Miasto i psy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Miasto i psy
La ciudad y los perros
Autor Mario Vargas Llosa
Typ utworu powieść
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Hiszpania
Język hiszpański
Data wydania 1963
Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego 1971
Przekład Kazimierz Piekarec

Miasto i psy (hiszp. La ciudad y los perros) – debiutancka powieść peruwiańskiego pisarza Mario Vargasa Llosy. To historia młodych kadetów ze szkoły wojskowej im. Leoncia Prado – Colegio Militar Leoncio Prado w Limie w Peru, opis hierarchii wojskowej i warunków panujących w szkole. Kadeci z młodszych roczników buntują się przeciwko przełożonym, wymaganej przez nich dyscyplinie, karom cielesnym, sposobie prowadzenia egzaminów oraz starszym rocznikom. Książka, ukazująca elitarną szkołę jako miejsce pełne przemocy, sadyzmu, anarchii i biurokratyzmu, przełamywała społeczne i obyczajowe tabu. Oficerowie poniewierają uczniami, jednocześnie udając, że nie widzą takich – niezgodnych z regulaminem szkoły – zjawisk jak: palenie, picie, kradzieże i bijatyki[1].

Geneza i publikacja[edytuj]

Powieść została wydana w roku 1963, a w Polsce pierwsze wydanie ukazało się w roku 1971 w przekładzie Kazimierza Piekarca. Powieść jest efektem przeżyć samego Vargasa Llosy, który do szkoły wojskowej Colegio Militar Leoncio Prado w Limie został przyjęty w kilka dni po swoich czternastych urodzinach[2] i spędził w niej dwa lata. Okres ten pisarz określa jako koszmar[3]. W szkole Vargas Llosa pisał innym kadetom listy miłosne do ich dziewczyn oraz opowiadania erotyczne[4]. Jego ojciec Ernesto J. Vargas, wysyłając syna do takiej szkoły, chciał w ten sposób wyleczyć go ze skłonności do literatury, która jego zdaniem nie była odpowiednim zajęciem dla mężczyzny[5].

Tytuł [edytuj]

Tytułowy pies oznacza nowego kadeta, ucznia pierwszego roku. Tak zwracano się do rekrutów, nawet podczas apeli czy oficjalnych wizytacji z zewnątrz[6]. Powieść została zaprezentowana na konkursie o nagrodę Premio Biblioteca Breve wydawnictwa Seix Barral pod tytułem „La morada del héroe” (pol. „Siedziba bohatera”), który nawiązywał do patrona szkoły wojskowej, Leoncia Prado, dowódcy rozstrzelanego przez wojska chilijskie podczas wojny o Pacyfik w 1879[7]. Vargas Llosa rozważał również zatytułowanie powieści „Los impostores” („Oszuści”) nawiązując do epigrafu otwierającego książkę, ale zarzucił ten pomysł, gdyż sugerował on powieść kryminalną. Ostateczny tytuł zaproponował krytyk literacki José Miguel Oviedo[7].

Streszczenie fabuły[edytuj]

Bohaterami książki jest grupa studentów szkoły wojskowej im. Leoncia Prado, którzy po przyjęciu do akademii zostali poddani brutalnemu i poniżającemu „chrztowi” z rąk kadetów z czwartego i piątego roku. Aby się bronić, założyli grupę o nazwie „Koło”, z Jaguarem na czele. Akcja rozpoczyna się w łazienkach sypialni, gdzie członkowie Koła (Jaguar, Cava, Rulos i Boa) mają zdecydować, kto ukradnie egzamin z chemii. Cava zostaje wybrany i dokonuje kradzieży, ale pozostawia ślad w postaci potłuczonego szkła. Tymczasem inny kadet, Alberto Fernandez zwany "Poetą", rozmyśla jak zdobyć pieniądze, gdy spotyka Ricardo Aranę, delikatny chłopca zdominowanego przez wszystkich i nazywanego "Niewolnikiem". Alberto postanawia pomóc mu ukraść sznurówki i tak rozpoczyna się ich przyjaźń. Podczas egzaminu porucznik Gamboa nakrywa Niewolnika na próbie pomocy Poecie, co skutkuje ukaraniem Niewolnika szlabanem. Jako że władze szkoły wiedziały już o kradzieży egzaminu, zakazały kadetom opuszczać szkoły w weekend do czasu odnalezienia sprawcy. Po kilku tygodniach, Niewolnik, nie mogąc znieść braku możliwości spotkania z ukochaną dziewczyną postanawia donieść na Cavę, która następnie zostaje wydalony ze szkoły. Podczas porannych ćwiczeń wojskowych Niewolnik zostaje postrzelony i kilka dni później umiera. Władze szkoły, aby nie narazić jej reputacji i własnych karier wojskowych utrzymują, że to był wypadek. Poeta uważa, że to Jaguar zabił Niewolnika w odwecie i dlatego postanawia oskarżyć go przed porucznikiem Gamboą i zgłosić wszystkie nadużycia dokonane przez "Koło" . Władze uczelni, chcąc uniknąć skandalu, zamiast podejmować działań przeciwko Jaguarowi, nakazują Poecie milczeć w tej sprawie. W związku z tym Alberto wycofuje skargę, ale popada w konflikt z Jaguarem. Kiedy kończy się rok szkolny, Jaguar dręczony wyrzutami sumienia przyznaje się porucznikowi Gamboi do popełnionego czynu i deklaruje gotowość poniesienia kary. Jednak porucznik, który wiedział już o tym, że zostanie przeniesiony na służę do Juliaca w innej części Peru, informuje, że sprawa jest zamknięta i że armia nigdy nie przyznałaby się do popełnionego błędu. Po ukończeniu szkoły, Poeta kontynuuje studia, Jaguar rozpoczyna pracę w banku. 

W skrócie, powieść jest oparta na schemacie powieści detektywistycznej: mamy do czynienia z aktem naruszenia przepisów szkolnych (kradzież egzaminu), karą wymierzoną przez władze (szlaban), donosem (popełnionym przez Niewolnika, który nie mógł znieść rozłąki z ukochaną dziewczyną), gwałtowną i nagłą śmiercią donosiciela, oskarżeniem (Alberto twierdzi, że zaistniała sytuacja nie była wypadkiem, a zamierzonym działaniem Jaguara) i zakończeniem (władze nie decydują się zbadać sytuacji i wszystko zdaje się wracać do normy, jak gdyby nic się nie stało)[7]. Oprócz głównej linii fabularnej, w książce opisane są historie miłosne, retrospekcje z życia wybranych bohaterów i sceny z życia codziennego w szkole wojskowej. 

Bohaterowie[edytuj]

Bohaterowie pierwszoplanowi

Alberto Fernández "Poeta" – uczeń ostatniego roku szkoły wojskowej (rok piąty, sekcja pierwsza). Swój pseudonim zawdzięcza listom miłosnym i nowelkom erotycznym, które pisuje dla swoich kolegów w zamian za pieniądze i papierosy. Jest przedstawicielem klasy średniej, przed pójściem do internatu mieszkał w dzielnicy Miraflores. Stara się zapewnić sobie spokojny byt w szkole, polegając na swoim sprycie i nie uciekając się do przemocy. Warunki wymuszają na nim zachowanie podwójnej tożsamości: w szkole chce uchodzić za szorstkiego i niewrażliwego, czego nie musi robić w towarzystwie kolegów z Miraflores, Tico i Pluto. Mimo rzekomej przyjaźni z Niewolnikiem, nie jest wobec niego lojalny: zamiast jedynie przekazać wiadomość jego ukochanej Teresie, wychodzi z nią do kina i potajemnie się z nią spotyka, ukrywając prawdę przed Ricardo. Po śmierci Niewolnika wierząc, że to Jaguar jest winny, decyduje się złożyć na niego donos.

Jaguar – uczeń piątego roku pochodzący z nisko sytuowanej rodziny, z dzielnicy Bellavista. Podziwiany ze względu na swoją siłę, sprawność w walce i odwagę, jako jedyny nie daje się „ochrzcić”, a ponadto zostaje szefem Koła mającego na celu bronić jego kolegów z najmłodszego rocznika przed „chrztem” ze strony starszych kadetów. Jaguar jest agresywny i skory do bójki, a przemoc stanowi podstawę jego egzystencji w szkole. Nie pozwala się zdominować nikomu, w trudnych sytuacjach ucieka się do wszystkich dostępnych metod, aby się bronić. Jaguar jest obecny również we fragmentach przeplatających główną fabułę, chociaż na początku jego tożsamość nie jest jasna. Okazuje się, że w przeszłości był wrażliwym chłopcem, zakochanym w Teresie. Wykorzystywał każdą okazję, żeby spędzić z nią czas, kierowany zazdrością o nią stosował do przemocy wobec innych chłopców, którzy przebywają w jej towarzystwie. Popadł w złe towarzystwo, zaangażował się w kradzieże i w końcu został wysłany do kolegium wojskowego.

Ricardo Arana "Niewolnik" – wrażliwy chłopak, który nie odnajduje się w surowych warunkach akademii wojskowej, jest poniżany przez innych kadetów, którzy kradną mu rzeczy, biją go, plują na niego. Jego sytuacja rodzinna jest trudna: dopiero jako ośmiolatek Ricardo poznał swojego ojca, który stosuje wobec niego przemoc i nie akceptował tego, że jego syn jest delikatny i nie pasuje do ideału wyznaczonego przez machismo. Można również wskazać na podobieństwo między postacią Niewolnika a Vargasem Llosą: obydwoje uważali swoich ojców za zmarłych, a dopiero po latach ich poznali. 

Teresa —  główna żeńska postać w zdominowanej przez bohaterów płci męskiej powieści. Jest spokojną i posłuszną dziewczyną, schludną pomimo trudnej sytuacji ekonomicznej, w jakiej się znajduje. Jako dziewczyna z niższej klasy nie może wybrać ukochanego, jedynie zostać wybrana .Na różnych etapach rozwoju powieści stanowi obiekt westchnień Jaguara, Poety i Niewolnika. Dla Jaguara jest szkolnym zauroczeniem, Poeta również się w niej zakochuje, ale nie ma zbyt wielu okazji do kontaktu z nią: zostaje zatrzymany w szkole i wysyła Poetę, aby ten przekazał jej wiadomość. Pod koniec powieści Teresa zostaje żoną Jaguara.

Bohaterowie drugoplanowi

Boa – jeden z członków Koła i narratorów powieści. Zawdzięcza swój pseudonim dużym rozmiarom członka. Jest najlepszym przyjacielem Jaguara i wykonuje jego polecenia mimo wątpliwości. Boa pozostaje w  wieloznacznej relacji z mieszkającą na terenie szkoły suczką Niewygrzaną: nie szczędzi jej czułości, ale bywa dla niej również okrutny i to do niej zwraca się w swoich monologach.

Porfirio Cava "Góral" – członek Koła, agresywny wobec innych kadetów i nauczycieli. Jego ksywa nawiązuje do pochodzenia z górskich rejonów Peru. Jako jeden z nielicznych naprawdę wiązał przyszłością z karierą wojskową. Po donosie Niewolnika zostaje wydalony ze szkoły i zmuszony do powrotu w rodzinne strony.

Porucznik Gamboa – opiekun pierwszej sekcji, wzorowy wojskowy, budzący szacunek wśród kadetów i bardzo oddany swojej pracy. Nie waha się zaryzykować swojej kariery, aby ubiegać się o postępowanie w sprawie śmierci Niewolnika, zamiast uciszyć sprawę. Jaguar z początku nie przyznaje się do winy, a Gamboa nie decyduje się porzucić sprawy i z tego powodu zostaje zdegradowany przez władze uczelni i zesłany do bazy w Juliaca. Ma duży wpływ na postać Jaguara, który w końcu wyznaję prawdę na temat śmierci Ricardo Arany.

Rulos – jeden z członków “Koła”, wyjątkowo okrutny wobec Poety. Okazuje się nielojalny wobec Jaguara: opuścił go w trudnej sytuacji.

Arróspide – brygadier sekcji i jeden z nielicznych kadetów o białym kolorze skóry.

Vallano – kadent pochodzenia afroperuańskiego (stąd jego pseudonim, “Czarny”). Często wdawał się w słowne potyczki z Poetą. To on opowiedział kolegom o „Złotej nóżce”, znanej prostytutce.

Paulino – właściciel miejsca, w którym kadeci upijali się i oddawali masturbacji, zajmował się przemycaniem alkoholu i papierosów na teren szkoły. 

Struktura[edytuj]

Powieść jest podzielona na 2 części i epilog. Każda z części liczy 8 rozdziałów, na które składają się niezależne epizody oznaczone graficznie. 

Technika i narracja [edytuj]

Akcja powieści rozpoczyna się in media res. W książce zostaje zastosowana technika naczyń połączonych, charakterystyczna również dla późniejszej twórczości Vargasa Llosy, polegająca na powiązaniu sytuacji mających miejsce w innym miejscu lub czasie, połączenia ich w ten sposób, aby uzyskać efekt inny, niż w przypadku osobnej narracji dla każdego epizodu[8]. Główny wątek fabularny przeplatają epizody z przeszłości bohaterów przed wstąpieniem do kolegium wojskowego, dzięki czemu czytelnik ma wrażenie, że wydarzenia z głównej narracji i epizody z przeszłości rozgrywają się symultanicznie. Widoczne są gwałtowne zmiany czasu i narratora (od wszechwiedzącego do innych w pierwszej osobie), dialogi teleskopowe, występuje wielu narratorów, co może utrudnić czytelnikowi usytuowanie wydarzeń w czasie i w przestrzeni[9] . Skonfrontowane zostają również zamknięta przestrzeń kolegium wojskowego i otwarta przestrzeń Limy. 

Odbiór i znaczenie[edytuj]

Mario Vargas Llosa w książce “Miasto i psy” komentuje sytuację społeczną, polityczną i ekonomiczną Peru. Występujące w niej postaci pochodzą z różnych warstw społecznych i są o rożnym kolorze skóry, co pozwala ukazać konflikty i uprzedzenia rasowe w Limie w latach 50 XX wieku. Zwraca uwagę krytyka bezdusznego militaryzmu.

Powieść wywołała oburzenie peruwiańskich wojskowych, dokonano publicznego spalenia jej egzemplarzy na dziedzińcu szkoły[10]. Generał Velasco Alvarado uznał, że książka obraziła armię[11].

Według Carlosa Garayara, władze uczelni nie poczyniły żadnych oficjalnych komentarzy na temat treści książki, a sami uczniowie utrzymywali, że obecna sytuacja w kolegium wojskowym nie jest taka, jak ta ukazana w powieści, ale nie wykluczali, że wcześniej mogły tam mieć miejsce wydarzenia podobne do opisanych[12]. Część postaci pojawiających się w książce jest autentyczna, inne są fikcyjne[13].

Powieść otrzymała w Hiszpanii nagrody: Biblioteca Breve w 1962 i nagrodę Crítica Española w 1964. Sebastián Salazar Bondy ocenił książkę jako „jedną z najbardziej odważnych powieści stworzonych w ostatnich latach w Ameryce Łacińskiej”, a José María Valverde w 1963 jako „najlepszą powieść w języku hiszpańskim od Don Segundo Sombra”[14]. Jej publikację uważa się za kamień milowy w rozwoju powieści hispanoamerykańskiej. Znalazła się ona również na liście 100 najlepszych powieści XX wieku w języku hiszpańskim tygodnika El Mundo

Adaptacje filmowe [edytuj]

Na podstawie książki nakręcony został peruwiański film, którego reżyserem był Francisco J. Lombardi. Film miał premierę dnia 18 czerwca 1985, w głównych rolach wystąpili: Pablo Serra, Juan Manuel Ochoa i Eduardo Adrianzén[15].

Przypisy

  1. Maciej Stasiński: Mario Vargas Llosa. Macho zaczyna się w szkole (pol.). 2009-08-02. [dostęp 10 lipca 2010].
  2. Mario Vargas Llosa: A Fish in the Water. London: Faber & Faber, 1995, s. 98.
  3. Mario Vargas Llosa - wywiady (pol.). [dostęp 23 czerwca 2009].
  4. Krzysztof Mroziewicz: Dziennikarz w globalnej wiosce. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA., 2004, s. 124.
  5. Mario Vargas Llosa - Miasto i psy (pol.). [dostęp 12 czerwca 2009].
  6. Roman Warszewski: Skrzydła diabła, rogi anioła. Mówi Mario Vargas Llosa. Katowice: Wydawnictwo KOS, 2007, s. 90.
  7. a b c J. M. Oviedo, “La primera novela de Mario Vargas Llosa” w: Mario Vargas Llosa, La ciudad y los perros, Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española, Madryt, 2012.
  8. José Luis Martín: La narrativa de Vargas Llosa: acercamiento estilístico, Gredos, Madryt 1979.
  9. C. Garayar,  „La ciudad y los perros: la creación de un lector” w: Mario Vargas Llosa, La ciudad y los perros, Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española, Madryt 2012.
  10. Dziennik, Krótki przewodnik po Mario Vargasie Llosie, 14.06.2009
  11. Krzysztof Mroziewicz: Dziennikarz w globalnej wiosce. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne SA., 2004, s. 133.
  12. C. Garayar,  „La ciudad y los perros: la creación de un lector” w: Mario Vargas Llosa, La ciudad y los perros, Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española, Madryt 2012.
  13. Mario Vargas Llosa: A Fish in the Water. London: Faber & Faber, 1995, s. 105.
  14. Javier Cercas, „La pregunta de Mario Vargas Llosa” w: Mario Vargas Llosa, La ciudad y los perros, Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española, Madryt 2012
  15. IMDb: La ciudad y los perros (ang.). [dostęp 12 czerwca 2009].

Bibliografia[edytuj]

  • Mario Vargas Llosa, Miasto i psy, Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza, 1997.
  • Javier Cercas, La pregunta de Mario Vargas Llosa”, „La pregunta de Mario Vargas Llosa” w: La ciudad y los perros,, Madryt: Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española, 2012.
  • Carlos Garayar, La, "La ciudad y los perros: la creación de un lector” w: La ciudad y los perros, Madryt: Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española, 2012.
  • José Luis Martín, La narrativa de Vargas Llosa: acercamiento estilístico, Madryt: Gredos, 1979.
  • Marco Martos, “La ciudad y  los perros: áspera belleza” w: La ciudad y los perros,, Madryt: Real Academia Española, 2012.

José Miguel Oviedo, La primera novela de Mario Vargas Llosa” w: La ciudad y los perros, Madryt: Real Academia Española y Asociación de Academias de la Lengua Española, 2012.

Linki zewnętrzne[edytuj]