Meroe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stanowiska archeologiczne na wyspie Meroea
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Sudan Meroe Pyramids 2001.JPG
Kraj  Sudan
Typ kulturowe
Spełniane kryterium II, III, IV, V
Numer ref. 1336
Regionb Kraje arabskie
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2011
na 35. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Sudanu
Mapa lokalizacyjna Sudanu
Stanowiska archeologiczne na wyspie Meroe
Stanowiska archeologiczne na wyspie Meroe
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Stanowiska archeologiczne na wyspie Meroe
Stanowiska archeologiczne na wyspie Meroe
Ziemia 16°56′24″N 33°45′00″E/16,940000 33,750000
Rozmieszczenie piramid w nekropoli północnej Meroe
Piramidy w Meroe, ok. 1850
Meroe
Piramidy w Meroe, 2005
Ruiny wielkiej świątyni Amona, 2010
Południowa ściana zbiornika wodnego „łaźni królewskich”, 2010
Statua kobiety znaleziona w „łaźniach królewskich”, Muzeum Narodowe w Chartumie, 2005
Ruiny miasta Meroe, 2005

Meroe – starożytne miasto w Nubii, znajdujące się pomiędzy VI a V kataraktą na Nilu, ok. 220 km na północ od Chartumu, w północnej części dzisiejszego Sudanu niedaleko współczesnych miejscowości Kabuszijja i Begrawija.

Od VI w. p.n.e. ośrodek kultury meroickiej z zachowanymi śladami dawnej kultury egipskiej i greckiej. W latach od 300 r. p.n.e. do 350 r. n.e. Meroe było stolicą królestwa Kusz po przeniesieniu z wcześniejszej stolicy, Napaty. W tym czasie Meroe było również nekropolą nubijskich królów kuszyckich. Tu rozwinęło się pismo meroickie, które z czasem zastąpiło egipskie. W IV w. n.e. miasto zostało opuszczone.

Prace wykopaliskowe, prowadzone również przez polskich archeologów, odsłoniły m.in. nekropolę królewską obejmującą kilkadziesiąt niewielkich grobów i piramid z komorami podziemnymi, budowanych z piaskowca i cegły, o wysokość od 10 do 30 m, a także pozostałości kilku pałaców królewskich, wielką świątynię Amona i inne budowle sakralne (poświęcone m.in. Izydzie), zabudowę miejską oraz resztki pieców hutniczych.

W 2011 roku stanowisko archeologiczne na wyspie Meroe zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Geografia[edytuj]

Meroe leży na wschodnim brzegu Nilu, ok. 6,4 km na północ od Kabūszīyah koło Szandi[1] i ok. 220 km na północ od Chartumu, w północnej części dzisiejszego Sudanu[2].

Od nazwy miasta Meroe nazwano region „Wyspa Meroe”, pomiędzy rzekami Nil i Atbara, którego obszar zajmuje obecnie region Butana[3][4].

Historia[edytuj]

Obszar Meroe został zamieszkany ok. X w. p.n.e.[2] a samo Meroe stało się jednym z głównych ośrodków władzy królestwa Kusz od VIII wieku p.n.e. do IV wieku n.e. Od IV w. p.n.e.[3] Meroe było stolicą królestwa po przeniesieniu z wcześniejszej stolicy Napaty[3], która została zajęta przez faraona Psametycha II ok. 590 r. p.n.e.[1]

Lokalizacja Meroe dalej na południe, pomiędzy VI a V kataraktą na Nilu, na terenach zasobnych w rudy żelaza i heban była sprzyjająca w przypadku wojny z Egiptem[5]. Meroe stało się ważnym ośrodkiem produkcji żelaza, wyrobu broni i narzędzi rolniczych[2][5]. Narzędzia żelazne przyczyniły się do rozwoju rolnictwa – w regionie Meroe uprawiano kaszę jaglaną i sorgo, a także hodowano bydło[5]. Nadwyżki eksportowano, korzystając z dogodnej lokalizacji miasta na szlaku do Egiptu i nad Morze Czerwone[5]. Meroe handlowało również piórami strusimi, złotem, kością słoniową, hebanem i skórami lampartów[5]. Meroe stało się ważnym ośrodkiem przemysłowym i handlowym[5]. W okresie swojej największej świetności mogło liczyć 20–25 tys. mieszkańców[4].

Od III w. p.n.e. w Meroe chowano władców królestwa[3]. Jako pierwszy z władców spoczął w Meroe król Arakamani[2][6].

O mieście wspomina w V w. p.n.e. grecki historyk Herodot – jest to pierwsza pisemna wzmianka o Meroe[2][4].

Znaczenie miasta zmalało w okresie inwazji rzymskiej, a jego upadek przypieczętowała inwazja armii Aksum, najprawdopodobniej za panowania Elli Amidy (ok. 320 lub 325)[1]. Ostatecznie Meroe zostało porzucone zanim dotarło tu chrześcijaństwo w drugiej połowie VI wieku[2].

Prace archeologiczne[edytuj]

Meroe znalazło się w obszarze zainteresowań podróżników europejskich w początkach XVIII wieku[2]. W 1772 roku podróżujący w regionie szkocki podróżnik i pisarz James Bruce (1730–1794) zasugerował, że ruiny w Begrawiji to pozostałości po starożytnym Meroe[2][7]. Bruce znalazł tu fragmenty piedestałów i obelisku z hieroglifami[7].

Szwajcarski podróżnik i badacz Egiptu Johann Ludwig Burckhardt (1784–1817) dotarł do ruin w okolicach Szandi w 1814 roku, ale nie przypisał im większego znaczenia[2][7].

Kilka lat później ruiny opisali francuscy podróżnicy Frédéric Cailliaud (1787–1869) i Linant de Bellefonds (1799–1883)[2]. Cailliaud sporządził mapę Meroe i dokonał pomiarów piramid, odkrył kolejne ruiny w Musawwarat es-Sufra i opisał ruiny świątyń w Naqa[7]. Wyniki swoich badań opublikował w latach 1826–28 w książce Voyage á Meroë[7].

W 1834 roku wiele piramid zostało zniszczonych podczas poszukiwań skarbów przez włoskiego poszukiwacza skarbów Giuseppe Ferliniego (1797–1870)[2], który dokonał otwarcia wielu grobowców, w których znalazł biżuterię meroicką[7].

Pierwsze prace badawcze w Meroe zostały przeprowadzone przez Królewską Ekspedycję Pruską prowadzoną przez niemieckiego egiptologa Karla Richarda Lepsiusa (1810–1884) w latach 1842–1844[2]. Zespół Lepsiusa sporządził m.in. plany piramid i kopie inskrypcji na ścianach budowli[7].

Pierwsze prace archeologiczne przeprowadzono w Meroe w 1902 roku, kiedy to odkryto ulice i gmachy miasta[1]. Wykopaliska prowadzone przez brytyjskiego archeologa Johna Garstanga (1876–1956) w latach 1910–1914 potwierdziły tezę Bruce'a o odnalezieniu starożytnego Meroe[2]. W latach 20. XX wieku amerykański archeolog George Andrew Reisner (1867–1942) odkrył pozostałości po trzech piramidach[2].

Po latach przerwy, w latach 60. XX wieku zespoły Uniwersytetu w Chartumie i Uniwersytetu w Calgary wznowiły wykopaliska i odkryły kolejne części starożytnego miasta[2]. W latach 1992–1993 prace prowadzili naukowcy z Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie[2]. Prowadzone w XXI wieku badania archeologiczne i prace konserwatorskie w Meroe mają charakter międzynarodowy i realizowane są przede wszystkim w ramach programu Misji Katarskiej na Rzecz Piramid w Sudanie (ang.  Qatari Mission for the Pyramids of Sudan, QMPS), której celem jest m.in. zbadanie stu piramid w nekropolii królewskiej w Meroe[8][9].

Prace wykopaliskowe prowadzone są również przez polskich archeologów, którzy m.in. od 2004 współpracują z Misją Royal Ontario Museum i Uniwersytetem w Chartumie, a w latach 2006–2007 współpracowali z Misją Deutsches Archäologisches Institut[10].

W 2011 roku stanowisko archeologiczne na wyspie Meroe zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO[3]. Stanowisko obejmuje trzy obszary wykopalisk: samo miasto i nekropolię oraz dwa sąsiadujące z nim osiedla i ośrodki religijne w Musawwarat es-Sufra i Naqa[3]. Stanowisko obejmuje najlepiej zachowane pozostałości architektury z okresu królestwa Kusz: piramid, świątyń, pałaców oraz budynków mieszkalnych i gospodarczych z okresu od VIII wieku p.n.e. do IV wieku n.e.[3]

Architektura[edytuj]

Prace wykopaliskowe odsłoniły m.in. nekropolę królewską obejmującą kilkadziesiąt niewielkich grobów i piramid z komorami podziemnymi, budowanych z piaskowca, o wysokości od 10 do 30 m, a także pozostałości kilku pałaców królewskich, wielką świątynię Amona i inne budowle sakralne (poświęcone m.in. Izydzie), zabudowę miejską oraz resztki pieców hutniczych.

  • mury miejskie – wzniesione z kamiennych bloków skalnych bez użycia spoiwa otaczają nieregularny, trapezoidalny obszar (295–365 m długości i 195 m szerokości), który nazwano Miastem Królewskim[2]. Same mury stoją jeszcze miejscami, wznosząc się na wysokość 3,5 m[2]. Ich grubość waha się od 3,5 do 5,5 m na północy i 3,6–4,6 m na zachodzie[2]. Mury datowane są na III–II wiek p.n.e.[2]
  • wielka świątynia Amona – wzniesiona z cegieł i błota po wschodniej stronie Miasta Królewskiego, druga co do wielkości w królestwie Kusz, skierowana przodem w stronę pustyni, orientowana na osi wschód-zachód[2].
  • „łaźnie królewskie” – eksedra i kwadratowy zbiornik wodny o głębokości 2 m w obrębie Miasta Królewskiego wypełniający się wodą podczas wylewów wód Nilu[2]. Do zbiornika prowadzą schody, a po jego południowej stronie znajduje się sześć rynien doprowadzających wodę z akweduktu[2]. Ścianę południową, wystającą 1 m nad brzegi zbiornika, zdobią kamienne przedstawienia lwów i byków, malowidła dwóch węży i słonia oraz trzy wolnostojące posągi[2].
  • nekropola południowa – nekropola z 200 grobami, wśród nich znajduje się kilka mastab i piramid[4].
  • nekropola zachodnia – nekropola z 500 grobami, wśród nich kilka piramid; chowani tu byli m.in. członkowie rodzin królewskich[4].
  • nekropola północna – nekropola królewska z 44 piramidami, które formą przypominają piramidy egipskich dygnitarzy wznoszone w okresie Nowego Państwa na południe od Asuanu[2]. 41 piramid to groby królewskie[11]. Piramidy wznoszone na kwadracie o boku od 4,5 m do 17,5 m i ścianach o nachyleniu od 60° do 73°[2]. Budowle początkowo powstawały z piaskowca a później z cegły, wszystkie były pokryte zaprawą wapienną i pomalowane[2]. Po wschodniej stronie do piramid przylegały kaplice pogrzebowe z 1–3 pomieszczeniami, często bogato zdobionymi reliefami przedstawiającymi władcę na tronie[2]. Do grobowców pod piramidami prowadzą wąskie, strome chody[2]. Zmarłym do grobu wkładano kosztowności, jednak do tej pory zachowała się jedynie biżuteria zrabowana w 1834 roku przez Ferliniego – uważa się, że wyposażenie pozostałych grobów zostało skradzione wcześniej[2].
Obiekt Nazwa[a][12][11] Numer
wg Lepsiusa[13]
Właściciel Długość boku
podstawy
piramidy[b]
Uwagi
Amanitore pyramid.jpg Beg N1 20 Królowa Amanitore
Meroe n2.jpg Beg N2 19 Król Amanichabale 11,72 m
Meroe n3.jpg Beg N3 18 Królowa 9,10 m
Meroe n4.gif Beg N4 17 Król Amanitecha 13,68 m
Beg N5 16 Arikancharora 8,98 m Królewicz lub generał
Meroe N6.JPG Beg N6 15 Królowa Amaniszacheto 17,68 m Zniszczona przez włoskiego poszukiwacza skarbów Giuseppe Ferliniego
Meroe n7.jpg Beg N7 14 Król Arqamani 17,16 m
Meroe n8.jpg Beg N8 13 Król 18,50 m W komorze grobowej znajduje się kamienny postument, na którym leżało ciało lub sarkofag. Postument jest bogato zdobiony reliefami przedstawiającymi bogów.
Beg N9 12 Tabirka 12,59 m Piramida przypisywana jest Adikhalamani.
Beg N10 11 Król 14,26
Meroe n11.jpg Beg N11 10 Królowa Szanakdakheto 19,29 m Górna część sarkofagu przedstawia Ozyrysa pomiędzy Izydą i Neftydą.
Meroe n12.jpg Beg N12 9 Król 18,75 m
Beg N13 8 Król Naqyrjinsan... 18,35 m
Sudan Meroe Pyramids 30sep2005 6.jpg Beg N14 7 Król 8,85 m Piramidy przypisywana jest Arakachatani.
Beg N15 6 Król 6,20 m
Beg N16 37 Król Aryesebokhe 4,74 m Na miejscu znaleziono również stele z inskrypcją Schesepankhenamen Setepenre
Wall of Meroe Pyramid chapel Amanitenmomide Dez2005.jpg Beg N17 38 Król Amanitenmomide 8,75 m
Beg N18 39 Król Amanikhataszan 7,80 m
Sudan Meroe Pyramids 30sep2005.jpg Beg N19 31 Król Tarekeniwal 7,29 m
Sudan Meroe Pyramids 30sep2005 17.jpg Beg N20 3 Król Ka-nacht... 18,75 m
Sudan Meroe Pyramids 30sep2005 8.jpg Beg N21 2 Król 12,72 m
Sudan Meroe Pyramids 30sep2005 9.jpg Beg N22 1 Król Natakamani 8,92 m Piramida stoi z dala od centrum nekropoli.
Beg N23 Nieznany
Beg N24 22 Nieznany 6,28 m
Meroe n25.jpg Beg N25 23 Król 7,12 m Zachowane jedynie wejście do komory grobowej.
Meroe n26.jpg Beg N26 25 Królowa 6,30 m
Meroe n27.jpg Beg N27 26 Nieznany 6,60 m Piramida z cegły.
Beg N28 27 Król Teqorideamani 7,10 m
Beg N29 28 Król Takideamani 7,20 m
Beg N30 29 Król Aritenyesebokhe 7,30 m
Beg N31 Królowa
Beg N32 32 Nieznany 4,50 m
Beg N33 Nieznany
Beg N34 30, 33 lub 34? Król 8,30 m
Beg N35 35 Aretnide
Beg N36 36 Nieznany 6,34 m
Beg N37 24b? Nieznany 5,20 m
Beg N38 24 Król 5,60 m Piramida z cegły.
Beg N39 Nieznany. Piramida z cegły.
Beg N40 40 Nieznany 4,97 m Piramida z cegły.
Beg N41 41 Nieznany 5,30 m Piramida z cegły.
Beg N51 21 Nieznany
Beg N53 Królowa A...pnayka Nad piramidą wzniesiono piramidy N5 i N6.
Beg N56 Nieznany

Zobacz też[edytuj]

Inne kuszyckie kompleksy piramid:

Uwagi

  1. „Beg” oznacza Bagrawiję, oznaczenia za Reisnerem (1923).
  2. Za Fritz Hintze, Die Grösse der Meroitischen Pyramiden. [w:] W. K. Simpson, W. M. Davies (wyd.), Studies in Ancient Egypt, the Aegean, and the Sudan, Essays in honor of Dows Dunham on the occasion of his 90th birthday, June 1, 1980., Museum of Fine Arts, Boston, Boston 1981, S. 97–98, ISBN 0-87846-197-3.

Przypisy

  1. a b c d Editors of Encyclopædia Britannica: Meroe Ancient city, The Sudan (ang.). W: Encyclopædia Britannica, Inc. [on-line]. [dostęp 2016-07-03].
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad UNESCO: Archaeological Sites of the Island of Meroe – nomination file (ang.). [dostęp 2016-07-03].
  3. a b c d e f g UNESCO: Archaeological Sites of the Island of Meroe (ang.). [dostęp 2016-07-03].
  4. a b c d e Graham Connah: African Civilizations: An Archaeological Perspective. Cambridge University Press, 2001, s. 39. ISBN 9780521596909. [dostęp 2016-07-03].
  5. a b c d e f Toyin Falola: Key Events in African History: A Reference Guide. Greenwood Publishing Group, 2002, s. 56. ISBN 9780313313233. [dostęp 2016-07-03].
  6. Richard A. Lobban Jr.: Historical Dictionary of Ancient and Medieval Nubia. Scarecrow Press, 2003, s. 258. ISBN 9780810865785. [dostęp 2016-07-03]. (ang.)
  7. a b c d e f g E. A. Wallis Budge: A History of Ethiopia: Volume I (Routledge Revivals): Nubia and Abyssinia. Routledge, 2014. ISBN 9781317649144. [dostęp 2016-07-03]. (ang.)
  8. Deutsches Ärcheologisches Institut (DAI): Qatari Mission for the Pyramids of Sudan re-opens the tomb of one of the most ancient royal pyramids at Meroe / Sudan (ang.). 2016-02-19. [dostęp 2016-07-03].
  9. Qatari Mission for the Pyramids of Sudan (QMPS): Sudan Pyramids (ang.). [dostęp 2016-07-03].
  10. Muzeum Archeologiczne w Poznaniu: Prace archeologiczne w Sudanie (pol.). [dostęp 2016-07-03].
  11. a b Kathryn A. Bard: Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt. Routledge, 2005, s. 507. ISBN 9781134665259. [dostęp 2016-07-03].
  12. G. A. Reisner. The Meroitic Kingdom of Ethiopia: A Chronological Outline. „The Journal of Egyptian Archaeology”. 1/2, s. 34-77, 1923. 9. DOI: 10.2307/3853492 (ang.). 
  13. ULB-Halle: Carl Richard Lepsius "DENKMÄLER AUS AEGYPTEN UND AETHIOPIEN" (niem.). [dostęp 2016-07-03].

Linki zewnętrzne[edytuj]