Monarchia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Monarchia (gr. μοναρχία, monarchia – jedynowładztwo) – ustrój polityczny lub forma rządów, gdzie niewybieraną w sposób republikański głową państwa jest jedna osoba, nazywana monarchą. Obecnie monarcha sprawuje władzę zazwyczaj dożywotnio (z wyjątkiem Andory, Malezji oraz Zjednoczonych Emiratów Arabskich). Jego funkcja jest często dziedziczna (z wyjątkiem monarchii elekcyjnych) i zwykle jego stanowisko jest nieusuwalne. Obecnie w wielu państwach z takowym ustrojem politycznym, monarcha pełni jedynie funkcje reprezentacyjne. Kierowanie przez niego polityką jest znikome lub żadne.

Historia ustroju[edytuj | edytuj kod]

Król Salomon, starożytny monarcha Izraela

W pierwszych wspólnotach plemiennych nie istniała hierarchia, która (wśród ludów europejskich) pojawiła się pod koniec demokracji wojennej, a na Bliskim Wschodzie przed powstaniem pierwszych cywilizacji.

W początkach starożytności monarcha zyskał praktycznie nieograniczoną władzę (w ustroju despotycznym), w niektórych krajach był uznawany za boga lub półboga (faraon, august), niekiedy miał pozostawać w łączności z bóstwami.

W średniowieczu powstały nowe, feudalne formy monarchii: patrymonialna oraz stanowa. Uzasadnieniem władzy monarchów było jej pochodzenie od Boga, stąd ich pozycja była teoretycznie niepodważalna. Byli suzerenami, jednak nie zawsze mogli wyegzekwować swą władzę i ich wpływ został ograniczony. Powstawały pierwsze parlamenty (tym samym monarchie parlamentarne).

Od XV wieku w Europie zachodniej ponownie wzrosło znaczenie monarchy, do władzy prawie nieograniczonej lub nieograniczonej, czyli absolutnej. Monarchia absolutna Ludwika XIV była wzorem dla innych monarchów Europy, szczególnie Prus, Rosji i Szwecji.

Rozwój przemysłu i handlu, wzrost pozycji burżuazji i klasy średniej, rewolucja francuska (1789-1799) doprowadziły do upadku absolutyzmu. Narodził się pogląd, że suwerenem jest społeczeństwo, które ma prawo powoływać i odwoływać sprawujących władzę.

Ta sytuacja, wsparta przez powstanie Stanów Zjednoczonych (4 lipca 1776), wymusiła ograniczenia praw monarchy. Doprowadziło to do powstania pierwszych monarchii konstytucyjnych (Francja, Rzeczpospolita Obojga Narodów), gdzie król był zwierzchnikiem administracji.

Nieco inna sytuacja miała miejsce w Anglii, a następnie w Wielkiej Brytanii. Ustrój panujący w tym kraju określa się mianem monarchii parlamentarnej.

Upadek wielu monarchii nastąpił po I wojnie światowej. Nowo powstałe państwa (Czechosłowacja, Polska itd.) wybrały ustrój republikański, w wielu krajach obalano monarchie, zastępując je republikami (Niemcy, Austro-Węgry, Turcja).

Nazwy monarchii[edytuj | edytuj kod]

Od kręgu kulturowego oraz religii zależy nazewnictwo monarchii. Chrześcijańskie monarchie były m.in. cesarstwami, królestwami, księstwami (nazwy tworzono od tytułu przysługującego monarsze, w tym od tytułów szlacheckich) czy carstwami. Islamskie monarchie są sułtanatami, emiratami, choć również zapożyczają nazwy europejskie, np. Królestwo Maroka. W Azji funkcjonowały także nazwy chanatu i kaganatu. Na Dalekim Wschodzie najważniejszymi monarchiami były cesarstwa w Indiach, Chinach i istniejące do dziś Cesarstwo Japonii.

Sukcesja tronu[edytuj | edytuj kod]

pocztówka-monarchowie panujący w 1908 r.
Information icon.svg Osobny artykuł: sukcesja tronu.

Zazwyczaj monarchie są dziedziczne, tzn. po śmierci władcy tron obejmuje jedno z jego dzieci. W Europie początkowo był to najstarszy syn monarchy, później dopuszczano również córki (por. Jadwiga Andegaweńska, sankcja pragmatyczna). Czasem jednak zdarzało się, że monarcha umierał bezdzietnie, wówczas władzę mogła objąć osoba spokrewniona, niebędąca zstępnym. Czasem następcę monarcha mógł wyznaczyć na podstawie czynności prawnej: testamentem lub zawierając układ o przeżycie.

Zdarzało się, że sprawa sukcesji była niejasna, gdy wiele osób jednocześnie dowodziło swoich praw do tronu. Z tego powodu wybuchały wojny, np. wojna o sukcesję austriacką, wojna o sukcesję hiszpańską oraz wojna o sukcesję polską.

Niektóre państwa były monarchiami elekcyjnymi, tzn. takimi, gdzie monarchą zostawała osoba wybrana przez elektorów. Przykładem historycznych monarchii elekcyjnych mogą być takie państwa jak Państwo Kościelne, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Święte Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego, a obecnie Watykan.

Obecne monarchie (stan na rok 2014)[edytuj | edytuj kod]

Monarchie na świecie w 2012 r.

Obecnie istniejące formy monarchii

  • królestwa – 34 (*20)
  • księstwa – 3
  • emiraty – 3 (w tym jedna federacja emiratów)
  • sułtanaty – 2
  • teokracje – 3
  • cesarstwa – 1
  • wielkie księstwa – 1

Państwa oznaczone gwiazdką (*) to państwa w unii personalnej ze Zjednoczonym Królestwem Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej: "Commonwealth realms" (15), New Zealand Realm (2) i Dependencje brytyjskiej korony (3) – gdzie królową reprezentuje gubernator.

Państwo forma monarchii ustrój monarchii dynastia[1]
lub monarchia elekcyjna
tytuł monarchy panujący portret od następca tronu
(imię i tytuł)
 Andora księstwo parlamentarna 1. monarchia elekcyjna – z urzędu[2]
2. z urzędu[3]
1. Współksiążę francuski[4]
2. współksiążę episkopalny[5]
1. François Hollande[6]
2. Joan Enric Vives Sicília[7]
François Hollande (Journées de Nantes 2012).jpg
Obispo Vives Sicilia.jpg
2012
2003
z wyboru
2.z nominacji
 Antigua i Barbuda królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie[8] królowa Elżbieta II[9] Elizabeth II.jpg 1981 Karol, książę Walii
 Arabia Saudyjska królestwo absolutna Saudowie król Abdullah bin Abdulaziz Al Saud Abdullah of Saudi Arabia.jpg 2005 Salman ibn Abd al-Aziz as-Saud
 Australia królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[10] Elizabeth II.jpg 1952 Karol, książę Walii
 Bahrajn królestwo konstytucyjna al-Chalifa król Hamad ibn Isa al-Chalifa Hamad-Bin-Isa-Al-Khalifa.jpg 1999 Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa
 Bahamy królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[11] Elizabeth II.jpg 1973 Karol, książę Walii
 Barbados królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[12] Elizabeth II.jpg 1966 Karol, książę Walii
 Belgia królestwo parlamentarna Saksonia-Coburg-Gotha król Filip I Prince Philippe of Belgium, Duke of Brabant cropped.jpg 2013 Elżbieta
 Belize królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[13] Elizabeth II.jpg 1981 Karol, książę Walii
 Bhutan królestwo konstytucyjna Wangchuck król Jigme Khesar Namgyel Wangchuck King Jigme Khesar Namgyel Wangchuck (edit).jpg 2006
 Brunei sułtanat absolutna sułtan Hassanal Bolkiah Hassanal Bolkiah 2002.jpg 1967 Al-Muhtadee Billah
 Dania
(Wspólnotowe Królestwo Danii) [14]
królestwo konstytucyjna Glücksburgowie królowa Małgorzata II HM Margrethe II 2010 (cropped).jpg 1972 Fryderyk, hrabia Monpezat
 Grenada królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[15] Elizabeth II.jpg 1974 Karol, książę Walii
Guernsey Guernsey księstwo
Dependencja Korony brytyjskiej[16]
parlamentarna Windsorowie Książę Normandii[17] Elżbieta II[18] Elizabeth II.jpg 1952 Karol, książę Walii
 Hiszpania królestwo parlamentarna Burbonowie król[19] Jan Karol I Juan Carlos da Espanha.jpg 1975 Filip, książę Asturii
 Holandia
(Królestwo Niderlandów)[20]
królestwo parlamentarna Oranje-Nasau król Wilhelm Aleksander Willem-Alexander (Royal Wedding in Stockholm, 2010) cropped.jpg 2013 Katarzyna Amalia
 Jamajka królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[21] Elizabeth II.jpg 1962 Karol, książę Walii
 Japonia cesarstwo parlamentarna epoka Gendai cesarz Akihito Emperor Akihito cropped 1 Hillary Rodham Clinton Emperor Akihito and Empress Michiko 20110417.jpg 1989 Naruhito
Jersey Jersey księstwo
Dependencja Korony brytyjskiej
parlamentarna Windsorowie Książę Normandii[17] Elżbieta II[22] Elizabeth II.jpg 1952 Karol, książę Walii
 Jordania królestwo konstytucyjna Haszymici król Abd Allah II ibn Husajn King abdullah ii of jordan.jpg 1999 Husajn ibn al-Abdullah
 Kambodża królestwo konstytucyjna Norodom król Norodom Sihamoni Norodom crop.jpg 2004
 Kanada królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[23] Elizabeth II.jpg 1952 Karol, książę Walii
 Katar emirat absolutna As-Sani emir Tamim ibn Hamad Al Sani 2013
 Kuwejt emirat konstytucyjna Sabah emir Sabah Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah Sheikh Sabah IV.jpg 2006 Nawaf Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah
 Lesotho królestwo konstytucyjna Moshesh król Letsie III 1996 Lerotholi Seeiso
 Liechtenstein księstwo konstytucyjna Liechtensteinowie ksiażę Jan Adam II[24] Fürst Hans-Adam II. von und zu Liechtenstein (cropped).jpg 1989 Alojzy Liechtenstein (regent)
 Luksemburg wielkie księstwo parlamentarna Burbonowie[25] wielki ksiażę Henryk Henri of Luxembourg (2009).jpg 2000 Wilhelm
 Malezja federacja sułtanatów[26] parlamentarna monarchia elekcyjna Yang di-Pertuan Agong (król) Tuanku Abdul Halim 2011 z wyboru
Flag of the Isle of Man.svg Wyspa Man królestwo
Dependencja Korony brytyjskiej
parlamentarna Windsorowie Królowa, Pani Man[27] Elżbieta II[28] Elizabeth II.jpg 1952 Karol, książę Walii
 Maroko królestwo konstytucyjna Alawici król Mohamed VI Mohammed VI of Morocco.jpg 1999 Mulaj Hassan
 Monako księstwo konstytucyjna Grimaldi książę Albert II Albert II Monaco (2008).jpg 2005 Karolina Hanowerska
 Niue królestwo
New Zealand Realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[29] Elizabeth II.jpg 1974 Karol, książę Walii
 Norwegia królestwo parlamentarna Glücksburgowie król Harald V Harald V Norge.jpg 1991 Haakon Magnus Glücksburg
 Nowa Zelandia królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[30] Elizabeth II.jpg 1952 Karol, książę Walii
 Oman sułtanat absolutna Al 'Bu Sa'id sułtan Kabus ibn-Said Qabus bin Said.jpg 1970
 Papua-Nowa Gwinea królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[31] Elizabeth II.jpg 1974 Karol, książę Walii
 Saint Kitts i Nevis królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[32] Elizabeth II.jpg 1983 Karol, książę Walii
 Saint Lucia królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[33] Elizabeth II.jpg 1979 Karol, książę Walii
 Saint Vincent i Grenadyny królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[34] Elizabeth II.jpg 1979 Karol, książę Walii
 Samoa królestwo (sporne)[35] konstytucyjna monarchia elekcyjna O le Ao o le Malo Tupua Tamasese Tupuola Tufuga Efi Tupua Tamasese Tupuola Tufuga Efi 00.jpg 2007 z wyboru
 Suazi królestwo absolutna 1.król
2.królowa-matka
1.Mswati III
2.Ntombi[36]
King Mswati III with Obamas cropped.jpg 1986
 Szwecja królestwo parlamentarna Bernadotte król Karol XVI Gustaw King Carl XVI Gustaf at National Day 2009 Cropped.png 1973 Wiktoria Bernadotte, księżna Västergötland
 Tajlandia królestwo parlamentarna Czakri król Bhumibol Adulyadej Bhumibol Adulyadej 2010-9-29 2 cropped.jpg 1946 Maha Vajiralongkorn
 Tonga królestwo absolutna Tupou król Tupou VI[37] Ulukalala Lavaka Ata.jpg 2012 Siaosi Manumataongo, Ulukalala
 Tuvalu królestwo parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[38] Elizabeth II.jpg 1978 Karol, książę Walii
Stolica Apostolska;
 Watykan[39]
państwo kościelne absolutna monarchia elekcyjna;
z urzędu[40]
papież;
Suweren[41]
Franciszek Pope Francis in March 2013 (cropped).jpg 2013 z wyboru
 Wielka Brytania[42] królestwo parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II Elizabeth II.jpg 1952 Karol, książę Walii
 Wyspy Cooka królestwo
New Zealand Realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[43] Elizabeth II.jpg 1965 Karol, książę Walii
 Wyspy Salomona królestwo
Commonwealth realm
parlamentarna Windsorowie królowa Elżbieta II[44] Elizabeth II.jpg 1978 Karol, książę Walii
Suwerenny Rycerski Zakon Szpitalników św. Jana, z Jerozolimy, z Rodos i z Malty Zakon Maltański państwo zakonne[45] konstytucyjna monarchia elekcyjna wielki mistrz Matthew Festing HMEH Fra' Matthew Festing, 79th Prince and Grand Master, SMOM.jpg 2008 z wyboru
 Zjednoczone Emiraty Arabskie federacja emiratów
konstytucyjna monarchia elekcyjna
(sporne)[46]
Prezydent[47] Chalifa ibn Zaid an-Nahajan- Khalifa Bin Zayed Al Nahyan.jpg 2004 z wyboru

Tytularna monarchia

 Fidżi – Tytuł królewski "Tui Viti" tradycyjnie przysługuje od 1878 monarchom brytyjskim. Mimo że 1978 Fidżi zostało ogłoszone republiką z prezydentem na czele, Wielka Rada Wodzów Plemiennych (80 dziedzicznych fidżyjskich wodzów plemiennych) nadal honorowo uznaje królową Elżbietę II jako "Tui Viti" bez realnej władzy w Fidżi[48]. Sama królowa nie rości sobie prawa do tego tytułu pozostawiając tę kwestię decyzji obywateli Fidżi.

Monarchie w ZEA i Malezji[edytuj | edytuj kod]

Władcy poszczególnych emiratów Zjednoczonych Emiratów Arabskich

Władcy stanów w Malezji

Monarchie plemienne[edytuj | edytuj kod]

W kilku państwach Afryki oraz w Indonezji i na Oceanii istnieją tradycyjne monarchie plemienne nie mające charakteru państwowego.

Są to m.in.:

Quasimonarchie[edytuj | edytuj kod]

Współcześnie niektóre państwa rządzone metodami dyktatorskimi lub autorytarnymi mimo iż formalnie są republikami są uważane za quasi-monarchie[49]. Wynika to z faktu sukcesji władzy w obrębie jednej rodziny która stoi na czele państwa tak jak to dzieje się w dziedzicznych monarchiach. Przykłady quasi-monarchii:

Państwo Tytuł głowy
państwa
Poprzednia głowa państwa Rok przekazania władzy Relacja następcy
wobec poprzednika
Aktualna głowa państwa
 Azerbejdżan Prezydent Hejdar Alijew 2003 syn Ilham Alijew[50]
 Gabon Prezydent Omar Bongo 2009 syn Ali Bongo Ondimba
 Korea Północna Najwyższy Przywódca Kim Ir Sen[51]
Kim Dzong Il[52]
1994-1998
2011-2012
syn
wnuk[53]
Kim Dzong Un[54] [55]
 Kuba Prezydent Fidel Castro 2008 brat Raul Castro[56][57].
 Syria Prezydent Hafiz al-Assad 2000 syn Baszar al-Asad

Byłe monarchie[edytuj | edytuj kod]

Poniżej podano wykaz współcześnie istniejących państw, które w okresie nowożytnym były monarchiami.

Państwo Typ monarchii Data zniesienia Ostatni monarcha Pretendent do tronu
Afganistan królestwo 17 lipca 1973 Muhammad Zahir Chan Ahmed Szah Chan
Afryka Środkowa cesarstwo 20 września 1979 Jean-Bédel Bokassa Jean-Bédel Georges Bokassa
Albania królestwo 7 kwietnia 1939 Zogu I Leka II
Austria cesarstwo 11 listopada 1918[58] Karol I Karol Tomasz Habsburg
Birma królestwo 29 listopada 1885 Thibaw Taw Phaya
Brazylia cesarstwo 15 listopada 1889 Piotr II Ludwik I
Bułgaria carstwo 15 września 1946 Symeon II tenże
premier Bułgarii 2001-2005
Burundi królestwo 28 listopada 1966 Ntare V Estera I
Chiny cesarstwo 22 marca 1916 Yuan Shikai
Czarnogóra królestwo 26 listopada 1918[59] Mikołaj I 1) Mikołaj II, 2) Aleksander I[60]
Czechy królestwo 28 października 1918[61] Karol III Habsburg Karol Tomasz Habsburg
Egipt królestwo 23 lipca 1952 Fuad II tenże
Etiopia cesarstwo 12 marca 1975 Haile Selassie I Zera Yacob Amha Selassie
Finlandia królestwo 14 grudnia 1918 Väinö I 1) Maurycy I, 2) Maria I
Francja cesarstwo 4 września 1870 Napoleon III 1) Jan III 2) Henryk VI 3) Ludwik XX
Grecja królestwo Konstantyn II tenże
Haiti cesarstwo
Haiti cesarstwo
Irak królestwo 14 lipca 1958 Fajsal II Ra'ad bin Zeid
Iran cesarstwo 1 kwietnia 1979 Mohammad Reza Pahlawi Cyrus Reza Pahlawi
Jemen królestwo 26 września 1962 Muhammad al-Badr Ageel bin Muhammad al-Badr
Laos królestwo 2 grudnia 1975 Savang Vatthana Soulivong Savang
Libia królestwo 1 września 1969 Idrys I Mohammed El Senussi
Litwa królestwo 2 listopada 1918 Mendog II Wilhelm Urach
Meksyk cesarstwo Maksymilian I Agustín de Iturbide y Green
Nepal 28 maja 2008 Gyanendra Bir Bikram Shah Dev tenże
Niemcy cesarstwo 18 listopada 1918 Wilhelm II Jerzy Fryderyk
Polska

Polska
Polska i Litwa

królestwo

królestwo
królestwo i wielkie księstwo

14 listopada 1918

25 stycznia 1831
25 listopada 1795

Rada Regencyjna

Mikołaj I
Maria Emanuel Wettyn

Patrz: Sukcesja tronu w Polsce
Portugalia królestwo 4 października 1910 Manuel II Edward III Pius
Rosja cesarstwo 16 marca 1917 Michał II Romanow[62] Jerzy Michajłowicz Romanow
Rumunia królestwo 1947 Michał I tenże
Rwanda królestwo 28 stycznia 1961 Kigeri V tenże
Serbia królestwo 1945 Piotr II Karadziordziewić Aleksander Karadziordziewić
Tunezja królestwo 25 lipca 1957 Muhammad VIII Muhammad X Bey
Imperium osmańskie (Turcja) sułtanat 1 listopada 1922 Mehmed VI Bajazyd (III) Osman
Tybet teokracja 1950 Dalajlama XIV tenże
Węgry królestwo 16 listopada 1918[63], 1 lutego 1946[64] Karol IV[65] Karol Tomasz Habsburg
Wietnam cesarstwo 26 października 1955 Bảo Đại Bảo Thắng
Włochy królestwo 12 czerwca 1946 Humbert II Wiktor Emanuel (IV)


Żyjący byli monarchowie[edytuj | edytuj kod]

Portret Były
monarcha
Państwo Tytuł Dynastia Data urodzenia Lata panowania Przyczyna ustania mandatu
King Michael I of Romania by Emanuel Stoica.jpg Michał I  Rumunia król Hohenzollern-Sigmaringen 25 października 1921 1927-1930 i
1940-1947
zniesienie monarchii
Gyanendra Bir Bikram Shah Dev.png Gyanendra  Nepal król Szah 7 lipca 1947 1950-1951 i
2001-2008
zniesienie monarchii
Simeon II of Bulgaria.jpg Symeon II  Bułgaria car Sachsen-Coburg-Gotha 16 czerwca 1937 1943-1946[66] zniesienie monarchii
King Constantine.jpg Konstantyn II  Grecja król Glücksburgowie 2 czerwca 1940 1964-1973 zniesienie monarchii
Grand Duke Jean 29.09.2006.jpg Jan  Luksemburg wielki książę Burbon-Parma 5 stycznia 1921 1964-2000 abdykacja
- Ramón Malla Call  Andora Współksiążę episkopalny z urzędu jako biskup Seo de Urgel 4 września 1922 1969-1971 koniec posługi biskupiej
Valéry Giscard d’Estaing 1978.jpg Valéry Giscard d'Estaing  Andora Współksiążę francuski z urzędu jako prezydent Francji 2 lutego 1926 1974-1981 koniec kadencji
Jacques Chirac 2.jpg Jacques Chirac  Andora Współksiążę francuski z urzędu jako prezydent Francji 29 listopada 1932 1995-2007 koniec kadencji
Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Summit October 2010 (105).jpg Nicolas Sarkozy  Andora Współksiążę francuski z urzędu jako prezydent Francji 28 stycznia 1955 2007-2012 koniec kadencji
- Jigme Singye Wangchuck  Bhutan król Wangchuck 11 listopada 1995 1972 - 2006 abdykacja
- Ahmad Szach  Malezja król z wyboru 24 października 1930 1979-1984 koniec kadencji
- Azlan Muhji ad-Din Szach  Malezja król z wyboru 19 kwietnia 1928 1989-1994 koniec kadencji
Tuanku Syed Sirajuddin.jpg Tuanku Syed Sirajuddin  Malezja król z wyboru 17 maja 1943 2001-2006 koniec kadencji
Tuanku Mizan Zainal Abidin  Malezja król z wyboru 22 stycznia 1962 2006-2011 koniec kadencji
Dalai Lama 1430 Luca Galuzzi 2007crop.jpg Tenzin Gjaco Flag of Tibet.svg Tybet Dalajlama XIV rozpoznany jako inkarnacja
Dalajlamy XIII
6 lipca 1935 1940-1959 upadek państwa[67]
Benedykt XVI (2010-10-17) 4.jpg Benedykt XVI Stolica Apostolska;
 Watykan
Papież;
Suweren
z wyboru 16 kwietnia 1927 2005-2013 renuncjacja[68]
Koningin Beatrix in Vries.jpg Beatrycze  Holandia
(Królestwo Niderlandów)
królowa Oranje-Nasau 31 stycznia 1938 1980-2013 abdykacja[69]
Hamad bin Khalifa Al Thani (cropped).jpg Hamad ibn Chalifa Al Sani  Katar emir As-Sani 1 stycznia 1952 1995-2013 abdykacja
Albert II.jpg Albert II  Belgia król Saksonia-Coburg-Gotha 6 czerwca 1934 1993-2013 abdykacja

Oprócz tego Elżbieta II która panuje łącznie w 21 monarchiach (patrz tabela) w przeszłosci pełniła funkcję monarchy w następujących państwach które obecnie mają ustrój republikański: Pakistan (1952–1956), Afryka Południowa (1952–1961), Cejlon (1952–1972), Ghana (1957–1960), Nigeria (1960–1963), Sierra Leone (1961–1971), Tanganika (1961–1962), Trynidad i Tobago (1962–1976), Uganda (1962–1963), Kenia (1963–1964), Malawi (1964–1966), Malta (1964–1974), Gambia (1965–1970), Gujana (1966–1970), Mauritius (1968–1992), Fidżi (1970–1987).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dynastie Europy, wyd. Ossolineum, Wrocław Warszawa Kraków 2003.
  • Morby John, Dynastie świata. Przewodnik chronologiczny i genealogiczny, Kraków 1995.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]


Przypisy

  1. w przypadku monarchii dziedzicznej
  2. Andora nie jest monarchią elekcyjną w pełnym znaczeniu tego słowa gdyż Współksiążę francuski którym jest prezydent Francji, pochodzi z wyborów przeprowadzanych na terenie Francji, nie Andory
  3. Współksiążę episkopalny – biskup Seo de Urgel pochodzi z nominacji
  4. prezydent Francji
  5. biskup Seo de Urgel w Hiszpanii
  6. reprezentowany przez przedstawiciela – Sylvie Hubac
  7. reprezentuje go przedstawiciel – Josep Maria Mauri
  8. Windsorowie oficjalna nazwa linii angielskiej dynastii Saksonia-Coburg-Gotha od 1917
  9. królową reprezentuje gubernator Louise Lake-Tack
  10. królową reprezentuje gubernator generalnyQuentin Bryce
  11. królową reprezentuje gubernator generalny Arthur Foulkes
  12. królową reprezentuje p.o. gubernatora generalnegoElliot Belgrave
  13. królową reprezentuje gubernator generalny Colville Young
  14. Grenlandia i Wyspy Owcze choć posiadają bardzo szeroką autonomię (np. nie należą do UE), razem z Danią tworzą Wspólnotowe Królestwo Danii (Rigsfællesskabet)
  15. królową reprezentuje gubernator generalny Cécile La Grenade
  16. W ramach Guernsey – dependencja Sark, jest monarchią z seniorem na czele i lennem króla Anglii
  17. 17,0 17,1 "Książę Normandii" oficjalny tytuł monarchy brytyjskiego na Wyspach Normandzkich (bez względu na płeć) http://www.royal.gov.uk/MonarchUK/QueenandCrowndependencies/ChannelIslands.aspx
  18. królową reprezentuje gubernator porucznik Fabian Malbon
  19. W pełnej tytulaturze króla Hiszpanii po słowach Z Bożej łaski król Hiszpanii znajdują się m.in tytuły król Portugalii i arcyksiążę Austrii, które są pozostałościami po czasach historycznego panowania władców Hiszpanii w tych państwach i nie stanowią obecnie podstawy do żadnych roszczeń o koronę
  20. Holandia to de facto nazwa Królestwa Niderlandów. De iure Holandia stanowi europejską część Królestwa Niderlandów w skład którego wchodzą również Aruba, Curaçao i Sint Maarten
  21. królową reprezentuje gubernator generalny Patrick Allen
  22. królową reprezentuje gubernator porucznik Andrew Ridgway
  23. królową reprezentuje gubernator generalny David Lloyd Johnston
  24. faktycznie sprawami bieżącymi Liechtensteinu zajmuje się koregent Alojzy Liechtenstein, syn i następca tronu

  25. Linia Parmeńska dynastii Burbonów
  26. Yang di-Pertuan Agong (tytuł głowy państwa Malezji zwyczajowo tłumaczony jako "król", wybierany jest na na 5 letnią kadencje spośród władców dziewięciu stanów-sułtanatów
  27. monarcha brytyjski jest tytułowany na Man jako "król/królowa, Lord/Pani Man"
  28. królową reprezentuje gubernator generalny Adam Wood
  29. królową reprezentuje wysoki komisarz Anton Ojala
  30. królową reprezentuje gubernator generalny Jerry Mateparae
  31. królową reprezentuje gubernator generalny Michael Ogio
  32. królową reprezentuje gubernator generalny Cuthbert Sebastian
  33. królową reprezentuje gubernator generalny Pearlette Louisy
  34. królową reprezentuje gubernator generalny Frederick Ballantyne
  35. O le Ao o le Malo – tytuł głowy państwa Samoa. Tłumaczenie w przybliżeniu brzmi: "szef rządu". Pełni on głównie funkcję reprezentacyjne. Gdy Samoa ogłosiło niepodległość w 1962 roku, dwaj o le Ao o le Malo zostali powołani na urząd dożywotnio — Malietoa Tanumafili II i Tupua Tamasese Mea'ole. Po śmierci Tupua Tamasese Mea'ole w 1963 roku Malietoa Tanumafili II pozostał jedynym o le Ao o le Malo i pełnił tę funkcję do śmierci w 2007 roku. Jego następca został wybrany spośród czterech żyjących wielkich wodzów na pięcioletnią kadencję przez parlament. Konstytucja Samoa nie precyzuje, czy o le Ao o le Malo powinien być uznawany za prezydenta, a kraj za republikę, czy za króla, a kraj za monarchię. Za republiką przemawia pięcioletnia kadencja oraz wybór głowy państwa przez parlament. Jednak dożywotnie sprawowanie urzędu przez dwóch pierwszych o le Ao o le Malo oraz tytułowanie głowy państwa Jego Wysokość są cechami charakterystycznymi dla monarchii dlatego przyjęło się Samoa określać jako monarchię a O le Ao o le Malo jako króla.
  36. Ntombi – królowa-matka, współpanująca – z tytułem "Indovukazi" ("Wielka Słonica")
  37. Pełne imię: Aho’eitu ’Unuaki-’o-Tonga Tuku’aho Tupou VI
  38. królową reprezentuje gubernator generalny
  39. Watykan i Stolica Apostolska – stanowią państwa (suwerenne podmioty prawa międzynarodowego) o ustroju teokratycznym złączone ze sobą ścisłą unią personalną i funkcjonalną. Ich głową jest Papież – , w imieniu którego władze w Państwie Watykan sprawuje Prezydent Gubernatoratu
  40. Monarchią elekcyjną jest Stolica Apostolska-papież jest wybierany na konklawe, zostaje równocześnie głową Państwa Watykan na mocy unii personalnej łączącej oba podmioty
  41. Suweren Państwa Miasto Watykan – oficjalny tytuł papieża jako głowy Państwa Watykańskiego
  42. Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej
  43. królową reprezentuje Przedstawiciel Królowej Frederick Goodwin
  44. królową reprezentuje gubernator generalny Frank Kabui
  45. Zakon Maltański uznawany jest za podmiot prawa międzynarodowego na równi z państwami i organizacjami międzynarodowymi. Jego dwie rzymskie nieruchomości i jedna na Malcie posiadają status eksterytorialny. Zakon jest stroną umów międzynarodowych, utrzymuje stosunki dyplomatyczne, bierze udział w konferencjach międzynarodowych i działa w różnych organizacjach jako obserwator. Stanowi suwerenne państwo i jest oficjalnie uznawany przez rządy 92 państw na świecie (w tym Polskę), przy których posiada on swoich ambasadorów.
  46. Formalnie głowa Zjednoczonych Emiratów Arabskich nosi tytuł "prezydenta" (odpowiadający republice) i jest wybierana przez Federalną Radę Najwyższą na 5 letnią kadencję, lecz w praktyce władza przechodzi z ojca na syna (emirów Abu Zabi) i jest dziedziczna
  47. oficjalny tytuł głowy państwa ZEA, w praktyce jest on monarchą (zob. wyżej)
  48. Fiji votes to make Queen `supreme tribal chief' – The Independent (London, England) | HighBeam Research
  49. Book Review: "Nothing to Envy: Ordinary Lives in North Korea" by Barbara Demick
  50. http://wiadomosci.wp.pl/kat,1356,title,Prezydent-Azerbejdzanu-Ilham-Alijew-dziedzic-dynastii,wid,16052427,wiadomosc.html?ticaid=111fd0 Prezydent Azerbejdżanu Ilham Alijew - dziedzic dynastii
  51. 1972-1994 Prezydent
  52. 1998- 2011 Przewodniczący Komisji Obrony Narodowej
  53. KRLD to jedyna quasimonarchia w której sukcesja nastąpiła w trzecim pokoleniu
  54. od 2012 Przewodniczący Komisji Obrony Narodowej
  55. Po śmierci Kim Dzong Ila: Nowa-stara Korea Północna W sierpniu 2013 Partia Pracy Korei oficjalnie zapisała w swoich głównych zasadach, że władza w państwie będzie dziedziczona przez dynastię Baekdu.
  56. I Sekretarzem rządzącej krajem Komunistycznej Partii Kuby był nadal formalnie Fidel Castro choć już w lipcu 2006 przekazał faktycznie obowiązki swemu bratu Raulowi Castro. 18 kwietnia 2011 Fidel Castro ogłosił ostateczną rezygnację ze stanowiska przywódcy partii, przekazując je ostatecznie Raulowi
  57. http://wiadomosci.onet.pl/swiat/fidel-castro-rezygnuje-z-przywodztwa-w-partii,1,4246813,wiadomosc.html/ Fidel Castro rezygnuje z przywództwa w partii
  58. Cesarz zrzekł się udziału w rządach, ale nie złożył formalnej abdykacji
  59. Włączenie królestwa do Serbii - utracenie niepodległości przez Czarnogórę.
  60. Pretendent z rodu Karadziordziwiciów wysuwa swoje roszczenia powołując się na zapisy deklaracji z Korfu, w której rządy państw członkowskich przyszłego SHS, zrzekają się w imieniu swych władców tytułów monarszych na rzecz króla Serbii Piotra I.
  61. Proklamacja Republiki Czechosłowackiej
  62. teoretycznie ostatni car Rosji. 15 marca 1917 Mikołaj II abdykował na rzecz swego brata Michała , który jednak odmówił przyjęcia/zrzekł się tronu następnego dnia
  63. Rezygnacja z udziału w rządach króla Karola
  64. Proklamacja republiki po okresie regencji Horthyego.
  65. W okresie międzywojennym monarchia węgierska nie miała króla, a funkcję regenta pełnił Miklós Horthy.
  66. w latach 2001-2005 był premierem Bułgarii jako Symeon Borisov Saskokoburggotski
  67. Od czasu upadku powstania w 1959 przebywa na emigracji w Indiach, gdzie w Dharamsali kieruje emigracyjnym rządem swojego kraju, będącego obecnie częścią Chińskiej Republiki Ludowej. 10 marca 2011 zapowiedział w oświadczeniu wydanym z okazji Tybetańskiego Dnia Powstania Narodowego swoją rezygnację z pełnionych funkcji politycznych, na rzecz przywódcy wybranego w sposób demokratyczny
  68. Benedykt XVI 28 lutego 2013 złożył urząd. Wg prawa kanonicznego działanie to jest określane mianem "Renuntiatio" (łac. "Rezygnacja")-renuncjacja
  69. 30 kwietnia 2013 królowa Beatrycze abdykowała na rzecz syna Wilhelma Alexandra