Mikołajek (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mikołajek
Ilustracja
Morfologia (mikołajek nadmorski)
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd selerowce
Rodzina selerowate
Rodzaj mikołajek
Nazwa systematyczna
Eryngium L.
Sp. Pl. 232. 1753
Typ nomenklatoryczny
Eryngium maritimum L.[2]

Mikołajek (Eryngium L.) – rodzaj roślin należący do rodziny selerowatych. Należy do niego ok. 230[3]–250[4] gatunków występujących na różnych kontynentach z wyjątkiem równikowej i południowej Afryki[3]. Najbardziej zróżnicowane są w Ameryce Południowej[5] oraz w Europie i północnej Afryce[3]. Do polskiej flory należą trzy gatunki rosnące w stanie dzikim: mikołajek nadmorski (Eryngium maritimum), polny (E. campestre) i płaskolistny (E. planum)[6]. Liczne gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne ze względu na walory ozdobne swoich zazwyczaj srebrzystych liści o metalicznym połysku, często kolczaste (gatunki euroazjatyckie) lub mieczowate (gatunki amerykańskie)[7][5]. Liczne gatunki są też jadalne (spożywane są liście i kandyzowane korzenie), niektóre są wykorzystywane leczniczo. Liście E. pandanifolium dostarczają włókna caraguata[3].

Gatunki uprawiane w Polsce: mikołajek agawolistny E. agavifolium, mikołajek alpejski E. alpinum, mikołajek ametystowy E. amethystinum, mikołajek białokolcowy E. spinalba, mikołajek iberyjski E. bourgati, mikołajek kreteński E. creticum, mikołajek nadwodny E. aquaticum, mikołajek błękitny E. caeruleum, mikołajek olbrzymi E. giganteum, mikołajek lodowcowy E. glaciale, mikołajek dłoniasty E. palmatum, mikołajek różnolistny E. variifolium, mikołajek jukkolistny E. yuccifolium[6][8][9].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny dwuletnie i byliny osiągające nawet ponad 3 m wysokości[5].
Liście
O zróżnicowanych kształtach – od mieczowatych, poprzez okrągłe, sercowate, po w różny sposób klapowane i podzielone. Blaszka zwykle ząbkowana i kolczasta[5].
Kwiaty
Zebrane w gęste lub wydłużone główki, wsparte często okazałymi i kolczastymi pokrywami. Kwiatostany białe, niebieskie, fioletowe lub ciemnobrązowoczerwone[5]. Działki kielicha często kolczaste[5] i dłuższe od płatków korony[3] lub tych brak[5]. Pręciki w liczbie 5, okazałe. Zalążnia dolna, dwukomorowa, w każdej z komór z pojedynczym zalążkiem. Słupki dwa[5].
Owoce
Rozłupnia rozpadająca się na dwie rozłupki, często pokryte łuskami i kolcami[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj należący do podrodziny Saniculoideae Burnett, rodziny selerowatych (Apiaceae), rzędu selerowców (Apiales)[1]. Jest największym i najbardziej skomplikowanym taksonomicznie rodzajem w obrębie rodziny selerowatych (baldaszkowatych). Tradycyjne podziały oparte na budowie morfologicznej roślin grupujące rośliny w taksonach rangi pośredniej między rodzajem i gatunkiem okazały się nie być monofiletycznymi[10].

Eryngium giganteum
Eryngium glomeratum
Eryngium caucasicum
Mikołajek jukkolistny
Wykaz gatunków[4]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-01].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-01-30].
  3. a b c d e David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 342. ISBN 978-1-107-11502-6.
  4. a b Eryngium. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2018-12-11].
  5. a b c d e f g h i Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 304. ISBN 0-333-74890-5.
  6. a b Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  7. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  8. Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
  9. Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 36. ISBN 978-83-925110-5-2.
  10. Carolina I.Calviño, Susana G.Martínez, Stephen R.Downie. The evolutionary history of Eryngium (Apiaceae, Saniculoideae): Rapid radiations, long distance dispersals, and hybridizations. „Molecular Phylogenetics and Evolution”. 46, 3, s. 1129-1150, 2008. DOI: 10.1016/j.ympev.2007.10.021.