Metylofosfonin O-etylo-O′-(2-diizopropyloamino)etylu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Metylofosfonin
O-etylo-O′-(2-diizopropyloamino)etylu
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C11H26NO2P
Masa molowa 235,30 g/mol
Identyfikacja
Numer CAS 57856-11-8
130942-92-6
PubChem 170325[1]
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)

Metylofosfonin O-etylo-O′-(2-diizopropyloamino)etylu (QL) – fosforoorganiczny związek chemiczny z grupy fosfoninów, ester kwasu metylofosfonawego, Me−P(H)(O)OH. Jest prekursorem gazu bojowego VX stosowanego w amerykańskiej broni binarnej. Znajduje się w części B wykazu 1 Konwencji o zakazie broni chemicznej[5] oraz na liście prekursorów bojowych środków trujących Grupy Australijskiej[6].

Właściwości[edytuj]

QL jest lepką cieczą o silnym zapachu ryb. Jest bardzo reaktywny i podatny na utlenianie oraz nierozpuszczalny w wodzie, w kontakcie z którą gwałtownie hydrolizuje[2][3]. W jej nadmiarze tworzą się 2-diizopropyloaminoetanol (iPr2NCH2CH2OH), etanol i kwas metylofosfonawy, Me−P(H)(O)OH. Natomiast w obecności śladów wody lub innego donora protonów następuje wymiana ligandów i powstaje łatwopalny metylofosfonin dietylu oraz metylofosfonin O,O′-bis(2-diizopropyloamino)etylu[3].

Zagrożenia[edytuj]

Związek ten jest szkodliwy po wchłonięciu drogą doustną lub oddechową, a jego kontakt ze skórą lub oczami powoduje miejscowe podrażnienia[2]. Dłuższe wdychanie par może powodować bóle głowy i nudności. Wykazuje słabe działanie inhibicyjne na acetylocholinesterazę, lecz jest szybko usuwany z organizmu[3]. W badaniach na zwierzętach wykazano jego neurotoksyczność[4].

Znacznie bardziej toksyczne niż sam QL są produkty jego hydrolizy oraz produkowany z niego VX[3].

Historia[edytuj]

QL był kluczowym składnikiem przy produkcji VX[7]. Wykorzystano go także w broni binarnej opracowanej w Stanach Zjednoczonych pod koniec lat 60. XX wieku, której produkcję rozpoczęto jednak dopiero w połowie lat 80. QL stosowany był w 500-funtowych bombach BLU-80/B „Bigeye” wraz z siarką rombową (oznaczaną jako NE) lub dimetylopolisiarczkiem (NM)[8] i z dodatkiem środka przeciwzbrylajacego[3][9]. Po zrzuceniu bomby obie substancje mieszały się z wytworzeniem VX (oznaczanego jako VX-2 dla odróżnienia od unitarnego VX)[10]. Wydajność tej reakcji jest opisywana różnie: <40%[8] lub nawet 70–80%[11]. Przyjmując nawet niższą wydajność, ilość powstającego VX była na tyle duża, aby broń ta była wystarczająco skuteczna[8]. W związku z dwustronnymi porozumieniami pomiędzy USA i ZSRR na początku lat 90. dotyczącymi redukcji arsenału chemicznego oraz ratyfikacją Konwencji o zakazie broni chemicznej[8] bomby „Bigeye” nie zostały wprowadzone na wyposażenie sił zbrojnych, ani nie weszły do masowej produkcji[10].

W 1996 roku Departament Obrony Stanów Zjednoczonych opublikował dane o wielkości amerykańskiego arsenału chemicznego, w których zadeklarowano posiadanie około 50 ton QL (ilość wystarczająca do produkcji około 400 bomb „Bigeye”)[12]. W 2003 roku Stany Zjednoczone zapowiedziały rozpoczęcie niszczenia zapasów QL i DF w ośrodku Pine Bluff Arsenal w stanie Arkansas[13]. W kwietniu 2006 roku zakończono niszczenie składowanego w tym ośrodku DF i rozpoczęto przygotowania do neutralizacji QL (będącego w tym czasie jedynym pozostałym składnikiem amerykańskiej broni binarnej), która ruszyła w czerwcu tego samego roku[14]. W październiku ogłoszono zakończenie niszczenia broni binarnej w Stanach Zjednoczonych[15], a produkty neutralizacji QL i DF zniszczono do listopada 2007 roku w ośrodku Texas Molecular w Deer Park[16].

Łączna ilość QL zadeklarowana do 31 grudnia 2002 roku przez wszystkie państwa należące do OPCW wynosiła 46 ton[17]. W roku 2005 nie było żadnych informacji, aby jakiekolwiek państwo posiadało QL w celach militarnych[7].

Przypisy[edytuj]

  1. Metylofosfonin O-etylo-O′-(2-diizopropyloamino)etylu – podsumowanie (ang.). PubChem Public Chemical Database.
  2. a b c d e f g D. Hank Ellison: Handbook of Chemical and Biological Warfare Agents. Wyd. 2. Boca Raton: CRC Press, 2008, s. 48. ISBN 9780849314346.
  3. a b c d e f g h i j Steven L. Hoenig: Compendium of Chemical Warfare Agents. Springer, 2007, s. 162, 166–168. ISBN 9780387346267.
  4. a b E.J. Olajos, J. Bergmann, J.T. Weimer, H. Wall. Neurotoxicity assessment of O-ethyl-O'-(2-diisopropylaminoethyl) methylphosphonite (QL) in hens. „Journal of Applied Toxicology”. 6 (2), s. 135–143, 1986. PMID: 3700963 (ang.). [dostęp 2012-06-27]. 
  5. Schedule 1 of Chemical Weapons Convention (ang.). Organizacja ds. Zakazu Broni Chemicznej. [dostęp 2012-06-27].
  6. Export Control List: Chemical Weapons Precursors (ang.). Grupa Australijska. [dostęp 2012-06-27].
  7. a b Weapons of Mass Destruction. An Encyclopedia of Worldwide Policy, Technology, and History. Eric A. Croddy, James J. Wirtz (redaktorzy), Jeffrey A. Larsen (red. nacz.). T. I: Chemical and Biological Weapons. ABC-CLIO, 2005, s. 238. ISBN 1851094954.
  8. a b c d Leszek Konopski: Historia broni chemicznej. Warszawa: Bellona, 2009, s. 151–152. ISBN 9788311116436.
  9. Richard D. Albright: Cleanup of Chemical and Explosive Munitions: Locating, Identifying Contaminants, and Planning for Environmental Remediation of Land and Sea Military Ranges and Ordnance Dumpsites. William Andrew, 2008, s. 62. ISBN 9780815515401.
  10. a b Benjamin C. Garrett, John Hart: Historical Dictionary of Nuclear, Biological, and Chemical Warfare. Lanham: Scarecrow Press, 2007, s. 28–29, seria: Historical Dictionaries of War, Revolution, and Civil Unrest, nr 33. ISBN 9780810854840.
  11. Jan Błądek: Broń chemiczna i toksyczne środki przemysłowe. Warszawa: Wojskowa Akademia Techniczna, 2011, s. 69. ISBN 9788361486688.
  12. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać News Chronology. November 1995 – February 1996. „The Chemical Weapons Convention Bulletin”. 31, s. 25, marzec 1996. Harvard Sussex Program. 
  13. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać News Chronology. May through July 2003. „The CBW Conventions Bulletin”. 61, s. 19, wrzesień 2003. Harvard Sussex Program. 
  14. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać News Chronology. February through July 2006. „The CBW Conventions Bulletin”. 72+73, s. 20–21, 35, wrzesień 2006. Harvard Sussex Program. 
  15. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać News Chronology. August – October 2006. „The CBW Conventions Bulletin”. 74, s. 58, grudzień 2006. Harvard Sussex Program. 
  16. publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać News Chronology. November 2007 – January 2008. „The CBW Conventions Bulletin”. 79, s. 16, czerwiec 2008. Harvard Sussex Program. 
  17. Public health response to biological and chemical weapons. WHO guidance. Wyd. 2. Geneva: Światowa Organizacja Zdrowia, 2004, s. 34. ISBN 9241546158.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.