Mniszek (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mniszek
Ilustracja
Mniszek pospolity
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd astrowce
Rodzina astrowate
Podrodzina Cichorioideae
Rodzaj mniszek
Nazwa systematyczna
Taraxacum F.H. Wigg.
Prim. Fl. Hols. 56. 29 Mar 1780[2]
Typ nomenklatoryczny
Taraxacum officinale L.[2]
Owoce mniszka pospolitego w zbliżeniu

Mniszek (Taraxacum F.H. Wigg.) – takson krytyczny w randze rodzaju z rodziny astrowatych (Asteraceae). Liczy ponad 3500[3] mikrogatunków na całej kuli ziemskiej. W Polsce występuje ok. 400[4] drobnych gatunków, rozpoznawanych tylko przez specjalistów taraksakologów. Gatunki te zebrane są w sekcje, które w popularnych opracowaniach z grubsza odpowiadają gatunkom zbiorowym[5]. Ze względu na pewne podobieństwo morfologiczne bywa mylony z mleczem.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj ma zasięg kosmopolityczny – występuje na całym świecie. Największe zróżnicowanie gatunkowe występuje w strefie klimatu umiarkowanego oraz w górach[6].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Nierozgałęziony głąbik bez podsadki.
Liście
Wszystkie liście w różyczce liściowej. Mają bardzo zróżnicowany kształt – od pojedynczych całobrzegich do pierzasto-dzielnych. Przez środek liścia biegnie główna żyła mleczna.
Kwiaty
Zebrane w pojedynczy koszyczek na szczycie dętej szypuły. Wszystkie kwiaty w koszyczku są kwiatami języczkowymi. Kielich przekształcony w pojedyncze włoski puchu kielichowego. W dnie koszyczka brak plewinek. Okrywa koszyczka składająca się z kilku szeregów listek, ustawienie zewnętrznych listków okrywy koszyczka jest ważną cechą diagnostyczną.
Owoc
Niełupka z wyrostkiem zakończonym parasolowato rozłożonymi włoskami puchu kielichowego, rozsiewana głównie przez wiatr.
Korzeń
Korzeń gruby, palowy, bez cech diagnostycznych.

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Przeważnie są roślinami apomiktycznymi. Podstawowa liczba chromosomów x=8. Bardzo częste są triploidy. Zawierają sok mleczny.

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Za kolebkę rodzaju Taraxacum uważany jest rejon Centralnej Azji, zaś na temat czasu powstania tego rodzaju istnieją dwie hipotezy, mówiące, że rodzaj wyewoluował w pierwszej połowie miocenu lub w kredzie[4].

Niezależnie od czasu i miejsca powstania, w dalszym różnicowaniu ważną rolę odegrały procesy hybrydyzacji i poliploidyzacji, których wynikiem było pojawienie się diplosporii z partenogenetycznym rozwojem zarodka i autonomicznym powstaniem bielma. Z kolei powstała apomiksja pomogła utrwalić liczne mieszańce i mutacje[4].

Taki obraz ewolucji jest dodatkowo zaciemniany przez to, że:

W efekcie wyciąganie wniosków na podstawie badań molekularnych jest bardzo trudne, zaś opieranie się na morfologii czy cytologii także może łatwo prowadzić do błędnych wniosków. Drugie założenie opiera się na stwierdzeniu, że najstarsze filogenetyczniesekcje rozmnażające się wyłącznie w sposób płciowy i jednocześnie mające takie cechy prymitywne jak[4]:

W obrębie rodzaju wprowadzono podział na:

Pomiędzy plejstocenem a holocenem doszło do powstania mieszańców, które dały początek większości współczesnych sekcji. Przypuszcza się, że niektóre grupy apomiktyczne mogły powstać bez jakiegokolwiek udziału procesów płciowych, wyłącznie na drodze mutacji i apomiksji (np. Hamata)[4].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Rodzajowa nazwa naukowa Taraxacum pojawia się w piśmiennictwie średniowiecznym i pochodzi prawdopodobnie z arabskiego tharakchakon, co oznacza roślinę o gorzkim smaku. Innym możliwym źródłosłowem jest grecka nazwa zapalenia oczu – taraksis, na które miał być stosowany[7].

Istnieje szereg propozycji pochodzenia nazwy łacińskiej[8][9]:

  • z perskiego poprzez arabskie „tharakchakon” (nazwa gorzkiej rośliny) – najczęstsza,
  • arabskie „tarachakum” (dzika wiśnia),
  • arabskie „tarakhshaqun” (dzika cykoria),
  • arabskie „tharachschakuh”, „talkh chakok” lub „tarashqun” (gorzkie ziele),
  • greckie „taraxis” (choroba oczu),
  • greckie „tarassen” lub „tarasos” (zaburzenie),
  • greckie „trogimon” (jadalne) + „akeomai” lub „akos” (lekarstwo).

Polskie nazwy nawiązujące do głowy mnicha lub popa są kalką językową nazwy caput monachi, którą nadał Otto Brunfels w 1530. Bierze się ona z wyglądu dna koszyczka po zdmuchnięciu owoców – białego i nagiego, otoczonego wieńcem zeschłych listków okrywy, co przypomina tonsurę[7].

Różne inne nazwy spotyka się w różnych regionach Polski [10][11]:

  • lwi/wilczy ząb (dawna kalka językowa; powcinane liście),
  • jaskier (od „jaskry” bardzo jasny, rażący blaskiem; kwiatostan),
  • kniat (od „niecić” rozpalać ogień; kwiatostan),
  • ogniszczka (kwiatostan),
  • wołowe/wole/bole oczka/oczy (kalka z niemieckiego; kwiatostan),
  • popia/mnisza główka/łysina, mnich, pop, ksiądz (kalka ze średniowiecznej łaciny; wygląd owocostanu po wysianiu nasion przypominający tonsurę),
  • świni pysk (dawna kalka z niemieckiego; niedojrzały owocostan przypomina pysk świni),
  • dmuchacz, dmuchajek, dmuchawa, dmuchawiec, dmuchawka, dmuchnik, dmuchówka, podmuch, zdmuchawnik (dojrzały owocostan),
  • dętki (dojrzały owocostan),
  • pępawa, pąpawa, papawa, pompawa, pępała, pympała (prasłowiańskie „*pǫp-” oznaczające nabrzmienie, napęcznienie; dojrzały owocostan),
  • gęsiatka (owocostany puszyste jak pisklęta gęsi),
  • buława hetmańska (dojrzały owocostan wraz z szypułą),
  • kulbaba (zapożyczenie z ukraińskiego; po podłużnym naderwaniu szypuły, paski skręcają się),
  • męska stałość (nietrwałość owocostanów powiązana z niestałością męskich uczuć),
  • mlecz, mlecz lekarski (ze względu na właściwości lecznicze), świni/świński (służył jako pasza dla świń) mlecz, mleczaj, mleczak, mlecznica, mlecznik, boża krówka, maślak (biały sok przypominający mleko),
  • maik, maiczek, maj, majka, mojka, mejka, majówka (pora kwitnienia),
  • dziad czy baba (dziecięce zabawy i wróżby: „Jeśli [po zdmuchnięciu] utrzyma się kępka puchu, to jest baba [...], jeśli cały puch zostanie zdmuchnięty, będzie to (łysy) dziad [...]”[10]),
  • jastrzębiec (podobieństwo do rodzaju jastrzębiec),
  • podróżnik, podróżnik pospolity, podróżnik mleczowaty, przydrożnik, przydróżnik (pospolitość występowania przy drogach lub podobieństwo do cykorii podróżnik),
  • brodawnik, kurzajek, brodawnik pospolity, brodawnik mleczkowaty/mleczowaty/mleczowy (sok wykorzystywany przeciwko brodawkom i kurzajkom),
  • nieżyt (wykorzystywany w chorobach układu pokarmowego),
  • ślepota (w dawnym zielarstwie lek na ślepotę, ale też jaskrawa barwa kwiatów, która oślepia),
  • cykoria, dzika cykoria, cykoria żółta, korzeń św. Piotra (korzeń jako namiastka cykorii),
  • kaczyniec (pokarm dla kaczek),
  • żabi kwiat.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Systematyka mniszków jest skomplikowana i cały czas aktualizowana z następujących powodów:

Synonimy[2][edytuj | edytuj kod]

Hedypnois Scopoli

Homonimy[2][edytuj | edytuj kod]

Taraxacum Zinn = Leontodon L.

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)[edytuj | edytuj kod]

Angiosperm Phylogeny Website adoptuje podział na podrodziny astrowatych (Asteraceae) opracowany przez Panero i Funk w 2002[17], z późniejszymi uzupełnieniami[18]. Zgodnie z tym ujęciem rodzaj Taraxacum należy do plemienia Cichorieae Lam. & DC., podrodziny Cichorioideae (Juss.) Chev. W systemie APG III astrowate są jedną z kilkunastu rodzin rzędu astrowców (Asterales), wchodzącego w skład kladu astrowych w obrębie dwuliściennych właściwych[1].

Pozycja rodzaju w systemie Reveala (1993-1999)[edytuj | edytuj kod]

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa astrowe (Asteridae Takht.), nadrząd astropodobne (Asteranae Takht.), rząd astrowce (Asterales Lindl.), rodzina astrowate (Asteraceae Dumort.), plemię Taraxaceae D. Don., rodzaj mniszek (Taraxacum F.H. Wigg.)[19].

Sekcje rodzaju Taraxacum[4][20][21][22][edytuj | edytuj kod]

Alpestria*, Alpina*, Antarctica, Arctica, Australasica, Biennia, Borea*, Borealia, Boreigena, Borysthenica, Calanthodia, Celitica*, Confusa, Coronata, Crocea, Cucullata, Dioszegia, Dissecta, Epyramidata, Erythrocarpa*, Erythrosperma*, Fontana*, Glabra, Glacialia, Haemantha, Hamata*, Kashmirana, Leucantha, Macrocornuta, Macrodonta*, Mexicana, Mongolica, Naevosa*, Obliqua, Obovata, Oligantha, Orientalia, Pachera, Palustria*, Parvula, Piesis*, Porphyrantha, Primigenia, Qaisera, Rhodocarpa, Scariosa, Sonchidium, Spectabilia, Stenoloba, Suavia, Subvulgaria, Taraxacum*, Tibetana, Wendelboa

Gwiazdką (*) oznaczono sekcje występujące w Polsce (w zależności od klasyfikacji T. tenebricans do sect. Taraxacum lub sect. Macrodonta jest ich 13 lub 14). Ponadto (w Polsce) sect. Piesis obejmuje jeden gatunek (T. bessarabicum) do tej pory niepotwierdzony. Również do tej pory nie udało się odnaleźć T. praestans z sect. Naevosa (także jedyny w swojej sekcji).

W starszych ujęciach systematycznych sekcja Taraxacum występowała jako Ruderalia. We florze Polski jest ona najliczniejsza w gatunki.

Wybrane gatunki lub gatunki zbiorowe flory Polski[23][edytuj | edytuj kod]

Inne gatunki (wybór)[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-04-15].
  2. a b c d Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-03-22].
  3. The International Plant Names Index - home page, www.ipni.org [dostęp 2019-07-09].
  4. a b c d e f g Marciniuk Paweł, Marciniuk Jolanta, Grużewska Teresa, Głowacki Zygmunt: Rodzaj Taraxacum w Polsce. Wiadomości ogólne, zbiór i oznaczanie Siedlce: Wydawnictwo Uniwersytetu Przyrodniczo-Humanistycznego, 2010
  5. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  6. Tadeusz Tacik: Taraxacum Wiggers, Mniszek (Dmuchawiec) W: Flora Polska, T. XIV. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980. ISBN 83-01-01923-9.
  7. a b Ireneusz R. Moraczewski, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Bożena Dubielecka, Lucjan Rutkowski, Kazimierz A. Nowak, Wojciech Borkowski, Halina Galera: Flora ojczysta – gatunki pospolite, chronione, ciekawe... (CD-ROM: Atlas roślin, słownik botaniczny i multimedialne klucze do oznaczania). Warszawa: Wydawnictwo Stigma, 2000. (pol.)
  8. Uniwersytet Mikołaja Kopernika (Toruń). Wydawnictwo Naukowe., Nazwy roślin, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2016, ISBN 978-83-231-3325-4, OCLC 971435977 [dostęp 2019-07-09].
  9. S.M. Stewart-Wade i inni, The biology of Canadian weeds. 117. Taraxacum officinale G. H. Weber ex Wiggers, „Canadian Journal of Plant Science”, 82 (4), 2002, s. 825–853, DOI10.4141/P01-010, ISSN 0008-4220 [dostęp 2019-07-09] (ang.).
  10. a b Waniakowa, Jadwiga, Polskie gwarowe nazwy dziko rosnących roślin zielnych na tle słowiańskim : zagadnienia ogólne, wyd. Wydanie I, Kraków, ISBN 978-83-233-3429-3, OCLC 883719942 [dostęp 2019-07-09].
  11. Jadwiga Waniakowa, Pochodzenie kilku gwarowych nazw mniszka pospolitego, Taraxacum officinale Web. [w:] Migdał J., Piotrowska-Wojczyk A. (red.), Cum reverentia, gratia, amicita...: Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Bogdanowi Walczakowi, t. III, Poznań: Wydawnictwo Rys, 2013, s. 395-402.
  12. a b Jan Kirschner, Jan Štěpánek, Modes of speciation and evolution of the sections inTaraxacum, „Folia Geobotanica et Phytotaxonomica”, 31 (3), 1996, s. 415–426, DOI10.1007/BF02815386, ISSN 0015-5551 [dostęp 2019-07-09] (ang.).
  13. a b A.J. Richards, EUTRIPLOID FACULTATIVE AGAMOSPERMY IN TARAXACUM, „New Phytologist”, 69 (3), 1970, s. 761–774, DOI10.1111/j.1469-8137.1970.tb02461.x, ISSN 0028-646X [dostęp 2019-07-09] (ang.).
  14. A.J. Richards, The origin of Taraxacum agamospecies, „Botanical Journal of the Linnean Society”, 66 (3), 1973, s. 189–211, DOI10.1111/j.1095-8339.1973.tb02169.x [dostęp 2019-07-09] (ang.).
  15. a b c d e J. Kirschner i inni, Principal features of the cpDNA evolution in Taraxacum (Asteraceae, Lactuceae): a conflict with taxonomy, „Plant Systematics and Evolution”, 239 (3-4), 2003, s. 231–255, DOI10.1007/s00606-003-0002-5, ISSN 0378-2697 [dostęp 2019-07-09] (ang.).
  16. a b Jai-Hyunk Ryu, Chang-Hyu Bae, Genetic Diversity and Relationship Analysis of Genus Taraxacum Accessions Collected in Korea, „Korean Journal of Plant Resources”, 25 (3), 2012, s. 329–338, DOI10.7732/kjpr.2012.25.3.329, ISSN 1226-3591 [dostęp 2019-07-09] (ang.).
  17. Panero J.L., Funk V.A.. Toward a phylogenetic subfamilial classification for the Compositae (Asteraceae). „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 115 (4), s. 909–922, 2002. Biological Society of Washington. 
  18. B. Baldwin, J.M. Bonifacino, T. Eriksson, V. A. Funk, C.A. Mannheimer, B. Nordenstam, N. Roque, I. Ventosa: Compositeae classification (ang.). Smithsonian National Museum of Natural History. [dostęp 2010-05-24].
  19. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Taraxacum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-03-22].
  20. Jan Kirschner, Jan Štňpánek, A nomenclatural checklist of supraspecific names in Taraxacum, „TAXON”, 46 (1), 1997, s. 87–98, DOI10.2307/1224294, JSTOR1224294 [dostęp 2019-07-09] (ang.).
  21. Jan Kirschner, Jan Štěpánek, New sections inTaraxacum, „Folia Geobotanica”, 39 (3), 2004, s. 259–274, DOI10.1007/BF02804781, ISSN 1211-9520 [dostęp 2019-07-09] (ang.).
  22. Jan Kirschner, Jan Štěpánek, Typification of Leontodon taraxacum L. (≡ Taraxacum officinale F.H. Wigg.) and the generic name Taraxacum: A review and a new typification proposal, „Taxon”, 60 (1), 2011, s. 216–220, ISSN 0040-0262, JSTOR41059837 [dostęp 2019-07-09].
  23. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  24. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Marcin Nowicki i inni, Taraxacum kok-saghyz (rubber dandelion) genomic microsatellite loci reveal modest genetic diversity and cross-amplify broadly to related species, „Scientific Reports”, 9 (1), 2019, DOI10.1038/s41598-019-38532-8, ISSN 2045-2322, PMID30760810, PMCIDPMC6374447 [dostęp 2019-02-26] (ang.).