Metapoznanie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Metapoznanie (ang. metacognition) – pojęcie z zakresu psychologii, filozofii umysłu i kognitywistyki. Ogólnie rozumiane jako poznanie własnych procesów poznawczych, ich monitorowanie, regulowanie oraz kontrola[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

John Flavell[edytuj | edytuj kod]

Przyjmuje się, że badania w dziedzinie metapoznania zostały zapoczątkowane pod koniec lat siedemdziesiątych XX wieku przez amerykańskiego psychologa Johna H. Flavella, który w 1979 r. w czasopiśmie "American Psychologist" opublikował artykuł pt. Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry[2]. W artykule tym badacz zwracał uwagę na deficyty małych dzieci w dziedzinie metapoznania, sugerując, że rozwój kompetencji w tej dziedzinie jest jednym z ważnych elementów rozwoju poznawczego najmłodszych. Stworzył też pierwszą definicję metapoznania, które miało być wiedzą i regulacją procesów poznawczych.

Wyróżnił kilka wymiarów metapoznania:[3][4][5]

  • wiedzę metapoznawczą – ocena posiadanego stanu wiedzy, strategii rozwiązywania problemów, wiedzy o sobie (motywacjach, przekonaniach)[6]
  • doświadczenie metapoznawcze – doświadczenia towarzyszące aktywności poznawczej (np. poczucie niezrozumienia, pewności)[7]
  • cele – zadania będące obiektem działań poznawczych
  • działania – strategie działań podejmowanych by osiągnąć cele

Ann Brown[edytuj | edytuj kod]

Ann Leslie Brown podzieliła metapoznanie na dwie kategorie[8]:

Wiedzę o procesach poznawczych – refleksję na temat zdolności i czynności poznawczych; odpowiada ona metapoznawczej wiedzy i doświadczeń z teorii Flavella[9]. Badaczka uznaję te cechę za dość stabilną i niezmienną w trakcie życia jednostki[8].

Mechanizmy samoobserwacji – uruchamiające się w czasie nauki lub rozwiązywania problemów, zajmujące się regulacją procesów poznawczych; odpowiadają flavellowskim działaniom, celom i zadaniom[9]. Podlega zmianom w trakcie życia jednostki – dziecko i dorosły różnią się między sobą sytuacjami uaktywniającymi ten proces – jednakże zależy też on obecnego stanu jednostki[10].

Thornas Nelson i Luis Narens[edytuj | edytuj kod]

To na stworzonym przez nich modelu i sposobie organizacji[11] badań opiera się współczesna nauka o metapoznaniu. Zaproponowali teoretyczny mechanizm, w którym metapoznawczy system składa się z dwóch struktur: metapoziomu i poziomu niższego, a także przepływu informacji między nimi.

  • Kontrola metapoznawcza – polega na przepływie informacji z metapoziomu do poziomu-obiektu. Są to świadome lub nieświadome decyzje, opierające się na wyniku procedur monitorujących przez nas wykonywanych[12].
  • Metapoznawczy monitoring – polega dostarczaniu informacji z poziomu-obiektu do metapoziomu, mające na celu go zmienić. Składa się z procedur pozwalających osobie obserwować, podawać refleksji i doświadczać swoich własnych procesów poznawczych. Pozwala on też na ocenienie poziomu wiedzy koniecznej do wykonania danego zadania.

Metapoziom[edytuj | edytuj kod]

Według Nelsona i Narensa[13] metapoziom zawiera w sobie:

  • Dynamiczny model obecnej sytuacji kreowany przez poziom-obiekt, bazujący na informacji z procedury monitorującej.
  • Reprezentacji danego celu lub sytuacji.
  • Listy możliwych zdarzeń kontrolnych możliwych do użycia przez metapoziom by kontrolować poziom-obiekt (zawiera także informacje nt. koniecznego czasu i konsekwencji wykonania akcji).
  • Listy ograniczeń potencjalnych zdarzeń kontrolnych.
  • Oceny procedur podejmowania decyzji według których można wykonać akcję.

Metapoznanie a inteligencja[14][edytuj | edytuj kod]

Relacje między inteligencją i metapoznaniem nie zostały jednoznacznie określone. Według niektórych badaczy[15][16]umiejętności poznawcze są integralną częścią[17] inteligencji, bądź też jej przejawem – jako zdolność do uczenia się[18]bądź dostęp do zasobów poznawczych[19][20]. Posługując się podziałem Cattela na inteligencję płynną i skrystalizowaną[21][22], ciężko jest umieścić metapoznanie w jednej z nich – może się bowiem mieścić w płynnej, gdyż jest nieodłączną zdolnością bytu jednostki[23]więc też, jak inteligencja płynna, niezależną od doświadczenia; bądź też skrystalizowanej – ponieważ rozwija się w trakcie życia oraz może być ćwiczona[24]. Według triarchicznej teorii inteligencji Sternberga metapoznanie mieściłoby się w subteorii składników – metaskładników odpowiadających za przetwarzanie informacji[25][26].

Dodatkowo, poziom zdolności metapoznawczych jest jednym z najbardziej rzetelnych miar predykcyjnych osiągnięć szkolnych i akademickich[27][28], co dodatkowo łączy go z ilorazem inteligencji.

Metapoznanie a pamięć[edytuj | edytuj kod]

Procesy metapoznawcze badane są w obszarze pamięci pod nazwą "metapamięć". Wymienia się też różne sposoby pomiaru metapoznania:

Nabywanie wiedzy[edytuj | edytuj kod]

  • EOL (ease of learning judgements) – przewidywania dotyczące, jak łatwo przyjdzie nam przyswojenie danego materiału[29][30]
  • JOL (judgement of learning) – przewidywania dotycząće, jak łatwo przyjdzie nam przywołanie danego materiału z pamięci[31]

Wydobywanie wiedzy[edytuj | edytuj kod]

  • FOK (feeling of knowing) – ocena prawdopodobnieństwa, że rozpoznamy poprawną odpowiedź/informację, której w danej chwili nie możemy wydobyć[32]
  • TOT (tip of the tongue) – zjawisko "na końcu języka", czyli wiedza o posiadaniu wiedzy z danego tematu/słowa, jednak chwilowe nieposiadanie do niej dostępu[33]
  • Ocena pewności – raport, jak pewnym jest się udzielonej odpowiedzi (może być udzielany przed lub po wykonaniu zadania)

Dokonania w tej dziedzinie pozwalają na wykorzystywanie ich w usprawnianiu procesów uczenia i nauczania, mając zastosowanie nie tylko w edukacji[34], ale także przy dostosowywaniu warunków nauczania dla osób z różnego rodzaju zaburzeniami. [2]

Zauważono także, że pacjenci z amnezjami (jak np. Alzheimer), zachowują metapoznanie pamięci[35].

Metapoznanie w różnych dziedzinach nauki[edytuj | edytuj kod]

Badania nad metapoznaniem prowadzone są w różnych nurtach współczesnej psychologii. Szczególnie intensywnie zjawisko to badane jest w obszarze psychologii edukacji, klinicznej i rozwojowej. Charakterystyka badań, jak i sama definicja metapoznania, różni się między dziedzinami[36].

  • Psychologia rozwojowa definiuje metapoznanie podążając za myślą Flavella i skupia się na badaniu rozwoju metapoznania w czasie życia człowieka
  • Psychologia poznawcza najczęściej definiuje metapoznanie jako "poznanie o poznaniu" i skupia się na badaniu jego mechanizmów poznawczych
  • Neurobiologia poznawcza rozumie metapoznanie jako "poznanie o poznaniu" i zajmuje się badaniem jego neuronalnych korelatów
  • Psychologia edukacji uważa metapoznanie za aktywny, twórczy proces w którym uczący się stawiają cele do swojej nauki i próbują monitorować, regulować i kontrolować swoje poznanie"[37]
  • Psychologia społeczna i osobowości zastanawia się nad rozumieniem metapoznania u innych[36]
  • Psychologia kliniczna definiuje metapoznanie jako umiejętność oceny myśli i działań swoich i innych[36]
  • Psychologia zwierząt i komparatywna bada ewolucję metapoznania oraz jego obecność u gatunków innych niż ludzki

Metapoznanie w psychologii poznawczej[edytuj | edytuj kod]

Według Koriata istnieje pięć kategorii pytań, którymi zajmuje się psychologia poznawcza w kontekście metapoznania:[38]

  1. Podstawy metapoznawczego oceniania doświadczeń poznawczych
  2. Słuszność tych ocen i zmiennych mających na nie wpływ
  3. Procesy wpływające na ich dokładność
  4. Wpływ metamonitoringu na kontrolę metapoznawczą
  5. Wspólny wpływ metamonitoringu i kontroli metapoznawczej na wykonanie zadania[39]

W badaniach nad metapoznaniem często porusza się też kwestie uczenia mimowolnego[40], metapamięci, rozwiązywania problemów, podejmowania decyzji, świadomości, kontroli poznawczej[41] czy efektu Dunninga-Krugera[42]

Psychologia poznawcza przyczyniła się zrozumienia, jak ludzie monitorują i kontrolują swoje procesy poznawcze.

Badanie metapoznania w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Metapoznanie jest jeszcze terminem mało eksplorowanym w polskiej nauce. Badaniem i publikacjami na temat metapoznania zajmuje się prof. Ewa Czerniawska. W Laboratorium C-lab działającym przy Uniwersytecie Jagiellońskim prowadzone są badania nad wzajemnymi oddziaływaniami między metapoznawczą regulacją a monitorowaniem. [3] Działające przy Uniwersytecie SWPS w Warszawie laboratorium LaMELab zajmuje się badaniem pamięci i metapoznania.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Elisabeth Norman i inni, Metacognition in Psychology, „Review of General Psychology”, 23 (4), 2019, s. 403–424, DOI10.1177/1089268019883821, ISSN 1089-2680 [dostęp 2022-01-22].
  2. [1] Flavell, J. H. (1979). Metacognition and cognitive monitoring: A new area of cognitive–developmental inquiry. American Psychologist, 34(10), 906–911.
  3. John Flavell, Cognitive development, 1985.
  4. John Flavell, Cognitive development: Past, present, and future, 1992.
  5. John Flavell, Nature & Development of Metacognition, 1980.
  6. Paul R. Pintrich, The Role of Metacognitive Knowledge in Learning, Teaching, and Assessing, „Theory Into Practice”, 41 (4), 2002, s. 219–225, DOI10.1207/s15430421tip4104_3, ISSN 0040-5841 [dostęp 2022-01-25].
  7. Anastasia Efklides, The Systemic Nature of Metacognitive Experiences, Patrick Chambres, Marie Izaute, Pierre-Jean Marescaux (red.), Boston, MA: Springer US, 2002, s. 19–34, DOI10.1007/978-1-4615-1099-4_2, ISBN 978-1-4613-5394-2 [dostęp 2022-01-25] (ang.).
  8. a b A. Brown, A. Brown, Metacognition, executive control, self-regulation and other more mysterious mechanisms., „„F. Weinert, & R. Kluwer (Eds.), Metacognition, motivation and understanding (pp. 65-116).””, 1987.
  9. a b C. Gama, Integrating Metacognition Instruction in Interactive Learning Environments, 2004.
  10. Brown, Learning, remembering and understanding., „J. H. Flavell, & E. M. Markman (Eds.), Handbook of child psychology: Vol. 3. Cognitive development (4th ed., pp. 77-166). New York: Wiley.”, 1983.
  11. Thomas O. Nelson, Metamemory: A Theoretical Framework and New Findings, t. 26, Elsevier, 1990, s. 125–173, DOI10.1016/s0079-7421(08)60053-5, ISBN 978-0-12-543326-6 [dostęp 2022-02-11] (ang.).
  12. Evagelos Mokos, Sonia Kafoussi, Elementary Students' Spontaneous Metacognitive Functions in Different Types of Mathematical Problems, „REDIMAT- Journal of Research in Mathematics Education” (2), 2013, s. 242–267, DOI10.4471/redimat.2013.29, ISSN 2014-3621 [dostęp 2022-02-11].
  13. Janet Metcalfe, Arthur P. Shimamura (red.), Why Investigate Metacognition?, The MIT Press, 1994, DOI10.7551/mitpress/4561.003.0003, ISBN 978-0-262-27969-7 [dostęp 2022-02-11] (ang.).
  14. Ewa Czerniawska, Metapoznanie a inteligencja – przegląd poglądów teoretycznych i wyników badań, „PRZEGLĄD PSYCHOLOGICZNY, 2006, TOM 49, Nr 2, 119-139”, 2006.
  15. Charles A Weaver, Knowing what we know, and how. Metacognition and cognitive neuropsychology: monitoring and control processes. G. Mazzoni and T. O. Nelson (Eds) (1998). Erlbaum, Mahwah, NJ: [[Specjalna:Książki/0805826629|ISBN 0-8058-2662-9]]. Price $42.95 (handcover)., „Applied Cognitive Psychology”, 14 (3), 2000, s. 293–294, DOI10.1002/(sici)1099-0720(200005/06)14:3<293::aid-acp675>3.0.co;2-i, ISSN 0888-4080 [dostęp 2022-02-10].
  16. Larisa V. Shavinina, Beyond IQ: a new perspective on the psychological assessment of intellectual abilities, „New Ideas in Psychology”, 19 (1), 2001, s. 27–47, DOI10.1016/s0732-118x(00)00015-5, ISSN 0732-118X [dostęp 2022-02-10].
  17. E. Nęcka, Inteligencja. Geneza. Struktura. Funkcje., „Gdańsk: GWP”, 2003.
  18. Alexander i inni, Intelligence, learning and long-term memory. Personality and Individual Differences, 23, 815-825., 1997.
  19. Ardila i inni, Correlation between intelligence test scores and executive function measures, „Archives of Clinical Neuropsychology, 15, 31-36.”, 2000.
  20. Veenman i inni, The relation between intellectual and metacognitive skills from a developmental perspective., „Learning and Instruction, 14, 89-109.”, 2004.
  21. John L. Horn, Raymond B. Cattell, Refinement and test of the theory of fluid and crystallized general intelligences., „Journal of Educational Psychology”, 57 (5), 1966, s. 253–270, DOI10.1037/h0023816, ISSN 1939-2176 [dostęp 2022-01-25] (ang.).
  22. Rogier A. Kievit i inni, A watershed model of individual differences in fluid intelligence, „Neuropsychologia”, 91, 2016, s. 186–198, DOI10.1016/j.neuropsychologia.2016.08.008, ISSN 0028-3932, PMID27520470, PMCIDPMC5081064 [dostęp 2022-01-25] (ang.).
  23. Lazar Stankov, Complexity, Metacognition, and Fluid Intelligence, „Intelligence”, 28 (2), 2000, s. 121–143, DOI10.1016/s0160-2896(99)00033-1, ISSN 0160-2896 [dostęp 2022-01-22].
  24. Maria Jagodzińska, Rozwój pamięci w dzieciństwie, 2003.
  25. Robert Glaser, Intelligence Reexamined: Beyond IQ . A Triarchic Theory of Human Intelligence. Robert J. Sternberg. Cam.. bridge University Press, New York, 1984. xvi, 411 pp. $39.50; paper, $14.95., „Science”, 230 (4721), 1985, s. 59–61, DOI10.1126/science.230.4721.59, ISSN 0036-8075 [dostęp 2022-01-22].
  26. R.J. Sternberg, Psychologia Poznawcza, 2001.
  27. M. Kossowska, Psychologiczne uwarunkowania osiągnięć szkolnych., 2004.
  28. Veenman i inni, Veenman, M. V. J., Wilhelm, P., Beishuizen, J. J. (2004). The relation between intellectual and metacognitive skills from a developmental perspective. Learning and Instruction, 14, 8, 2004.
  29. Andreas Jemstedt, Bennett L. Schwartz, Fredrik U. Jönsson, Ease-of-learning judgments are based on both processing fluency and beliefs, „Memory”, 26 (6), 2018, s. 807–815, DOI10.1080/09658211.2017.1410849, ISSN 0965-8211 [dostęp 2022-01-24] (ang.).
  30. Andreas Jemstedt, Veit Kubik, Fredrik U. Jönsson, What moderates the accuracy of ease of learning judgments?, „Metacognition and Learning”, 12 (3), 2017, s. 337–355, DOI10.1007/s11409-017-9172-3, ISSN 1556-1631 [dostęp 2022-01-24] (ang.).
  31. Cao, Li & Nietfeld, John., Judgement of learning, monitoring accuracy, and student performance in the classroom context., „Current Issues in Education. 8.”, 2005.
  32. Janet Metcalfe, Feeling of Knowing in Memory and Problem Solving, „Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition 1986, Vol. 12. No. 2, 288-294”, 1986.
  33. Bennett L. Schwartz, Janet Metcalfe, Tip-of-the-tongue (TOT) states: retrieval, behavior, and experience, „Memory & Cognition”, 39 (5), 2011, s. 737–749, DOI10.3758/s13421-010-0066-8, ISSN 0090-502X [dostęp 2022-01-24] (ang.).
  34. Ningfeng Zhao i inni, Metacognition: An Effective Tool to Promote Success in College Science Learning, „Journal of College Science Teaching”, 043 (04), 2014, DOI10.2505/4/jcst14_043_04_48, ISSN 0047-231X [dostęp 2022-01-24] (ang.).
  35. N. Gil, N. Josman, Memory and metamemory performance in Alzheimer’s disease and healthy elderly: The Contextual Memory Test (CMT), „Aging Clinical and Experimental Research”, 13 (4), 2001, s. 309–315, DOI10.1007/BF03353427, ISSN 1594-0667 [dostęp 2022-01-24] (ang.).
  36. a b c Elisabeth Norman i inni, Metacognition in Psychology, „Review of General Psychology”, 23 (4), 2019, s. 403–424, DOI10.1177/1089268019883821, ISSN 1089-2680 [dostęp 2022-01-22].
  37. Ernesto Panadero, A Review of Self-regulated Learning: Six Models and Four Directions for Research, „Frontiers in Psychology”, 8, 2017, s. 422, DOI10.3389/fpsyg.2017.00422, ISSN 1664-1078, PMID28503157, PMCIDPMC5408091 [dostęp 2022-01-22].
  38. A. Koriat, Metacognition: Decision-making processes in self-monitoring and self-regulation, „In G. Keren, & G. Wu (Eds.), The Wiley Blackwell handbook of judgment and decision making (Vol 1, pp. 356-379)”, 2016.
  39. John F. Kihlstrom, Book review: H.L. Roediger, Y. Dudai and S.M. Fitzpatrick (eds) Science of Memory: Concepts. New York: Oxford University Press, 2007. xviii+446 pp. $47.95. [[Specjalna:Książki/0195310446|ISBN 0-19-531044-6]], „Memory Studies”, 4 (3), 2011, s. 347–349, DOI10.1177/17506980110040030805, ISSN 1750-6980 [dostęp 2022-01-22].
  40. Michał Wierzchoń, Koszty poznawcze uczenia mimowolnego, 2009.
  41. Pavle Valerjev, Marin Dujmović, Performance and Metacognition in Scientific Reasoning: The Covariation Detection Task, „Psihologijske teme”, 28 (1), 2019, s. 93–113, DOI10.31820/pt.28.1.5 [dostęp 2022-01-22].
  42. Emil O.W. Kirkegaard, Arjen Gerritsen, Looking for evidence of the Dunning-Kruger effect: an analysis of 2400 online test takers, „OpenPsych”, 2021, DOI10.26775/OP.2021.08.29, ISSN 2597-324X [dostęp 2022-01-24] (ang.).