Międzynarodowy alfabet fonetyczny
Międzynarodowy alfabet fonetyczny (MAF) – system transkrypcji fonetycznej przyjęty przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne jako ujednolicony sposób przedstawiania głosek wszystkich języków. Składają się na niego symbole zarówno alfabetyczne, jak i niealfabetyczne, oraz około 30 znaków diakrytycznych.
Jest on szeroko stosowanym środkiem standaryzacji zapisu fonetycznego dla wszystkich języków świata. Większość znaków została zaczerpnięta wprost z alfabetu łacińskiego lub stworzona na jego podstawie, część pochodzi z alfabetu greckiego, a część została stworzona specjalnie na jego potrzeby.
MAF jest wynikiem wieloletniej pracy fonetyków zrzeszonych w Międzynarodowym Towarzystwie Fonetycznym, założonym w Paryżu w 1886 roku. Zarówno Towarzystwo, jak i stworzony przez nie alfabet znane są pod nazwą IPA (jest to skrótowiec od International Phonetic Association). W ciągu swego istnienia alfabet IPA był kilkakrotnie zmieniany. Znaczne modyfikacje wprowadzono w 1989 roku, po konferencji w Kilonii. Następne zmiany przyniósł rok 1993. Najnowsza wersja alfabetu została opublikowana w roku 2005.
Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne zaleca, by transkrypcję fonetyczną umieszczać w nawiasach kwadratowych: „[ ]”. Z kolei transkrypcja fonemiczna powinna być umieszczana między ukośnikami: „/ /”.
Spis treści
Samogłoski[edytuj | edytuj kod]
Poniżej przedstawiono samogłoski kardynalne wpisane w tak zwany czworokąt samogłosek. Pokazuje on względną wysokość i tylność (ang. backness) samogłosek, nie jest jednak w stanie pokazać ich zaokrąglenia. Dlatego na poniższym rysunku przyjęto konwencję, że gdy symbole występują w parach, symbol z prawej strony oznacza samogłoskę zaokrągloną, natomiast symbol z lewej strony samogłoskę niezaokrągloną[1].
| Przednie | Centralne | Tylne | |||
| Przymknięte | |||||
| Prawie przymknięte | |||||
| Półprzymknięte | |||||
| Średnie | |||||
| Półotwarte | |||||
| Prawie otwarte | |||||
| Otwarte | |||||
Uwagi[edytuj | edytuj kod]
- Przed rokiem 1989 samogłoska zapisywana symbolem ɪ zapisywana była symbolem ɩ[2].
- Cztery symbole w powyższej tabeli nie posiadają pary:
- Samogłoska zapisywana symbolem ʊ jest zdefiniowana jako zaokrąglona; przed rokiem 1989 zapisywana była ona symbolem ɷ[3]. Jej niezaokrąglony odpowiednik występuje rzadko, na przykład w europejskiej odmianie języka portugalskiego[4].
- Zaokrąglenie samogłoski zapisywanej symbolem ə nie jest sprecyzowane[2].
- Samogłoska zapisywana symbolem æ jest zdefiniowana jako niezaokrąglona[5]. Jej zaokrąglony odpowiednik występuje tylko w języku duńskim[6][7].
- Choć zaokrąglenie samogłoski zapisywanej symbolem ɐ nie jest sprecyzowane[5], w zdecydowanej większości przypadków jest to samogłoska niezaokrąglona. Jedynym językiem posiadającym samogłoskę prawie otwartą centralną zaokrągloną jest język sebei używany w Ugandzie, który zarazem jest jednym językiem kontrastującym niezaokrąglone i zaokrąglone samogłoski prawie otwarte centralne[8].
- Dialekt miasta Hamont języka limburskiego kontrastuje trzy stopnie tylności długich samogłosek otwartych niezaokrąglonych: przednie [aː], centralne [äː] i tylne [ɑː][9][10]. Takie potrójne rozróżnienie jest bardzo rzadko spotykane.
- W latach 2011-2012 komitet Międzynarodowego Towarzystwa Fonetycznego zagłosował przeciw dodaniu do MAF odrębnego symbolu (ᴀ) dla samogłoski otwartej centralnej niezaokrąglonej[11].
Spółgłoski płucne[edytuj | edytuj kod]
Pojedyncza artykulacja[12][edytuj | edytuj kod]
Podział w kolumnach według miejsca artykulacji; w rzędach według sposobu artykulacji. Spółgłoski umieszczone po lewej stronie komórek tabeli są bezdźwięczne, po prawej – dźwięczne.
| Dwu‐ wargowe |
War‐ gowo‐ zębowe |
Zębowe | Dzią‐ słowe |
Zadzią‐ słowe |
Retro‐ fleksyjne |
Podnie‐ bienne |
Miękko‐ podnie‐ bienne |
Języcz‐ kowe |
Gar‐ dłowe |
Nagło‐ śniowe |
Krta‐ niowe |
||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Nosowe | m | ɱ | n | ɳ | ɲ | ŋ | ɴ | ||||||||||
| Zwarte | p b | p̪ b̪ | t d | ʈ ɖ | c ɟ | k ɡ | q ɢ | ʡ | ʔ | ||||||||
| Szczelinowe | ɸ β | f v | θ ð | s z | ʃ ʒ | ʂ ʐ | ç ʝ | x ɣ | χ | ʁ | ħ | ʕ | ʜ | ʢ | h ɦ | ||
| Aproksymanty | β̞ | ʋ | ɹ | ɻ | j | ɰ | |||||||||||
| Drżące | ʙ | r | * | ʀ | я* | ||||||||||||
| Uderzeniowe | ⱱ̟† | ⱱ† | ɾ | ɽ | ʡ̯ | ||||||||||||
| Boczne szczelinowe | ɬ ɮ | * | * | * | |||||||||||||
| Boczne aproksymanty | l | ɭ | ʎ | ʟ | |||||||||||||
| Boczne uderzeniowe | ɺ | * | ʎ̯ | ʟ̆ | |||||||||||||
Uwagi:
- Gwiazdki (*) oznaczają dźwięki nieposiadające (jeszcze) swojego oficjalnego symbolu IPA.
- Znak sztyletu (†) oznacza znak IPA, który jeszcze nie został umieszczony w zestawie Unicode. Od maja 2005 r. w sytuacji takiej znajduje się znak spółgłoski uderzeniowej wargowo-zębowej (
). Została już zgłoszona propozycja dodania tego symbolu do Unikodu[13]. Zastępczo używa się iżycy ѵ. - Obszary zaznaczone kolorem szarym oznaczają dźwięki uważane za niemożliwe do wyartykułowania.
.png){kind=small}
Koartykulacja[14][edytuj | edytuj kod]
| ʍ | Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna |
| w | Półotwarta wargowo-miękkopodniebienna |
| ɥ | Półotwarta wargowo-podniebienna |
| ɕ | Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna |
| ʑ | Szczelinowa dziąsłowo-podniebienna dźwięczna |
| ɧ | Szczelinowa zadziąsłowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna |
| ɫ | Półotwarta boczna zębowa welaryzowana |
Spółgłoski niepłucne[15][edytuj | edytuj kod]
| Mlaski | Iniektywne | Ejektywne | |||
|---|---|---|---|---|---|
| ʘ | Dwuwargowy | ɓ | Dwuwargowa | ʼ | Na przykład: |
| ǀ | Laminalny dziąsłowy („zębowy”) | ɗ | Dziąsłowa | pʼ | Dwuwargowa |
| ǃ | Apikalny (za)dziąsłowy („retrofleksyjny”) | ʄ | Podniebienna | tʼ | Dziąsłowa |
| ǂ | Laminalny zadziąsłowy („podniebienny”) | ɠ | Miękkopodniebienna | kʼ | Miękkopodniebienna |
| ǁ | Boczny dziąsłowy („lateralny”) | ʛ | Języczkowa | sʼ | Szczelinowa dziąsłowa |
Afrykaty i spółgłoski podwójnie artykułowane[edytuj | edytuj kod]
Spółgłoski zwarto-szczelinowe (afrykaty) oraz spółgłoski z podwójną artykulacją są w IPA reprezentowane przez dwa znaki połączone łuczkiem. Alternatywnie, dla niektórych afrykat można użyć jedego znaku – ligatury.
| Łączenie | Ligatura | Opis |
|---|---|---|
| t͡s | ʦ | afrykata dziąsłowa bezdźwięczna |
| d͡z | ʣ | afrykata dziąsłowa dźwięczna |
| t͡ʃ | ʧ | afrykata zadziąsłowa bezdźwięczna |
| d͡ʒ | ʤ | afrykata zadziąsłowa dźwięczna |
| t͡ɕ | ʨ | afrykata dziąsłowo-podniebienna bezdźwięczna |
| d͡ʑ | ʥ | afrykata dziąsłowo-podniebienna dźwięczna |
| t͡ɬ | – | afrykata boczna dziąsłowa bezdźwięczna |
| k͡p | – | zwarta wargowo-miękkopodniebienna bezdźwięczna |
| ɡ͡b | – | zwarta wargowo-miękkopodniebienna dźwięczna |
| ŋ͡m | – | nosowa wargowo-miękkopodniebienna |
Jednostki suprasegmentalne[16][edytuj | edytuj kod]
| ˈ | Akcent główny |
| ˌ | Akcent poboczny |
| ː | Długość (samogłoska długa lub geminata) |
| ˑ | Półdługość |
| ˘ | Dodatkowa krótkość |
| . | Podział sylabowy |
| ‿ | Połączenie międzywyrazowe |
Intonacja[edytuj | edytuj kod]
| | | Pauza krótsza |
| ‖ | Pauza dłuższa |
| ↗ | Intonacja wznosząca |
| ↘ | Intonacja opadająca |
Tony[17][edytuj | edytuj kod]
Do oznaczania tonów w IPA można używać znaków diakrytycznych albo specjalnych liter tonalnych.
| e̋ albo ˥ | Bardzo wysoki |
| é albo ˦ | Wysoki |
| ē albo ˧ | Średni |
| è albo ˨ | Niski |
| ȅ albo ˩ | Bardzo niski |
| ě | Wznoszący |
| ê | Opadający |
| ↓e | Przesunięcie zstępujące |
| ↑e | Przesunięcie wstępujące |
Znaki diakrytyczne[18][edytuj | edytuj kod]
 |
Tę sekcję należy dopracować: poprawić, przetłumaczyć resztę. Dokładniejsze informacje o tym, co należy poprawić, być może znajdują się w dyskusji tej sekcji. Po wyeliminowaniu niedoskonałości należy usunąć szablon {{Dopracować}} z tej sekcji. |
Diakrytyki to małe znaczki umieszczone obok symboli IPA aby pokazać dokładną wymowę[19] "Pod-diakrytyki" (znaczki normalnie umieszczane poniżej symbolu IPA) mogą być umieszczane nad znakiem mającym descender (potocznie nazywany ogonem), e.g. ŋ̊[19].
"Bezkropkowe" i, <ı>, jest używane, kiedy kropka interferowałaby z diakrytykami. Inne symbole IPA mogą występować jako diakrytyki, aby przedstawić fonetyczne szczegóły: tˢ (fricative release), bʱ (dyszaco dźwięczny), ˀa (preglottalizacja), ᵊ (epentetyczna szwa), oʊ (dyftongizacja). Bardziej zaawansowane diaktrytki pojawiły się w Rozszerzonym IPA dla dokładniejszego zapisania wymowy.
| Diakrytyki sylabiczności | |||
|---|---|---|---|
| ɹ̩ n̩ | Zgłoskotwórcze | e̯ ʊ̯ | Niezgłoskotwórcze |
| Consonant-release diacritics | |||
| tʰ dʰ | Przydecha | d̚ | Bez plozji |
| dⁿ | Plozja nosowa | dˡ | Plozja boczna |
| Diakrytyki dźwięczności | |||
| n̥ d̥ | Bezdźwięczne | s̬ t̬ | Dźwięczne |
| b̤ a̤ | Dysząco dźwięczneb | b̰ a̰ | Skrzypiąco dźwięczne |
| Diakrytyki artykulacji | |||
| t̪ d̪ | Zębowe | t̼ d̼ | Językowo-wargowe |
| t̺ d̺ | Apikalne | t̻ d̻ | Laminalne |
| u̟ t̟ | Wysunięte do przodu | i̠ t̠ | Wysunięte do tyłu |
| ë ä | Centralizacja | e̽ ɯ̽ | zbliżenie do szwy |
| e̝ ɹ̝ ˔ | Podwyższenie (ɹ̝ = Spółgłoska szczelinowa dziąsłowa dźwięczna) | ||
| e̞ β̞ ˕ | Obniżenie (β̞ = spółgłoska półotwarta dwuwargowa) | ||
| Diakrytyki koartykulacji | |||
| ɔ̹ x̹ | Mniej zaokrąglone | ɔ̜ x̜ʷ | Bardziej zaokrąglone |
| tʷ dʷ | Labializowane | tʲ dʲ | Palatalizowane |
| tˠ dˠ | Welaryzowane | tˁ dˁ | Faryngalizowane |
| ɫ z̴ | Welaryzowane lub faryngalizowane | ||
| e̘ o̘ | Uniesiony korzeń języka | e̙ o̙ | Obniżony korzeń języka |
| ẽ z̃ | Nosowe | ɚ ɝ | Rotacyzacja |
- Uwagi
- a Aspiracja spółgłosek dźwięcznych również jest dźwięczna. Wielu lingwistów woli jeden z diakrytyków przeznaczonych do dyszącej dźwięczności.
- b Niektórzy lingwiści stosują ten symbol dyszącej dźwięcznosci tylko do sonorantów i transkrybują obstruenty jako bʱ.
Stan głośni może być dokładnie oddany za pomocą diakrytyków. Seria spółgłosek przedniojęzykowych zwartych od otwartej do zamkniętej głośni to (zobacz dźwięczność):
| [t] | bezdźwięczna | [d̤] | dysząco dźwięczna |
| [d̥] | luźno dźwięczna | [d] | "zwykła" dźwięczna |
| [d̬] | sztywno dźwięczna | [d̰] | skrzypiąco dźwięczna |
| [ʔt͡] | glottalizacja |
Powiązanie z fonetyką polską[edytuj | edytuj kod]
Orientacyjne odniesienie głosek polskiej wymowy i w konsekwencji liter polskiego alfabetu do alfatetu IPA znajduje się w dodatku do polskiego wikisłownika - odsyłacz jest podany obok z prawej strony.
Przypisy
- ↑ International Phonetic Association: Handbook of the International Phonetic Association. Cambridge University Press. ISBN 0-521-63751-1.
- ↑ a b IPA 1999 ↓, s. 167.
- ↑ IPA 1999 ↓, s. 13, 169–170.
- ↑ Cruz-Ferreira 1999 ↓, s. 127.
- ↑ a b IPA 1999 ↓, s. 166.
- ↑ Grønnum 1998 ↓, s. 100.
- ↑ Basbøll 2005 ↓, s. 46.
- ↑ UPSID SEBEI. [dostęp 2016-02-16].
- ↑ Verhoeven 2007 ↓, s. 221.
- ↑ Choć Verhoeven pierwsze dwie samogłoski zapisuje jako /æː/ i /aː/, to z czworokątu samogłoskowego na stronie 221 wynika jasno, że mają dokładnie ten sam stopień otwarcia (całkowicie otwarty), /æː/ jest całkowicie przednie, /aː/ jest centralne, a /ɑː/ całkowicie tylne.
- ↑ Keating 2012 ↓, s. 245.
- ↑ IPA: Pulmonic (ang.). [dostęp 2013-06-26].
- ↑ http://std.dkuug.dk/jtc1/sc2/wg2/docs/N2945.pdf ISO/IEC JTC 1/SC 2/WG 2 Proposal summary form to accompany submissions for additions to the repertoire of ISO/IEC 10646; JTC1/SC2/WG2 N2945
- ↑ IPA: Symbols (ang.). [dostęp 2013-10-04].
- ↑ IPA: Non pulmonic (ang.). [dostęp 2013-06-26].
- ↑ IPA: Suprasegmentals (ang.). [dostęp 2013-06-26].
- ↑ IPA: Tones (ang.). [dostęp 2013-06-26].
- ↑ IPA: Diactrics (ang.). [dostęp 2013-06-26].
- ↑ a b International Phonetic Association, Handbook, p. 14-15.
Bibliografia[edytuj | edytuj kod]
- Hans Basbøll: The Phonology of Danish. Nowy Jork: Oxford University Press, 2005. ISBN 0-203-97876-5. (ang.)
- Madalena Cruz-Ferreira: Portuguese (European). W: Handbook of the International Phonetic Association. Cambridge: Cambridge University Press, 1999, s. 126–130. ISBN 978-0-521-65236-0. (ang.)
- Nina Grønnum. Danish. „Journal of the International Phonetic Association”. 28 (1&2), s. 99–105, 1998. DOI: 10.1017/s0025100300006290 (ang.).
- International Phonetic Association (IPA): Handbook of the International Phonetic Association. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 978-0-521-65236-0. (ang.)
- Patricia A. Keating. IPA Council votes against new IPA symbol. „Journal of the International Phonetic Association”. 42 (2), s. 245, 2012. DOI: 10.1017/S0025100312000114 (ang.).
- Jo Verhoeven. The Belgian Limburg dialect of Hamont. „Journal of the International Phonetic Association”. 37 (2), s. 219–225, 2007. DOI: 10.1017/S0025100307002940 (ang.).
Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]
- Wirtualna klawiatura IPA
- Lista symboli IPA dialektów angielskich
- Lista znaków IPA w języku niemieckim
- Oficjalna strona internetowa IPA
- Darmowe czcionki Unicode ze znakami IPA:
