Mesjanizm polski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy mesjanizmu polskiego. Zobacz też: mesjanizm, jeśli szukasz informacji ogólnych o mesjanizmie.

Mesjanizm – nurt literacko-filozoficzno-religijny w kulturze polskiej, którego największy rozkwit przypada na XIX wiek między powstaniem listopadowym a styczniowym.

Podobnie jak inne postacie mesjanizmu, mesjanizm polski opierał się na idei ziemskiego zbawienia ludzkości (eschatologia). W jego najbardziej rozpowszechnionej postaci zbawienie to wiązane było ściśle z narodem polskim i dokonywało się w procesie historycznym (filozofia historii). Mesjanizm łączył w sobie refleksje filozoficzną, religijną i polityczną. Wyrażał się zarówno w traktatach jak i dziełach literackich. Literatura i filozofia mesjanistyczna były istotnym składnikiem polskiego romantyzmu (czasem jest z nim wręcz utożsamiana[1]). Mesjanizm powstał jako ideologia narodu uciśnionego, szukającego w nim zarówno kompensacji własnych klęsk (poczucie własnej wyższości moralnej), jak i poszukującego dróg wyjścia z ucisku (funkcja mobilizacyjna)[2]. Postulowany przezeń program polityczny oparty był na wyższości moralnej i duchowej, dzięki którym "sprawa polska" miała zatriumfować nad zaborcami[3].

Nurty[edytuj | edytuj kod]

Adam Mickiewicz wiedzie polskich polskich poetów. Za nim Juliusz Słowacki i Zygmunt Krasiński. Jan Styka, fragment obrazu Polonia (1891)

Polski mesjanizm jest szerokim i różnorodnym nurtem, którego poszczególni przedstawiciele znacząco różnili się między sobą. Historycy idei dzielą mesjanizmy według różnych kryteriów:

  • mesjanizm parakletyczny (Józef Hoene-Wroński, August Cieszkowski) – ma charakter filozoficzny, dążący do stworzenia systemu filozoficznego, łączącego religię i filozofię. Filozofia jest sposobem zaprowadzenia Królestwa Bożego na Ziemi jako królestwa Ducha Świętego (parakleta). Mesjanistyczna filozofia miała przezwyciężać różnice między filozofią a religią, i łączyć elementy racjonalistyczne z duchowymi. Mesjanizmy parakletyczne miały charakter ewolucyjny, opisując zbawienie ludzkości jako dokonujące się w procesie historycznym w toku kolejnych epok[4]. Ten rodzaj mesjanizmu stara się rozumowo i filozoficznie dowieść swoich twierdzeń[5].
  • mesjanizm perfekcjonizmu moralnego (Andrzej Towiański, Adam Mickiewicz) – jest to mesjanizm rewolucyjny, radykalnie irracjonalistyczny, krytykujący myślenie filozoficzne, podejście naukowe i racjonalne i przeciwstawiając im intuicję, objawienie, głębię uczucia czy doskonałość moralną. Przypisuje on duże znaczenie wybitnym jednostkom (genialnym, doskonałym moralnie, natchnionym), które prowadzą zbiorowości (przede wszystkim naród) do walki ze złem[6]. Ten rodzaj mesjanizmu podawał w wątpliwość wartość rozumowego dowodzenia twierdzeń, starając się zrealizować swoje wizje za pomocą czynu moralnego.
  • mesjanizm poetycki (mesjanizm natchnienia) (Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński) – był nurtem łączącym elementy obu powyższych. Przyznawał dużą rolę natchnieniu i mistycyzmowi, jednak nie przeciwstawiał im ostro myśleniu racjonalistycznemu i filozofii. Natchniony poeta miał w tym nurcie pozycję uprzywilejowaną, wskazując kierunek rozwoju narodowi. Ten rodzaj mesjanizmu starał się wyrazić w natchnionej twórczości poetyckiej, wpływając na żywiołowy rozwój wielu nurtów literackich polskiego romantyzmu[5].

Inny podział bierze pod uwagę rodzaj podmiotu, który jest centralny dla danego nurtu[7]. Zgodnie z tym wyróżnia się:

  • mesjanizmy jednostkowe (indywidualne, osobowe) – przypisujące główną rolę wybitnym charyzmatycznym jednostkom (przywódcy religijni czy polityczni, poeci). Ten typ mesjanizmu prezentował Hoene-Wroński czy Mickiewicz w III części Dziadów.
  • mesjanizmy zbiorowe – przypisujące główną rolę narodom. Ten typ mesjanizmu prezentują Księgi narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego Mickiewicza;
  • mesjanizmy mieszane, w których ludzkość zbawiana jest przez wybitne jednostki i wybrane narody. Ten rodzaj mesjanizmu prezentował Juliusz Słowacki, czy Adam Mickiewicz w Prelekcjach paryskich.

Rozwój idei[edytuj | edytuj kod]

Głównym okresem rozwoju mesjanizmu, w którym ukształtowały się jego charakterystyczne postaci, jest okres pomiędzy powstaniem listopadowym a powstaniem styczniowym. Jest to okres mesjanizmu klasycznego. Poprzedzony on jest okresem premesjanistycznym (trzy pierwsze dekady XIX w.), w którym nie istniała jeszcze sama nazwa, ale w którym pojawiły się niektóre idee zapowiadające klasyczny mesjanizm. Idee rozwijające się od powstania styczniowego do II wojny światowej zaliczane są do okresu neomesjanistycznego[2].

Korzenie[edytuj | edytuj kod]

Chociaż mesjanizm polski uważany jest za nurt bardzo oryginalny, to wielu aspektach jest podobny do innych mesjanizmów. Pierwotną formą mesjanizmu jest mesjanizm żydowski, mający charakter narodowo-religijny, łączący wiarę w nadejście Mesjasza i bycie narodem wybranym. Chrześcijańskie mesjanizmy miały charakter millenarystyczny, opierając się na wierze w powtórne przyjście Mesjasza-Chrystusa, który miał panował przez tysiąc lat przed nastaniem Sądu Ostatecznego[8][9]. Mesjanizmy rozkwitły w romantyzmie, stawiając sobie za cel odnowienie duchowości i religii w opozycji zarówno do myślenia oświeceniowego, jak i do instytucjonalnej religii (Kościoła katolickiego)[8]. O ile w myśli oświeceniowej silne były wątki empiryczne i racjonalistyczne, to romantyzm podkreślał rolę emocji i wyobraźni[10].

Mesjanizm polski, obok francuskiego i niemieckiego był najżywotniejszą postacią romantycznego mesjanizmu[8]. Był tworzony przede wszystkim w polskich środowiskach emigracyjnych przebywających we Francji po powstaniu listopadowym[11]. Pod względem filozoficznym czerpał z wielu stanowisk filozoficznych: francuskiej filozofii religijno-społecznej, niemieckiego idealizmu, mistycyzmu Jakoba Böhmego i Emanuela Swedenborga, sarmatyzmu i słowianofilstwa. Dodatkowo szukano racjonalizacji upadku państwa polskiego, represji po powstaniu listopadowym i własnej słabości wobec zaborców. Znajdowano ją w podkreślaniu własnej wyższości moralnej, traktowaniu nieszczęść i cierpienia jako sił oczyszczających, czy interpretacji własnego losu w kategoriach biblijnego odkupienia grzechów. Sprzyjało to powstawaniu dzieł literackich i filozoficznych podkreślających wyjątkową misję historyczną narodu polskiego i mitologizujących polską przeszłość[8]. W związku z warunkami społecznymi i politycznymi, polski romantyzm uzyskał charakter krytyczny, czy wręcz rewolucyjny wobec rzeczywistości (w przeciwieństwie np. do mesjanizmu niemieckiego, który rzeczywistość afirmował)[10].

Pewne elementy filozofii mesjanistycznej można znaleźć już na początku XIX w. w twórczości Jana Pawła Woronicza[12]. W okresie przed powstaniem listopadowym idee premesjanistyczne wyrażali m.in. Józef Gołuchowski, Joachim Lelewel czy Maurycy Mochnacki[13].

Józef Hoene-Wroński[edytuj | edytuj kod]

Laurent-Charles Maréchal, Portret Józefa Hoene-Wrońskiego (1845)

Pewne elementy filozofii mesjanistycznej można znaleźć już na początku XIX w. w twórczości Jana Pawła Woronicza[14]. Pierwszą wyraźną artykulacją idei była jednak twórczość Józefa Hoene-Wrońskiego, który też jako pierwszy w kulturze polskiej użył tego terminu w liście do papieża Leona XII (1827)[15], a w druku od 1831 w odniesieniu do własnej filozofii[8].

Filozofia Józefa Hoene-Wrońskiego określana jest mianem filozofii absolutnej lub właśnie mesjanizmu. Był to oryginalny i rozbudowany system filozoficzny rozwijany w licznych, pisanych w języku francuskim pracach. Autor wychodząc od krytyki Hegla i Kanta stworzył historiozoficzny system w którym wskutek postępu dochodzić miało do połączenia filozofii, religii (wypływającej z chrześcijaństwa, ale nie tożsamej z nim), reformy nauk, wyjaśnienia celu dziejów oraz osiągnięcia pełni człowieczeństwa. Mesjanizm był filozofią absolutną, wypełniającą obietnicę daną ludzkości przez Mesjasza-Chrystusa[16][2][17]. Mesjanizm Hoene-Wrońskiego nie miał charakteru mistycznego, jak dominujący później nurt mesjanizmu romantycznego, lecz filozoficzny, i dla odróżnienia nazywany jest czasem mesjanizmem naukowym[16].

System filozoficzny Hoene-Wrońskiego nie znalazł od razu kontynuatorów. Dopiero w latach 40. XIX wieku został doceniony przez Adama Mickiewicza i Antoniego Bukatego, a za nimi przez innych autorów[18]. Mesjanizm Mickiewicza i Towiańskiego, tworzący główny nurt tej idei, znacząco różnił się jednak od filozofii Hoene-Wrońskiego, przejmując od niej tylko pewne elementy i samą nazwę, traktując mesjanizm szerzej i nadając mu charakter narodowo-mistyczny. Sam Hoene-Wroński odrzucał taką interpretację mesjanizmu w Adresse aux nations civilisées (1848), a Mickiewiczowi zarzucał plagiat i kompromitację swoich idei[15][18].

Filozofia Hoene-Wrońskiego, pozostająca odrębną i uboczną postacią mesjanizmu, znajdowała jednak zwolenników aż do XX w., kiedy romantyczny mesjanizm był już tylko nurtem historycznym. Do współczesnych zwolenników mesjanizmu Wrońskiego należeli Paulin Chomicz, Czesław Jastrzębiec-Kozłowski i Jerzy Braun, którzy powołali w dwudziestoleciu międzywojennym Instytut Mesjaniczny. Poza Polską zwolennikami Hoene-Wrońskiego był m.in. Francis Warrain. Pisma Wrońskiego czytane też były przez Charlesa Baudelaire’a i cesarza Piotra II[18].

Adam Mickiewicz[edytuj | edytuj kod]

Adam Mickiewicz w okresie prelekcji paryskich (1840-1844). Dagerotyp

Mesjanistyczne idee Adama Mickiewicza, ze względu na wysoką formę literacką w jakiej zostały zaprezentowane, a także ze względu na jego rolę w kulturze narodowej, zadecydowały o znaczeniu mesjanizmu dla polskiego romantyzmu, a także o jego zasadniczej formie. Mickiewicz zaczerpnął od Hoene-Wrońskiego nazwę mesjanizm, jednak nadał jej odmienne treści i narodowy wymiar[18]. W Prelekcjach paryskich Mickiewicz nazwał mesjanizmem filozofię swoją oraz Towiańskiego[19]. Mickiewiczowi przypada też zasługa rozpowszechnienia idei mesjanistycznych, natomiast filozofia Hoene-Wrońskiego stopniowo została zmarginalizowana.

Mesjanistyczna twórczość Mickiewicza nie jest jednorodna i zauważyć w niej można ewolucję poglądów. W poszczególnych dziełach, odmienny jest np. podmiot, któremu przypisywana jest moc prowadzenia do zbawienia. W III Części Dziadów jest to wybitna jednostka, natomiast w Księgach narodu polskiego i pielgrzymstwa polskiego cierpiący naród polski ("Polska Chrystusem narodów"). W Prelekcjach paryskich Mickiewicz zsyntetyzował te dwa pojęcia, wskazując, że wybitne jednostki i narody prowadzą ludzkość do zbawienia [7].

Mickiewicz wypracował podstawy swojej koncepcji samodzielnie, później natomiast znalazł się w sferze wpływów Andrzeja Towiańskiego. Mesjanizm ten swoje źródła religijne, i przeciwstawia idee nowej religijności, opartej na spirytualizmie Ducha, racjonalistycznym, postoświeceniowym nurtom filozofii europejskiej[2]. Mickiewicz krytykuje nie tylko „zmurszałe trony Europy”, ale także nowoczesny racjonalizm, liberalizm i materializm. Jego wizja ma charakter mistyczny, teokratyczny i konserwatywno-romantyczny. Idealizowane są przepojone religijnością średniowiecze i ustrój szlachecki[20].

Naród polski wypełnić ma rolę Chrystusa. Ma poprzez swoje cierpienie i posłannictwo (pielgrzymstwo) wskazać ludzkości drogę do wolności i odnowy moralnej i religijnej[21]. Nieortodoksyjna, mistyczna religijność poety stała się źródłem oskarżeń go o heretyckość, a niektóre jego dział umieszczono na Indeksie ksiąg zakazanych. Współcześnie pojawiają się również bardziej ortodoksyjne interpretacje tej twórczości, wskazujących na jej reformatorski charakter wyprzedzający dorobek II soboru watykańskiego[22].

Neomesjanizm[edytuj | edytuj kod]

Od upadku powstania styczniowego, mesjanizm wchodzi w fazę schyłkową. Nie tylko traci na popularności, ale jest powszechnie krytykowany i obwiniany za błędny program polityczny i religijny.

Na przełomie XIX i XX w. następuje powrót zainteresowania mesjanizmem i próba syntetycznego ujęcia jego różnych nurtów. Stanowisko to określa się jako neomesjanizm, a jego przedstawicielami są Wojciech Dzieduszycki, Stanisław Szczepanowski, Ludwik Posadzy czy Wincenty Lutosławski. Pewne elementy mesjanistyczne można odnaleźć w pismach Józefa Piłsudskiego czy Karola Wojtyły. W tym okresie zmianie ulega pojęcie narodu, z historycznej wspólnoty etnicznej, na wspólnotę religijną. Katolicyzm staje się podstawą polskiej tożsamości narodowej, a misja Polski zostaje określona przez sąsiedztwo z dwoma wrogimi żywiołami: protestanckimi Niemcami i prawosławną Rosją[2].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Pieróg 2002 ↓, s. 540.
  2. a b c d e Wawrzynowicz 2015 ↓.
  3. Bochenek i in. 2015 ↓, s. 136.
  4. Pieróg 2002 ↓, s. 538.
  5. a b Pieróg 2002 ↓, s. 539.
  6. Pieróg 2002 ↓, s. 538-539.
  7. a b Zawojska 2011 ↓, s. 102.
  8. a b c d e Pieróg 2002 ↓, s. 537.
  9. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 256-257.
  10. a b Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 256.
  11. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 258.
  12. Jan Paweł Woronicz, Spór o mesjanizm. Rozwój idei, Andrzej Wawrzynowicz (red.), Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, 2015, s. 5-20.
  13. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 249-255.
  14. Jan Paweł Woronicz, Spór o mesjanizm. Rozwój idei, Andrzej Wawrzynowicz (red.), Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, 2015, s. 5-20.
  15. a b Lutosławski 2015 ↓.
  16. a b Ziółkowski 2000 ↓, s. 5.
  17. Walicki 1986 ↓, s. 28.
  18. a b c d Walicki 1986 ↓, s. 31.
  19. Zawojska 2011 ↓, s. 100.
  20. Bochenek i in. 2015 ↓, s. 142.
  21. Bochenek i in. 2015 ↓, s. 142-143.
  22. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 264-265.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof Bochenek i inni, Zarys historii filozofii polskiej, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2015.
  • Wincenty Lutosławski, Mesjanizm jako polski światopogląd narodowy [w:] Andrzej Wawrzynowicz (red.), Spór o mesjanizm. Rozwój idei, Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, 2015, s. 381-390.
  • Stanisław Pieróg, Mesjanizm [w:] Alina Kowalczykowa, Józef Bachórz (red.), Słownik literatury polskiej XIX wieku, Wrocław: Ossolineum, 2002, s. 536-540.
  • Adam Sikora, Towiański i rozterki romantyzmu, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1984.
  • Jan Skoczyński, Jan Woleński, Historia filozofii polskiej, Kraków: Wydawnictwo WAM, 2010.
  • Andrzej Walicki, Lata 1815-1863 [w:] Andrzej Walicki (red.), Zarys dziejów filozofii polskiej 1815-1918, Warszawa: PWN, 1986.
  • Andrzej Wawrzynowicz, Wstęp [w:] Andrzej Wawrzynowicz (red.), Spór o mesjanizm. Rozwój idei, Warszawa: Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego, 2015.
  • Teresa Zawojska, Mesjanizm [w:] Encyklopedia Filozofii Polskiej, t. 2, Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2011.
  • Zbigniew Ziółkowski, Hoene-Wroński Józef Maria [w:] Powszechna Encyklopedia Filozofii, Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000 [dostęp 2018-05-18].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]