w historii brazylijskiego futbolu, określaną mianem Maracanaço (termin ten przetłumaczono jako „agonia na Maracanie”, od nazwy stadionu, na którym rozegrano to spotkanie[2][3]), które stało się wyrażeniem opisującym mecz i jego atmosferę. Był to drugi, i jak dotąd (2020) ostatni, mecz finałowy mundialu z udziałem dwóch drużyn z Ameryki Południowej (pierwszy to finał z 1930 roku pomiędzy Urugwajem a Argentyną, który również wygrał Urugwaj)[4].

Mecz obejrzało z trybun około 200 000 widzów, co jest rekordem wszech czasów[5].

Tło[edytuj | edytuj kod]

Tabela przed meczem finałowym
Drużyna Mecze Zwycięstwa Remisy Porażki Bramki zdobyte Bramki stracone Bilans bramkowy Punkty
Brazylia Brazylia 2 2 0 0 13 2 +11 4
Urugwaj Urugwaj 2 1 1 0 5 4 +1 3
Hiszpania 2 0 1 1 3 8 -5 1
Szwecja Szwecja 2 0 0 2 3 10 -7 0

Turniej w ramach mistrzostw świata (pierwotnie rozgrywany co 4 lata) w 1950 roku był pierwszym po 12 latach przerwy spowodowanej wybuchem II wojny światowej i prowadzonymi w czasie jej trwania walkami. Jego organizatorem została Brazylia. Droga do finału mundialu w 1950 roku była wyjątkowa – zamiast fazy pucharowej, po pierwszej fazie grupowej rozegrano kolejną fazę grupową. Wśród uczestników fazy finałowej były ekipy: Brazylii (gospodarz i najbardziej bramkostrzelny zespół pierwszej fazy grupowej; na to wyróżnienie drużyna Brazylii zapracowała sobie zwycięstwami 4:0 z Meksykiem[6] i 2:0 z Jugosławią[7] oraz remisem 2:2 ze Szwajcarią[8]), Urugwaju (który rozegrał tylko jeden mecz w swojej grupie gromiąc Boliwię 8:0[9]), Hiszpanii (która wygrała wszystkie trzy mecze grupowe z Anglią, Chile i Stanami Zjednoczonymi[10][11][12]) i Szwecji (która zakwalifikowała się do decydującej rundy kosztem broniących tytułu mistrza świata Włochów i Paragwaju[13][14][15]). Dyspozycja i forma Brazylii ani na chwilę nie pozostawiały złudzeń rywalom: bilans 21 goli strzelonych w 5 meczach przed rozstrzygającym meczem z Urugwajem. Brazylia była wręcz murowanym faworytem do zwycięstwa.

Brazylijczycy wygrali oba pierwsze mecze grupy finałowej przekonująco, pokonując Szwecję 7:1 i Hiszpanię 6:1, zajmowali więc pierwsze miejsce w grupie z czterema punktami przed potyczką finałową[16][17][18]. Urugwaj z dorobkiem trzech punktów po zwycięstwie i remisie był na drugim miejscu (remis 2:2 z Hiszpanią i zwycięstwo ze Szwecją 3:2, zwycięski gol padł zaledwie pięć minut przed końcem spotkania)[19][20].

W meczu między Szwecją a Hiszpanią ekipa szwedzka potrzebowała zwycięstwa, aby wyprzedzić Hiszpanię, zająć trzecie miejsce w grupie i zdobyć brązowy medal. Hiszpanie w przypadku remisu zapewniliby sobie trzecie miejsce, natomiast w razie zwycięstwa minimum 2:0 oraz wysokiej porażki Urugwaju mieli szanse nawet na wicemistrzostwo. Ostatecznie jednak górą w tym spotkaniu byli Szwedzi, którzy wygrali 3:1[21]. Z drugiej strony mecz pomiędzy Brazylią a Urugwajem decydował o tytule mistrza świata; zwycięstwo lub remis dałyby mistrzostwo Brazylii, podczas gdy Urugwaj musiał wygrać mecz, aby zdobyć Puchar Świata. Mecz ten jest często nazywany finałem Mistrzostw Świata 1950 (ściśle rzecz biorąc, tak jednak nie było – był to tylko decydujący mecz fazy grupowej i samego turnieju)[22][23]. Przed meczem decydującym o triumfie w turnieju obie reprezentacje rozegrały ze sobą równo 30 spotkań (bilans: 11 zwycięstw Urugwaju, 6 remisów, 13 zwycięstw Brazylii; bramki 53:58 na korzyść Brazylijczyków)[24].

Przedwczesne świętowanie[edytuj | edytuj kod]

Dziennikarze prasowi i opinia publiczna, opierając się na bardzo wysokiej formie Brazylii, byli tak pewni zwycięstwa, że już na kilka dni przed meczem finałowym ogłaszali Brazylię nowymi mistrzami świata i mieli ku temu powody[25][26][27]. Brazylia wygrała swoje ostatnie dwa mecze, preferując bardzo agresywny styl gry, któremu praktycznie żaden zespół nie był w stanie się przeciwstawić. Urugwaj z kolei napotkał wiele trudności w meczach z Hiszpanią i Szwecją, ostatecznie remisując z La Furia Roja i odnosząc minimalne zwycięstwo nad Szwecją. Kiedy porównano te wyniki, wydawało się, że Brazylijczycy byli gotowi pokonać Urugwaj takim samym stosunkiem bramek i z taką łatwością jak Hiszpanów i Szwedów.

Co więcej, w turnieju o Copa América, który również odbył się w Brazylii rok wcześniej, gospodarze pewnie wygrali, strzelając 46 bramek w ośmiu meczach[28]. Najpierw pokonali Ekwador stosunkiem bramek 9:1, następnie wygrali z Boliwią 10:1[29]. Nawet Paragwaj, który zajął drugie miejsce w turnieju, nie został oszczędzony i doznał sromotnej porażki 0:7[29]. Ponadto Brazylia pokonała Urugwaj 5:1[28].

Wykonano też dwadzieścia dwa złote medale z nadrukowanym imieniem każdego gracza[5], a burmistrz Rio de Janeiro Ângelo Mendes de Moraes wygłosił pamiętne przemówienie: „Wy, gracze, którzy za mniej niż kilka godzin zostaniecie okrzyknięci mistrzami przez miliony rodaków! Wy, którzy nie macie rywali na całej półkuli! Wy, którzy pokonacie każdego konkurenta! Wy, których już pozdrawiam jako zwycięzców!”[30]. Skomponowano i przećwiczono również piosenkę zatytułowaną Brasil Os Vencedores (Brazylia – zwycięzcy), gotową do zagrania i odśpiewania tuż po zakończeniu meczu finałowego[18].

Ponadto szykowano się na wielką mistrzowską fetę: ulicami Rio mieli przejść przyszli bohaterowie tego dnia, w późniejszym czasie miały ich też przyjąć z honorami ówczesne najwyższe władze państwowe[31]. Przygotowano samochody, które miały być prezentami dla piłkarzy, wyprodukowano wiele proporczyków i pocztówek honorujących zdobycie upragnionego przez kibiców trofeum[31], w obiegu były też koszulki sławiące zwycięzców[32].

Paulo Machado de Carvalho, piastujący m.in. funkcję prezydenta klubu São Paulo FC myślał jednak dokładnie odwrotnie[33]. Podczas wizyty na treningu na Estádio São Januário w przeddzień meczu Paulo spotkał kilku polityków wygłaszających pełne pasji przemówienia do zawodników, a także dziennikarzy, fotografów i innych przybywających, by dołączyć do „przyszłych mistrzów”. Kiedy ostrzegł trenera Flávio Costę o ryzyku zakłócenia koncentracji zawodników, został zignorowany. Sfrustrowany powiedział swojemu synowi Tucie, który mu towarzyszył: „Przegramy”[34].

Rankiem 16 lipca 1950 ulice Rio de Janeiro tętniły życiem[35]. Zorganizowano improwizowany karnawał w rytmie samby z tysiącami flag, serpentyn, przygotowanym konfetti i przyśpiewkami „Brazylia musi wygrać!”[35][36]. Taka atmosfera utrzymywała się aż do ostatnich minut przed meczem. Na stadion Maracanã oficjalnie przyszło około 173 850 osób (tyle sprzedano wejściówek)[37][38], jednak rzeczywistą frekwencję szacuje się na ponad 200 000 ludzi[39][40]. Jest to najwyższa frekwencja na meczu piłkarskim w historii[5].

Przygotowania drużyny Urugwaju do meczu[edytuj | edytuj kod]

Brazylijska gazeta „O Mundo” na swoich łamach w dniu finału zamieściła zdjęcie drużyny Brazylii z podpisem „To są mistrzowie świata”[41]. Gdy kapitan drużyny Urugwaju Obdulio Varela zobaczył tę gazetę rano w hotelu, kupił wściekły tyle egzemplarzy, ile mieli, po czym położył je na posadzce w łazience i zachęcił kolegów z drużyny do tego, by oddali na nie mocz[41].

W szatni Urugwaju tuż przed meczem trener Juan López powiedział zawodnikom, że powinni w tym meczu zagrać jak najbardziej defensywnie[40]. Po jego wyjściu Varela wstał i zwrócił się do zespołu, mówiąc: „Juancito to dobry człowiek, ale dzisiaj się myli. Jeśli zagramy defensywnie przeciwko Brazylii, nasz los nie będzie się różnił od losu Hiszpanii czy Szwecji”[40]. Następnie wygłosił emocjonalną przemowę, w której podkreślił, że nie mogą dać się zastraszyć kibicom ani drużynie przeciwnej oraz powiedział „Chłopcy, outsiderzy nie grają, rozpocznijmy show”[40]. Przemówienie to odegrało ogromną rolę w końcowym wyniku meczu[35].

Mecz[edytuj | edytuj kod]

Gol Friaçy
Gol wyrównujący Juana Schiaffino

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Alcides Ghiggia świętujący zdobycie drugiej bramki

Mecz rozpoczął się zgodnie z przewidywaniami, Brazylia atakowała przez zdecydowaną większość pierwszej połowy [42]. W przeciwieństwie do drużyn Hiszpanii i Szwecji, Urugwajczykom udało się jednak utrzymać szyki defensywne i pierwsza połowa zakończyła się bezbramkowo[42]. Brazylia zdobyła pierwszego gola w meczu zaledwie dwie minuty po przerwie, a napastnik São Paulo Friaça strzelił obok interweniującego bramkarza Roquego Máspoli[42][43]. Kapitan Urugwajczyków Obdulio Varela zwracał sędziemu głównemu uwagę, że jego asystent sygnalizował spalonego, ale arbiter nie odważył się anulować bramki. Mecz został przerwany na kilku minut po wybuchu karnawału radości brazylijskich piłkarzy i kibiców[44]. Później Urugwaj zdołał przejąć kontrolę nad grą, czego efektem była bramka wyrównująca strzelona z ostrego kąta w 66. minucie meczu przez Juana Schiaffino[43]. 11 minut przed końcem meczu Alcides Ghiggia, biegnący prawą stroną boiska, strzelił kolejnego gola[42]. W ostatnich 10 minutach Ademir oddał sześć strzałów na bramkę Urugwaju, ale Maspoli obronił wszystkie, w tym uderzenie z woleja z 7 metrów w prawy róg oddane z nieodgwizdanej pozycji spalonej[44]. Po drugiej bramce dla Urugwaju publiczność na stadionie praktycznie cały czas milczała do momentu gdy angielski sędzia George Reader zakończył spotkanie. Urugwaj wygrał 2:1 i po raz drugi został mistrzem świata (pierwszy tytuł w 1930)[42].

Szczegóły i składy drużyn[edytuj | edytuj kod]

16 lipca 1950
15:00
 Urugwaj
Schiaffino Gol 66'
Ghiggia Gol 79'
2:1
(0:0)
 Brazylia
Friaça Gol 47'
Estádio do Maracanã, Rio de Janeiro
Widzów: ~199 954
Sędzia: Anglia George Reader
Asystenci: Anglia Arthur Ellis, Szkocja George Mitchell
Urugwaj[45]
BR 1 Roque Máspoli
OB 2 Matías González
OB 3 Eusebio Tejera
OB 4 Schubert Gambetta
OB 5 Obdulio Varela (kapitan)
OB/POM 6 Víctor Rodríguez Andrade
N 7 Alcides Ghiggia
N 8 Julio Pérez
N 9 Óscar Míguez
N 10 Juan Alberto Schiaffino
N 11 Rubén Morán
Rezerwowi
Aníbal Paz
Carlos Romero
Ernesto Vidal
Héctor Vilches
Juan Burgueño
Juan Carlos González
Julio César Britos
Luis Rijo
Rodolfo Pini
Washington Ortuño
William Martínez
Trener:
Juan López Fontana
URU-BRA 1950-07-16.svg
Brazylia[45]
BR 1 Moacir Barbosa
OB 2 Augusto da Costa (kapitan)
OB 3 Juvenal Amarijo
POM 4 José Carlos Bauer
POM 5 Danilo Alvim
POM 6 Bigode
N 7 Friaça
N 8 Zizinho
N 9 Ademir Marques de Menezes
N 10 Jair da Rosa Pinto
N 11 Chico
Rezerwowi
Adãozinho
Alfredo Ramos dos Santos
Baltazar
Carlos Castilho
Ely do Amparo
Francisco Rodrigues
Maneca
Nena
Nílton Santos
Noronha
Rui Campos
Trener:
Flávio Costa

Objaśnienie skrótów:

BRbramkarz

OBobrońca

POMpomocnik

Nnapastnik


 

MISTRZ ŚWIATA 1950

Urugwaj

URUGWAJ
 DRUGI TYTUŁ

Tabela po rundzie finałowej[edytuj | edytuj kod]

Zespół Mecze Zwycięstwa Remisy Porażki Bramki zdobyte Bramki stracone Bilans bramkowy Punkty
 Urugwaj 3 2 1 0 7 5 +2 5
 Brazylia 3 2 0 1 14 4 +10 4
 Szwecja 3 1 0 2 6 11 -5 2
 Hiszpania 3 0 1 2 4 11 -7 1

Po tym meczu kibice brazylijscy zgromadzeni na stadionie niemal zamilkli, nie mogąc uwierzyć w to co się stało[46][47]. Atmosfery na Maracanie nie polepszył nawet fakt zdobycia tytułu króla strzelców turnieju przez Ademira, który na brazylijskim czempionacie strzelił łącznie osiem goli[48]. Na boisku trwało zamieszanie, piłkarze otoczeni tłumem ochroniarzy nadaremnie czekali na uroczystość wręczenia trofeum; trzymający pod pachą Złotą Nike prezydent FIFA Jules Rimet został zablokowany w wypełnionym ludźmi stadionowym korytarzu. Dopiero po kilkunastu minutach udało mu się dostać do szatni Urugwajczyków i wręczyć puchar ich kapitanowi. Zszokowany całą pomeczową sytuacją Varela zamiast okazywać radość złożył wyrazy współczucia gospodarzom. To jedyny przypadek w historii MŚ, w którym nie wręczono zwycięzcom nagrody na oczach widzów[44].

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

Moacir Barbosa, „feralny” bramkarz

Już dzień po meczu finałowym rozpoczęło się poszukiwanie winnych porażki. Najbardziej dostało się bramkarzowi Moacirowi Barbosie, któremu nigdy nie wybaczono. Do końca życia wypominano mu zachowanie przy bramce Ghiggii[49][50]. Po latach sam zainteresowany powiedział w jednym z ostatnich wywiadów[51]:

Maksymalna kara, jaką można otrzymać za przestępstwo popełnione w Brazylii wynosi 30 lat. Moja kara trwa już 50.

Moacir Barbosa, kilka tygodni przed śmiercią

Dodatkowo ekipa Brazylii już nigdy nie zagrała w białych koszulkach, ponieważ wierzono, że ten kolor przynosi pecha. Ich kolor zmieniono więc na żółty[23][52].

Ponadto aż do debiutu reprezentacyjnego Didy w 1995 roku żaden czarnoskóry bramkarz nie stanął między słupkami bramki ekipy Canarinhos[53][54].

Nelson Rodrigues, brazylijski dramaturg, powieściopisarz i dziennikarz napisał z kolei[51]:

Każdy kraj na świecie ma swoją katastrofę narodową, swoją Hiroszimę. Naszą katastrofą, naszą Hiroszimą był mecz z Urugwajem w 1950 roku.

Nelson Rodrigues

Alcides Ghiggia, zdobywca gola dającego mistrzowski tytuł Urugwajowi[55], powiedział[56]:

Tylko trzy osoby w historii uciszyły Maracanę: Papież, Frank Sinatra i Ja

Alcides Ghiggia

Nawiązania[edytuj | edytuj kod]

Niespełna 64 lata po tym pamiętnym finale, 8 lipca 2014 roku na Estádio Mineirão został rozegrany mecz półfinałowy mundialu 2014 pomiędzy Brazylią a Niemcami przegrany przez gospodarzy 1–7[57]. Spotkanie to zostało nazwane przez media Mineiraço[58].

Książki[edytuj | edytuj kod]

Wydarzenia na Maracanie zaowocowały wydaniem kilku pozycji książkowych:

  • Anatomia de uma derrota[59]
  • Maracanazo: 16 de julho de 1950: tragédias e epopeias de um estádio com alma[60]
  • Maracanazo[61]
  • Maracanazo: e outras histórias[62]
  • Maracanazo: A História Secreta[63]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. FIFA.com, 1950 FIFA World Cup Brazil ™ – Matches – Uruguay – Brazil – FIFA.com, www.fifa.com [dostęp 2020-08-11] (ang.).
  2. Ozren Podnar, The Top 20 Most Amazing Upsets of All Time.
  3. Boro Tanchev, On this day: Uruguay stunned Brazil at the Maracana in 1950, ronaldo.com, 16 lipca 2019 [dostęp 2020-08-11] (ang.).
  4. Uruguay-Argentina 1930, FIFA, 1 listopada 2013 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2013-11-01].
  5. a b c Mike Janela: World Cup Rewind: Largest attendance at a match in the 1950 Brazil final. www.guinnessworldrecords.com, 12 czerwca 2018. [dostęp 2020-08-13]. (ang.).
  6. Brazil-Mexico 1950, FIFA, 17 października 2013 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2013-10-17].
  7. Brazil-Yugoslavia 1950, FIFA, 30 września 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-09-30].
  8. Brazil-Switzerland 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  9. Uruguay-Bolivia 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  10. Spain England 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  11. Spain-Chile 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  12. Spain-USA 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  13. Sweden-Italy 1950, FIFA, 1 października 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-10-01].
  14. Sweden-Paraguay 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  15. Italy-Paraguay 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  16. Brazil-Sweden 1950, FIFA, 5 listopada 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-11-05].
  17. Brazil-Spain 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  18. a b Martin Stezano, The Maracanã Blow: Brazil’s Stunning World Cup Defeat, History [dostęp 2020-08-11] (ang.).
  19. Uruguay-Spain 1950, FIFA, 1 października 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-10-01].
  20. Uruguay-Sweden 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  21. Sweden-Spain 1950, FIFA, 22 czerwca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-22].
  22. Fateful Final: 1950 World Cup in Rio de Janeiro’s Maracanã, Brazilmax.com, 18 września 2010 [dostęp 2020-08-11] [zarchiwizowane z adresu 2010-09-18].
  23. a b BRAZYLIA 1950, Przegląd Sportowy, 28 kwietnia 2010 [dostęp 2020-08-13] (pol.).
  24. Uruguay national football team: record v Brazil, www.11v11.com [dostęp 2020-08-22].
  25. Juan José Torres Gilardi, 1950: o olhar da imprensa, „Contemporanea” (10), styczeń 2008, s. 129–131.
  26. Memorial da Democracia – Uruguai vence a Copa e cala o Maracanã, Memorial da Democracia [dostęp 2020-08-21].
  27. Gazeta do Povo de Curitiba sobre a final da copa de 1950, Pinterest [dostęp 2020-08-21] (pol.).
  28. a b Scott Murray, World Cup stunning moments: Uruguay’s 1950 triumph in Brazil, „The Guardian”, 15 marca 2018, ISSN 0261-3077 [dostęp 2020-08-11] (ang.).
  29. a b Southamerican Championship 1949, RSSSF [dostęp 2020-08-13].
  30. Brazil’s greatest footballing tragedy a testament to structural racism, The Brazilian Report, 16 lipca 2020 [dostęp 2020-08-13].
  31. a b Alcides Ghiggia – ostatni z urugwajskich mistrzów, Polsat Sport [dostęp 2020-08-13] (pol.).
  32. Sad tale of Moacyr Barbosa, the man who cost Brazil its first World Cup, World Soccer, 21 kwietnia 2013 [dostęp 2020-08-14] (ang.).
  33. Ex-presidentes, São Paulo FC, 10 marca 2007 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2007-03-10].
  34. Tom Cardoso, Roberto Rockmann, O marechal da vitória: uma história de rádio, TV e futebol, A Girafa, 2005, s. 144, ISBN 978-85-89876-75-9 [dostęp 2020-08-11] (port. braz.).
  35. a b c I nastała cisza…, krotkapilka.pl [dostęp 2020-08-14] (pol.).
  36. Brasil 1950. A Final. Brasil x Uruguai: «o Maracanazo», Cero a Cero [dostęp 2020-08-19] (hiszp.).
  37. FIFA.com, The Maracanazo marvels in numbers, FIFA [dostęp 2020-08-21] [zarchiwizowane z adresu 2021-05-01] (ang.).
  38. 70 curiosidades nos 70 anos da Copa de 1950, Medium, 23 lipca 2020 [dostęp 2020-08-21] (ang.).
  39. Maracanã, the largest stadium of the world, Sambafoot.com, 28 listopada 2005 [dostęp 2020-08-11] (ang.).
  40. a b c d Rob Hughes, In Brazil, It’s Time for the World to Play, „The New York Times”, 11 czerwca 2014, ISSN 0362-4331 [dostęp 2020-08-13] (ang.).
  41. a b Uruguay’s 1950 World Cup triumph a testament to spirit of garra – Jonathan Wilson, Sports Illustrated CNN, 16 czerwca 2014 [dostęp 2020-08-11] [zarchiwizowane z adresu 2014-06-16].
  42. a b c d e El Maracanazo: Sorpresivo triunfo de Uruguay ante Brasil (1950), Venelogía [dostęp 2020-08-21] (hiszp.).
  43. a b Los 50 mejores partidos de la historia: Brasil 1-2 Uruguay Mundial 1950, Marca.com, 12 kwietnia 2020 [dostęp 2020-08-21] (hiszp.).
  44. a b c Michał Zaranek. Milczenie Maracany. „Przegląd Sportowy: Kolekcja Mundial 2006, zeszyt 10, str. 6.”, 2006-03-21. Marquard Media Polska Sp. z o.o.. 
  45. a b Uruguay v Brazil, 16 July 1950, 11v11.com [dostęp 2020-08-21].
  46. Jogos Eternos – Brasil 1x2 Uruguai 1950, Imortais do Futebol, 30 kwietnia 2013 [dostęp 2020-08-11] (port. braz.).
  47. Simon Watts, The goal that broke Brazil’s heart, „BBC News”, 14 czerwca 2014 [dostęp 2020-08-14] (ang.).
  48. FIFA.com, 1950 FIFA World Cup Brazil ™ – Statistics – FIFA.com, www.fifa.com [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2021-04-23] (ang.).
  49. The Unforgiven, Knol, 13 lutego 2010 [dostęp 2020-08-13] [zarchiwizowane z adresu 2010-02-13].
  50. Nieznośna ciężkość bytu. Przeklęty Moacir Barbosa, weszlo.com, 16 kwietnia 2020 [dostęp 2020-08-14] (pol.).
  51. a b Top 10 World Cup Goalkeeping Blunders, www.goal.com [dostęp 2020-08-13].
  52. World Cup Rewind: Largest attendance at a match in the 1950 Brazil final, Guinness World Records, 12 czerwca 2018 [dostęp 2020-08-13] (ang.).
  53. Bramkarz – to (już) brzmi dumnie, footroll.pl [dostęp 2020-08-13] (pol.).
  54. Benjamin Strack-Zimmermann, Dida, national-football-teams.com [dostęp 2020-08-13] (ang.).
  55. Carrasco em 1950, Ghiggia morre no aniversário do Maracanazo, Terra [dostęp 2020-08-11] (port. braz.).
  56. Rohith Nair, Iconic World Cup Moments: When Uruguay silenced the Maracana, www.sportskeeda.com, 16 maja 2014 [dostęp 2020-08-11] (ang.).
  57. Brazil vs. Germany – July 8, 2014, ESPN.com [dostęp 2020-08-13] (ang.).
  58. Classic finals: Neymar wipes out Mineirazo trauma, Tokyo 2020 [dostęp 2020-08-13] (ang.).
  59. Paulo Perdigão, Anatomia de uma derrota, Porto Alegre-RS: L & PM Editores, 1986, OCLC 15793018 [dostęp 2020-08-21] (port.).
  60. Heizer Teixeira, Maracanazo: 16 de julho de 1950 : tragédias e epopeias de um estádio com alma, wyd. 1a edição, Rio de Janeiro, RJ, ISBN 978-85-7478-328-4, OCLC 759380960 [dostęp 2020-08-21].
  61. Poncet i inni, Maracanazo, Montreuil: Éditions Folies d’encre, 2015, ISBN 978-2-907337-95-3, OCLC 927434612 [dostęp 2020-08-21].
  62. Arthur Dapieve, Maracanazo: e outras histórias, Alfaguara, 2015, ISBN 978-85-7962-435-3 [dostęp 2020-08-21] (port.).
  63. Atilio Garrido, Ana Luisa Bailac, Maracanazo: A História Secreta, Ilimitados -um Livro, 7 lipca 2014, ISBN 978-85-66464-32-0 [dostęp 2020-08-21] (port.).