Michał Psellos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Michał Psellos (ur. 1018, zm. 1078-1097) – polityk i pisarz bizantyjski, historyk. W odróżnieniu od cesarza Michała II, noszącego przydomek Psellos, nazywany Michałem Psellosem młodszym.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w patrycjuszowskiej rodzinie pochodzącej z Nikomedii. Znany pod imieniem zakonnym Michał, na chrzcie otrzymał imię Konstantyn. Na początku zajmowała się nim matka Teodote, która następnie zapewniła mu opiekę najlepszych nauczycieli w Konstantynopolu. Psellos był bardzo zdolny, w wieku dziesięciu lat znał i komentował Iliadę i Odyseję Homera. Następnie Psellos uczył się w szkole septem artes liberales (siedem przedmiotów godnych wolnego człowieka): gramatykę, retorykę, dialektykę, geometrię, arytmetykę, muzykę i astronomię. Wśród kolegów szkolnych Psellosa znajdowali się: przyszły cesarz Konstantyn Dukas i przyszli patriarchowie i przyjaciele Psellosa Konstantyn Leichudes i Jan Ksifilinos. Mając szesnaście lat Psellos pracował w sądownictwie w Tracji- Macedonii. Do stolicy powrócił w 1034 roku, dowiedziawszy się o śmierci siostry. Odbył studia na uniwersytecie w Konstantynopolu na wydziale filozofii. Był tam jednym z najzdolniejszych studentów. Następnie udał się do Filadelfii w Azji Mniejszej, aby objąć tam posadę w administracji sądowniczej. Został szybko adwokatem a następnie sędzią w Filadelfii. Krótko potem przybył do stolicy na wezwanie przyjaciela ze studiów, Konstantyna Leichudesa, ministra cesarskiego. Psellos otrzymał stanowisko sekretarza cesarskiego.

Cesarz Konstantyn IX Monomach wyniósł Psellosa na stanowisko rektora stołecznego uniwersytetu, gdzie Michał kierował wydziałem filozofii. Psellos wykładał zasady filozofii neoplatońskiej, sprzecznej z ortodoksyjną doktryną Kościoła, komentował pisma Arystotelesa i filozofów chrześcijańskich. Psellos posiadł niemal wszystkie nauki ówczesnej wiedzy. Najbardziej upodobał sobie filozofię, często nauczał wbrew oficjalnym doktrynom Kościoła filozofii greckiej (neoplatonizm). Jego wykłady były bardzo znane w cesarstwie. Wśród jego studentów byli muzułmanie oraz łacinnicy z Europy Zachodniej. Równocześnie dużo pisał. Zabierał głos w dziedzinach bardzo od siebie odległych jak: medycyna, filologia, wojskowość, poezja, teologia, matematyka, prawo itp. Obdarzano go przydomkami „największy filozof”, „przemądry”, „najwymowniejszy”, „najmądrzejszy we wszystkim i najdostojniejszym”. Można zaryzykować stwierdzenie, że Psellos był pierwszym prawdziwym humanistą bizantyńskim. W 1054 roku na krótko przed śmiercią Konstantyna X (1042-1055), Psellos i jego przyjaciele popadli w niełaskę i wstąpili z własnej woli do klasztoru na Górze Olimp w Bitynii. Wtedy to Konstantyn Psellos przyjął imię Michała, pod którym jest znany. Rozczarowany żywotem mnichów Psellos powrócił w 1055 roku do stolicy na wezwanie cesarzowej Teodory (ks. VI, Teodora, p.13). Został jej osobistym doradcą, ale nie dostał żadnego urzędu. Zadbali o to jego wrogowie polityczni którym naraził się za panowania Konstantyna X. Psellos okazał się politykiem zmieniającym swe poglądy w zależności od sytuacji. Za panowania Michała VI (1056-1057) uczestniczył razem z Leichudesem w poselstwie do uzurpatora Izaaka Komnena, przywódcy stronnictwa wojskowego. Przeszedł na jego stronę i Izaak (1057-1059) za to nadał mu wysokie godności na dworze. Przyjaciel Psellosa Konstantyn Leichudes został patriarchą Konstantynopola. Jednak przebiegły mnich nie okazał się lojalny wobec cesarza. Intrygował przeciwko niemu, przystając do stronnictwa cywilnego. Namówił Izaaka do abdykacji. Cesarzem został przy dużym udziale Psellosa został Konstantyn X Dukas (1059-1067), kolega szkolny Psellosa. Konstantyn uczynił go wychowawcą swojego syna i następcy Michała Dukasa. Cesarz uwielbiał Psellosa spędzał z nim każdy dzień. Psellos zwany był szarą eminencją. Był mnichem tylko z wyglądu, mnisi znienawidzili go. Na dworze knuto przeciwko niemu intrygi. Doprowadziło to na krótko do usunięcia Psellosa ze dworu. Po śmierci Konstantyna Psellos powrócił na dwór. Wdowa po Konstantynie X, Eudoksja rządziła teraz państwem. Faktycznie rządził jednak Psellos, lecz krótko. Regencja minęła, gdy Eudoksja poślubiła Romana IV Diogenesa (1068-1071), który został cesarzem. Był on zwolennikiem rządów wojskowych i tym samym niechętny Psellosowi. Roman podjął walkę z Turkami, którą później Psellos w Kronice pomniejsza. W 1072 roku doszło do największej klęski w historii Bizancjum przegranej bitwy z Turkami Seldżuckimi pod Mantzikert. Cesarz Roman dostał się do niewoli. Psellos chcący odzyskać dawne znaczenie pragnął odsunąć Romana od purpury. Gdy ten wracał z niewoli, Psellos wyniósł na tron swojego wychowanka Michała Dukasa (1072-1078). Psellos kazał pochwycić Romana i wkrótce go oślepiono. Do ślepego ex-cesarza napisał ironiczny list w którym gratulował Romanowi utraty oczu, uznał, że „Bóg uznał go za godnego lepszego światła”. Psellos został znowu pierwszym ministrem (ks. VII, Roman IV, p.29), lecz na krótko. Michał okazał się nielojalnym uczniem i uległ namowom dworzan i odsunął Psellosa, wysyłając go do klasztoru. Być może bał się go i uważał, że lepiej jeśli będzie jak najdalej od niego. Psellos nie powrócił już na dwór cesarski. Widział jednak upadek swojego ucznia Michała VII, kiedy to na tron wstąpił Nicefor III (1078-1081) Psellos zdobył niemałe wpływy na dworze cesarskim jako "szara eminencja". Przyczynił się do osadzenia na tronie Konstantyna X Dukasa, a później do usunięcia Romana IV Diogenesa. Popadł jednak w konflikt z patriarchą Konstantynopola, Cerulariuszem, i musiał wycofać się z życia dworskiego. Osiadł w monasterze w Bitynii, skąd powrócił do stolicy na wezwanie cesarzowej Teodory. Pełnił najwyższe urzędy państwowe: był sekretarzem stanu, wielkim szambelanem, pierwszym ministrem i osobistym doradcą cesarza. Pozbawiony wszelkich wpływów przez cesarza Michała VII, zmarł w osamotnieniu. Data śmierci Psellosa pozostaje sporna. Przeważnie wymienia się: marzec 1078, 1081 lub 1096/1097. Psellos był politykiem dbającym o swój interes, lecz za to znakomitym pisarzem. Jego dorobek obejmuje: kilkadziesiąt prac z zakresu: teologii, filozofii, filologii, medycyny, wojskowości, matematyki a nawet poezje. Do twórczości Psellosa można jeszcze zaliczyć kilkadziesiąt mów i kilkaset listów. Nikt w historii literatury bizantyńskiej nie napisał aż tyle. Pozostawił po sobie wielu wybitnych uczniów (min. filozofa Jana Italosa). Był Cesarze widzieli w nim nie tylko swego doradcę, lecz geniusza, którym istotnie był. Jego życie przypadło trudny na okres przewrotów pałacowych w XI wieku w Bizancjum. Ten okres go ukształtował i uczynił takim a nie innym. Doszedł do najwyższych stanowisk i je też stracił. Był niewątpliwie jedną z największych osobowości w historii Bizancjum.

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

  • Kronikarstwo: Kronika.
  • Filologia: Alegorie Homerowe, Alegoria o Sfinksie, Kirke i jej czarodziejska sztuka, Komentarz do 24 komedii Meandra, Objaśnienia wyrażeń ludowych, , O gramatyce, i przydechowych, O sztuce retorycznej, O szyku części mowy, O Tantalu, O wersyfikacji, Objaśnienia zabobonów ludowych, Parafraza do Iliady, Studium o spółgłoskach bezdźwięcznych, dźwięcznych, Terminologia prawnicza, Zarys praw w wierszach jambicznych i politycznych do cesarza Michała Dukasa, Zbiór myśli retorycznych.
  • Filozofia: Zwierciadło cnoty, Wszechnauka, Krótkie odpowiedzi na problemy przyrodnicze, Jedenaście rozdziałów, Sądy o duszy, Kres życia, O narodzinach duszy według Platona, O ideach platońskich, Czy jest coś oprócz nieba, Wiara w starożytnych Greków w demony, O wyroczniach chaldejskich, Krótki wykład o dogmatach chaldejskich, O wyrażaniu się, O pięciu tonach, Kategorie, Kompendium do Logiki Arystotelesa, Komentarz do Fizyki Arystotelesa.
  • Matematyka: O geometrii.
  • Medycyna: Kompendium medyczne w jambach Krótki przegląd całej nauki medycznej, O kąpieli, O nowych nazwach chorób.
  • Poezja: Do pewnego mnicha, , Na cesarza Izaaka Komnena, Na chorągiew cesarską, Na lunatyzm, Na mnicha Sabbaitę, Na Sklerajnę, Na świerzb, Officium na Symeona Metafrastesa, Na zawalenie się kopuły Hagia Sophia, Modlitwy, Ty mi owce.
  • Teologia: Tymoteusz, czyli o działaniu demonów, Stworzenie świata w ciągu sześciu dni, Komentarz do Pieśni nad Pieśniami, Żywot św. Aksentiosa, Komentarz do pism św. Grzegorza z Nazjanzu, Komentarz do pism św. Bazylego Wielkiego, Komentarz do pism św. Grzegorza z Nyssy, Komentarz do pism Jana Klimaksa, Kazania ku czci Symeona Metafrastesa, O cudach św. Michała, O św. Grzegorzu Cudotwórcy, Na sprowadzenie relikwii męczennika Stefana, Mowy na część św. Jerzego, Homilie o poście, O tytułach psalmów.
  • Wojskowość: Taktyka wojenna.
  • około 500 listów i kilkadziesiąt mów.

Didaskalia pantodape (Wszechnauka) to główne filozoficzne dzieło Psellosa. Składa się z 193 partii o treściach filozoficznych, teologicznych, astronomicznych i fizjologicznych, potraktowanych z punktu widzenia neoplatonizmu.

Próby pogodzenia platońskiej filozofii idei z doktryna chrześcijańską zawierają Krótkie odpowiedzi na problemy przyrodnicze. Publiczne głoszenie platonizmu i neoplatonizmu spowodował oskarżenie Psellosa o herezję pogaństwa. Pisarz został zmuszony do publicznego "wyznania wiary".

Kronika czyli historia jednego stulecia Bizancjum obejmuje w siedmiu księgach lata 976-1077. Psellos skupia się bardziej na postaciach z dworu cesarskiego niż na samych wydarzeniach, zajmowały go wewnętrzne sprawy pałacu, interesowały motywy postaci i ich emocje. Opisywał tylko wypadki najważniejsze, nie pomijał też milczeniem ważnych wydarzeń w polityce zagranicznej.

Często z jego dorobku literackiego korzystali późniejsi historycy, jak Nikefor Bryennios w swych Materiałach historycznych, pisarka bizantyjska Anna Komnena, pisząc swą słynną Aleksjadę, a najwięcej Jan Zonoaras w Skrócie historii.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Polskie wydania i przekłady dzieł Michała Psellosa[edytuj | edytuj kod]

  • Michał Psellos, Epitafium na Sklerajnę [w:] Leon Sternbach, Menandrea, „Rozprawy Wydziału Filolologicznego AU” 15 (1891), s.375-393 (streszczenie „Sprawozdania Akademii Umiejętności” 1891, s.22).
  • Michał Psellos, Wiersz [w:] Leon Sternbach, Analecta Byzantina, „Ceske Museum Filoogickie” 6 (1900), s.291-322.
  • Michał Psellos, Die Joanne Psello', wyd. Leon Sternbach, „Eos” 9 (1903), s.5-10.
  • Michał Psellos, Satyra [w:] Leon Sternbach, Ein Schmahgedicht des Michael Psellos, „Wienner Studien“ 25 (1903), s.10-39 (= Wien 1903; streszeczenie: „Sprawozdania Akademii Umiejętności“ 7 (1902), z.7, s.3-4.
  • Michał Psellos, Zamordowanie Romana III w roku 1034 [w:] Literatura bizantyńska, wybór tekstów, układ i tłumaczenie J. Birkenmajer, Wielka literatura powszechna Trzaski, Everta i Michalskiego, Antologia, t.6, cz.2, Warszawa 1933, s. 860-861
  • Michał Psellos, Kronika, czyli historia jednego stulecia Bizancjum (976-1077), Z języka greckiego przełożył, wstępem i przypisami opatrzył Oktawiusz Jurewicz, Wrocław 1985. [Biblioteka Przekładów z Kultury Antycznej t.26]
  • Michał Psellos, Kronika (fragmenty), przeł. Oktawiusz Jurewicz [w:] Jerzy Hauziński, Kraje i kultury śródziemnomorskie, Poznań 1990, s.124-126, 127-129, 149-159.
  • Michał Psellos, Poezje, przeł. A. Szastyńska-Siemion [w:] Ojcowie żywi XII. Muza chrześcijańska, t. 3: Poezja grecka od II do XV wieku, wstęp i oprac. M. Starowieyski, Kraków 1995.
  • Michał Psellos, Kronika (fragment: O sprawowaniu władzy przez cesarza Bazylego II), przeł. Oktawiusz Jurewicz [w:] Wiek V-XV w źródłach. Wybór tekstów źródłowych z propozycjami metodycznymi dla nauczycieli historii i studentów, oprac. M. Sobańska-Bondaruk, S.B. Lenard, Warszawa 1997, s.46-49.
  • Michał Psellos, Kronika (fragmenty), przeł. Oktawiusz Jurewicz [w:] Robert Browning, Cesarstwo Bizantyńskie, przeł. G. Żurek, Warszawa 1997, s.329-347.

Opracowania[edytuj | edytuj kod]

  • Michael Angold, Cesarstwo bizantyńskie 1025-1204. Historia polityczna, przeł. W. Brodzki, Kraków 1993.
  • Helena Cichocka [rec.], Michał Psellos, Kronika, czyli historia jednego stulecia Bizancjum (976-1077), Z języka greckiego przełożył, wstępem i przypisami opatrzył O. Jurewicz, Wrocław 1985, - „Nowe Książki” (1986), z. 4, s. 14-15.
  • Seweryn Hammer, Michał Psellos jako pedagog, „Przegląd Klasyczny” 5 (1939), z.6-8, s.505-543.
  • Hausig H.W., Historia kultury bizantyńskiej, przeł. T. Zabłudowski, wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 1980.
  • Hussey J., Michael Psellos, the Byzantine Historian, „Speculum” 10 (1935), s.81-90.
  • Jurewicz Oktawiusz, „Die Chronographie” des Michael Psellos als Quelle zur byzantinischen Kultur im Ausgang des 10 Jh., „Eos” 72 (1984), z. 2, s. 315-322 (= Byzantinische Forschungen, Amsterdam 1992, s.137-146.
  • Oktawiusz Jurewicz, Literatura bizantyńska [w:] Dzieje literatur europejskich, pod red. W. Floryana, Warszawa 1977, s.137-188.
  • Oktawiusz Jurewicz, Michał Psellos [w:] Słownik pisarzy świata, t. 1: Literatura antyczna: staogrecka, bizantyńska, nowogrecka, rzymska. Literatura afrykańska, oprac. O. Jurewicz, S. Piłaszewicz, Warszawa 1994, s.52-53.
  • Oktawiusz Jurewicz, Historia literatury bizantyńskiej. Zarys, Wrocław 1984.
  • Oktawiusz Jurewicz, Renesans literatury bizantyjskiej w XII w., „Meander” 17 (1962), z. 9, s. 407-419.
  • Cyril Mango, Historia Bizancjum, przeł. Małgorzata Dąbrowska, Gdańsk 1997.
  • Marshall F.H., Marnogorldoto J., Literatura bizantyjska [w:] Bizancjum. Wstęp do cywilizacji wschodniorzymskiej, red. N.H. Baynes i S.L.B. Moss, przeł. Edward Zwolski, Warszawa 1964.
  • John Meyendorff, Teologia bizantyjska. Historia i doktryna, przeł. Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1984.
  • Georg Ostrogorski, Dzieje Bizancjum, przeł. pod. red. H. Evert- Kappesowej, wyd.2, Warszawa 1968.
  • Polemis D.I., When Did Psellos Die ?, „Byzantinische Zeitschrift” 58 (1965), s. 73-75.
  • Jan Sajdak, Literatura bizantyńska [w:] Wielka literatura powszechna Trzaski, Everta i Michalskiego, t.4, Warszawa 1933, s. 679-760.
  • A. Kaldellis, Anthony Kaldellis: The argument of Psellos' Chronographia, Boston 1999.
  • E. Pietsch: Die "Chronographia" des Michael Psellos: Kaisergeschichte, Autobiographie und Apologie, Wiesbaden 2005.
  • S. Papaioannou, Michael Psellos: Rhetoric and Authorship in Byzantium, Cambridge 2013.
  • F. Lauritzen, Depiction of Character in the Chronographia of Michael Psellos, Turnhout 2013.