Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (PRL)

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych – struktura administracji państwowej PRL, która w latach 1954–1990 nadzorowała organy administracyjno-porządkowe oraz kontrolowała działalność organów bezpieczeństwa państwa (od 1956).

W wyniku likwidacji Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego w 1954, zostały powołane dwie odrębne struktury, Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego oraz Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Już dwa lata później, czyli w 1956, dokonano następnych zmian (między innymi) Ustawą z dnia 13 listopada 1956 został rozwiązany Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego, a kompetencje dotychczas mu podległe – walka ze szpiegostwem, dywersją, terrorem, oraz inne wrogie działania skierowane przeciwko PRL, przeszły w zakres działań Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.

Ministerstwo miało siedzibę przy ulicy Rakowieckiej 2 w Warszawie.

Nowy resort i zmiany w strukturze MSW w 1956 r.

Po likwidacji Komitetu ds.BP ówczesny minister SW Władysław Wicha wydał pisemny rozkaz nr 31/56 z dnia 28 listopada 1956 r. (MSW AB- 2335/56) do pracowników MSW i byłych funkcjonariuszy zlikwidowanego Komitetu do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego, którzy weszli w skład Resortu Spraw Wewnętrznych –

Na podstawie Ustawy z dnia 13 XI b.r. ulega rozwiązaniu z dniem dzisiejszym Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego.
Kompetencje organów bezpieczeństwa ograniczone do zadań walki ze szpiegostwem, dywersją, terrorem i inną wrogą działalnością skierowaną przeciw Polsce Ludowej, przechodzą do zakresu działania Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. (...….)
Równocześnie musi być nadal twórczo rozwijany wieloletni dorobek organów bezpieczeństwa w doskonaleniu umiejętności i środków walki z wrogiem. (..…)

Dla stworzenia warunków, aby organa MSW mogły służyć wiernie polskim masom pracującym i skutecznie ochraniać nasze państwo ludowe przed wrogą działalnością międzynarodowej i rodzimej reakcji, koniecznym jest aby szeregi Służby Bezpieczeństwa składały się z pracowników ideowo zahartowanych i dojrzałych politycznie, o dużym doświadczeniu życiowym i głębokim szacunku dla ludzi pracy. (...)

Witam was serdecznie w szeregach funkcjonariuszy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych.
Dawaliście nieraz dowody oddania sprawie socjalizmu i ofiarności w walce z wrogami władzy ludowej, naszego państwa i narodu. (...)

Walczcie skutecznie ze szpiegami, dywersantami, terrorystami i innymi wrogami Polski Ludowej.

Zespolenie organów powołanych do walki z przestępczością, a więc Służby Bezpieczeństwa, Milicji Obywatelskiej, Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Wojsk Ochrony Pogranicza w szeregach funkcjonariuszy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych stwarza warunki zapewnienia lepszego bezpieczeństwa, spokoju i porządku w naszym kraju.

Minister Spraw Wewnętrznych (-) Wł[adysław] Wicha

W związku z wejściem w życie ustawy z dnia 13 listopada 1956, ustalono następujące jednostki organizacyjne MSW –

Jednostki o charakterze pionów organizacyjnych

• Komenda Główna Milicji Obywatelskiej
• Komenda Główna Straży Pożarnych
• Komenda Główna Terenowej Obrony Przeciwlotniczej
• Główny Zarząd Geodezji i Kartografii
• Centralny Zarząd Służby Zdrowia

Jednostki Organizacyjne Wojsk Wewnętrznych

• Dowództwo Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego
• Dowództwo Wojsk Ochrony Pogranicza
• Zarząd Informacji Wojsk Wewnętrznych

Pozostałe jednostki Ministerstwa

1. Jednostki związane ze Służbą Bezpieczeństwa

• Gabinet Ministra
• Główny Inspektorat
• Departament I (ds. wywiadu)
• Departament II (ds. kontrwywiadu)
• Departament III (do spraw walki z działalnością antypaństwową w kraju)
• Departament IV (organizacje religijne i mniejszości narodowe) (powołany 9 czerwca 1962).
• Departament V (przemysł, Solidarność w zakładach pracy) [powołany w 1979 jako III „A”]
• Departament VI (rolnictwo, gospodarka żywnościowa) [powołany 30 listopada 1984 r]
• Departament Społeczno-Administracyjny
• Departament Wojskowy
• Biuro Nadzoru nad Orzecznictwem Karno-Administracyjnym
• Biuro Paszportów Zagranicznych
• Biuro Ochrony Rządu
• Biuro T (Techniki Operacyjnej)
• Biuro Ewidencji Operacyjnej
• Biuro A (szyfrów)
• Biuro B (obserwacji zewnętrznej)
• Biuro W (perlustracji i korespondencji)
• Biuro Śledcze MSW
• Biuro Rejestracji Cudzoziemców
• Departament Kadr i Szkolenia
• Główny Inspektorat Ochrony Przemysłu
• Samodzielny Wydział Organizacji

1. Jednostki usługowe

• Departament Finansowy
• Departament Inwestycji
• Zarząd Zaopatrzenia
• Zarząd Transportowy
• Zarząd Łączności
• Zarząd Uzbrojenia
• Zarząd Organizacyjno-Wojskowy
• Zarząd Spraw Socjalnych i Kultury
• Centralne Archiwum Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
• Główny Inspektorat Ochrony Przemysłu
• Zarząd Administracyjno-Gospodarczy
• Biuro Głównego Komitetu Przeciwpowodziowego

Do Wojewódzkich Komend Milicji Obywatelskiej włączono następujące jednostki organizacyjne

• Wydział II (ds. kontrwywiadu)
• Wydział III (ds. działalności antypaństwowej w kraju)
• Wydział (Samodzielna sekcja) Ewidencji Operacyjnej
• Wydział (Samodzielna sekcja) (T) Techniki Operacyjnej
• Wydział (Samodzielna sekcja) (B) Obserwacji
• Wydział (Samodzielna sekcja) Śledczy
• Samodzielna Sekcja W (perlustracji i korespondencji)
• Samodzielna Sekcja A (szyfrów)

Do Powiatowych Komend Milicji Obywatelskiej włączono Referaty ds. kontrwywiadu i walki z działalnością antypaństwową w kraju

Stanowiska służbowe i stopnie

W ministerstwie SW do 1990 roku obowiązywały następujące stanowiska służbowe i przyporządkowane stopnie im stopnie.

Stanowiska służbowe	Przyporządkowane stopnie
minister	generał dywizji – generał broni
wiceminister	generał dywizji
szef służby	generał dywizji
zastępca szefa służby	generał brygady
dyrektor departamentu	pułkownik / generał brygady
zastępca dyrektora departamentu	pułkownik
naczelnik wydziału	pułkownik
zastępca naczelnika wydziału	podpułkownik
starszy inspektor	major / podpułkownik
inspektor	kapitan / major
młodszy inspektor	podporucznik / kapitan

Szefowie służb MSW na 25 maja 1982

• Minister – gen. dyw. Czesław Kiszczak
• I Zastępca Ministra Podsekretarz Stanu – gen. dyw. Bogusław Stachura
• Szef Służby Bezpieczeństwa, Podsekretarz Stanu – gen. bryg. Władysław Ciastoń
• Szef Służby Wywiadu i Kontrwywiadu podsekretarz stanu – gen. bryg. Władysław Pożoga
• Szef Służby Zabezpieczenia Materiałów podsekretarz stanu – gen. bryg. Stanisław Zaczkowski
• Komendant Główny Milicji Obywatelskiej – gen. bryg. Józef Beim
• Szef Wojsk MSW Dyrektor Generalny – gen. bryg. Lucjan Czubiński
• Szef Służby Kadr i Doskonalenia Zawodowego Dyrektor Generalny – gen. bryg. B. Jedynak
• Szef Służby Zabezpieczenia Operacyjnego Dyrektor Generalny – gen. bryg. K. Straszewski
• Szef Służby Polityczno-Wychowawczej Dyrektor generalny – gen. bryg. E. Tarała

Schemat organizacyjny MSW w dniu 15 lutego 1990

• Minister Spraw Wewnętrznych
• Polityczny Komitet Doradczy Ministra Spraw Wewnętrznych
• Sekretariat Polityczny Komitetu Doradczego Ministra SW
• Komitet Koordynacyjny Rady Ministrów ds. przestrzegania prawa
• I Zastępca Ministra SW
• Zespół Doradców
• Podsekretarz Stanu
• Gabinet Ministra
• GIM
• Departament Finansów
• Nieetatowy Zespół Doradców ds. Reformy Systemu Bezpieczeństwa Państwa

DEPARTAMENTY I SŁUŻBY

• Szef Służby Wywiadu i Kontrwywiadu
  • Departament Wywiadu
  • Departament Kontrwywiadu
  • Biuro Szyfrów
  • Wojska Ochrony Pogranicza
• Szef Służby Bezpieczeństwa
  • Departament Ochrony Konstytucyjnego Porządku Państwa
  • Departament Ochrony Gospodarki
  • Departament Studiów i Analiz
  • Biuro Śledcze
  • Biuro Ochrony Rządu
  • Nadwiślańskie Jednostki Wojskowe Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
  • Zarząd WSW Jednostek Wojskowych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
• Departament Społeczno-Administracyjny
  • Biuro Prawne
  • Zarząd I MOB
  • Rzecznik Prasowy
  • Wydział Prasowy
• Szef Służby Milicji Obywatelskiej
  • Departament Prewencji i Porządku Publicznego
  • Departament Kryminalny
  • Biuro Informacji i Planowania Działalności MO
  • Biuro Ruchu Drogowego
  • Biuro Dochodzeniowe-Śledcze
  • Instytut Kryminalistyki
  • Przejściowe Biuro Paszportów
• Szef Służby Kadr i Szkolenia Wychowawczego
  • Departament Kadr
  • Departament Szkolenia I Wychowania
  • Rada ds. Wychowania Fizycznego i Sportu
  • Redakcja W Służbie Narodu
  • Akademia Spraw Wewnętrznych
  • Ośrodek Doskonalenia Kadr Kierowniczych MSW w Łodzi, Ośrodku Nauczania Języków Obcych MSW w Sosnowcu-Klimontowie (wcześniej w Kiekrzu) i inne ośrodki szkolenia.
• Szef Służby Zabezpieczenia Operacyjnego
  • Departament Techniki
  • Biuro B – Obserwacji
  • Zarząd Łączności Ministerstwa Spraw Wewnętrznych
  • Biuro C – Centralne Archiwum
  • Departament PESEL
  • Rada Naukowo Techniczna
• Szef Służby Zabezpieczenia Materiałowego
  • Departament Gospodarki Materiałowo Technicznej
  • Departament Inwestycji
  • Departament Zdrowia i Spraw Socjalnych
  • Zarząd Administracyjno-Gospodarczy
  • Komenda Główna Straży Pożarnych

Stan osobowy Ministerstwa Spraw Wewnętrznych PRL

Dane pochodzą z lat 1980–1990.

• Służba Bezpieczeństwa (SB) – 24 390
• Milicja Obywatelska (MO) – 62 276
• Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO) – 12 566
• Jednostki administracyjno-gospodarcze – 20 673
• Szkoły resortu (MSW), kadra + słuchacze – 4594

Ministrowie bezpieczeństwa publicznego

• Stanisław Radkiewicz (ur. 1903, zm. 1987), (PPR) od 21 lipca 1944 do 7 grudnia 1954 kierownik resortu PKWN, od 31 grudnia 1944 minister

Ministrowie spraw wewnętrznych PRL

Lp.	Zdjęcie	Imię i nazwisko	Od	Do	Długość urzędowania	Rząd
1.		Władysław Wicha	7 grudnia 1954	12 grudnia 1964	3658 dni	Józef Cyrankiewicz
2.		Mieczysław Moczar	12 grudnia 1964	15 lipca 1968	1311 dni
3.		Kazimierz Świtała	15 lipca 1968	13 lutego 1971	943 dni	Józef Cyrankiewicz / Piotr Jaroszewicz
4.		Franciszek Szlachcic	13 lutego 1971	22 grudnia 1971	312 dni	Piotr Jaroszewicz
5.		Wiesław Ociepka	22 grudnia 1971	28 lutego 1973	434 dni
-	wakat		28 lutego 1973	22 marca 1973	22 dni
6.		Stanisław Kowalczyk	22 marca 1973	8 października 1980	2757 dni	Piotr Jaroszewicz / Edward Babiuch / Józef Pińkowski
7.		Mirosław Milewski	8 października 1980	31 lipca 1981	296 dni	Józef Pińkowski / Wojciech Jaruzelski
8.		Czesław Kiszczak	31 lipca 1981	31 grudnia 1989	3075 dni	Wojciech Jaruzelski / Zbigniew Messner / Mieczysław Rakowski / Czesław Kiszczak / Tadeusz Mazowiecki

Galeria pieczęci

• 
  Pieczęć: Minister Spraw Wewnętrznych
• 
  Pieczęć: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Centrum Wyszkolenia
• 
  Pieczęć: MSW, Departament Szkolenia i Doskonalenia Zawodowego
• 
  Pieczęć: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, Biuro paszportów
• 
  Pieczęć: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych

Bibliografia

• Henryk Dominiczak – Organy bezpieczeństwa PRL 1944-1990. Rozwój i działalność w świetle dokumentów MSW, Warszawa 1997
• Filip Musiał – Podręcznik bezpieki, IPN Kraków 2007
• Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, tom I, 1944-1956. Krzysztof Szwagrzyk (red.). Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2005. ISBN 83-89078-94-5. [dostęp 2015-10-17]. Brak numerów stron w książce
• Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 2, 1956–1975, red. P. Piotrowski, IPN Warszawa 2006
• Aparat bezpieczeństwa w Polsce. Kadra kierownicza, t. 3, 1975–1990, red. P. Piotrowski, IPN Warszawa 2008
• Instrukcje pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa (1945–1989), red. T. Ruzikowski, IPN Warszawa 2004
• Aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956. Taktyka, strategia, metody, cz. I: Lata 1945–1947, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 1994
• Aparat bezpieczeństwa w latach 1944–1956. Taktyka, strategia, metody, cz. II: Lata 1948–1949, oprac. A. Paczkowski, Warszawa 1996
• Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1950–1952. Taktyka, strategia, metody, oprac. A. Dudek, A. Paczkowski, Warszawa 2000
• Aparat bezpieczeństwa w Polsce w latach 1953–1954. Taktyka, strategia, metody, oprac. G. Majchrzak, A. Paczkowski, Warszawa 2004