Monaster Św. Ducha w Wilnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Monaster Świętego Ducha
Brama prowadząca na teren monasteru
Brama prowadząca na teren monasteru
Państwo  Litwa
Miejscowość Wilno
Kościół Rosyjski Kościół Prawosławny
Eparchia wileńska i litewska
Archimandryta Arcybiskup Innocenty (Wasiljew)
Klauzura nie
Typ monasteru męski
Liczba mnichów (2009) 10
Obiekty sakralne
Cerkiew Świętego Ducha
Założyciel klasztoru Bractwo Świętego Ducha
Fundator Teodora i Anna Wołowicz
Styl barok wileński
Data budowy XVI-XVII w.
brak współrzędnych
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wnętrze cerkwi klasztornej Św. Ducha
Fasada cerkwi

Monaster Świętego Ducha w Wilnie lub Monaster Zesłania Ducha Świętego w Wilnie – prawosławny klasztor w Wilnie działający nieprzerwanie od 1609. W I Rzeczypospolitej jeden z ważniejszych ośrodków prawosławia[1]. Po przyłączeniu Wileńszczyzny do Imperium Rosyjskiego monaster II, a następnie I rangi, od 1845 siedziba biskupów wileńskich i litewskich. Legalnie działający w granicach II Rzeczypospolitej od 1924, dotychczasowe funkcje pełnił bez przeszkód również po znalezieniu się Wilna w granicach ZSRR. Jego cerkiew, pod tym samym wezwaniem co cały monaster, jest miejscem szczególnej czci świętych męczenników wileńskich – Jana, Antoniego i Eustachego, których relikwie przechowywane są w głównej nawie świątyni.

Monaster zajmuje zespół jednopiętrowych budynków w podwórzu za ozdobną bramą wjazdową pod numerem 10 przy ulicy Aušros Vartų (Ostrobramskiej).

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Monaster powstał w 1609 z inicjatywy prawosławnego bractwa Św. Trójcy, używającego od tej pory nazwy bractwa Św. Ducha[2]. Bractwo to, liczące kilkuset członków wywodzących się zarówno z warstwy rzemieślniczej, jak i spośród arystokracji, istniało od 1585[3] i przyjmowało za jeden ze swoich głównych celów obronę prawosławia przed wpływami katolicyzmu, czynnie sprzeciwiało się unii brzeskiej, wydawało we własnej drukarni liczne publikacje teologiczne i polemiczne. W 1597 zdołało również, po wystosowaniu kolejnej prośby, uzyskać przywilej królewski na budowę nowej cerkwi prawosławnej w Wilnie, na gruncie należącym do sióstr Teodory i Anny Wołowicz. Fakt, że obiekt znajdował się na prywatnym gruncie należącym do rodziny szlacheckiej, przesądził o tym, że jej budowa mogła zostać zakończona, a w latach następnych obiektu nie przekazano unitom[4]. Cerkiew ta została wzniesiona z drewna blisko monasteru św. Trójcy, z którym związane było bractwo, i otrzymała wezwanie Ducha Świętego[5].

Po przekazaniu cerkwi i klasztoru Świętej Trójcy unitom bractwo przeniosło swoją siedzibę oraz drukarnię (wkrótce zamkniętą po publikacji kolejnej pracy polemicznej[6]) na teren budynków sąsiadujących z cerkwią Św. Ducha. Tam też z jego inicjatywy powstał męski monaster, którego pierwszym przełożonym został drukarz w pracowni bractwa, Longin Karpowicz, który przybrał imię zakonne Leoncjusz. Po jego śmierci w 1620 godność tę objął (pełnił ją do przyjęcia unii w 1625) inny dawny członek bractwa Melecjusz (Smotrycki)[6]. Podstawę wspólnoty stanowili mnisi, którzy nie chcieli przyjąć unii i w związku z tym zbiegli z monasteru św. Trójcy[7]. Monaster utrzymywał się z pracy mnichów w sadzie i gospodarstwie oraz dzięki pomocy świeckich ofiarodawców, rekrutujących się głównie z szeregów szlachty należącej do bractwa Św. Ducha, jak podkomorzy trocki Bogdan Ogiński[6][4]. Po 1611 działająca przy nim cerkiew była jedyną czynną prawosławną świątynią w mieście[8] i równocześnie centrum przeciwników unii[4]. Od początku swojego istnienia, na mocy prawa nadanego bractwu Świętego Ducha przez patriarchę konstantynopolitańskiego Jeremiasza II, monaster był stauropigialny, a zatem podlegał bezpośrednio patriarsze Konstantynopola, a po 1686 patriarsze Moskwy[4].

XVII – XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

W momencie powstania monaster mieścił się w budynkach z XVI-XVII wieku. Na teren klasztoru prowadziła brama. Po lewej stronie klasztornego dziedzińca znajdował się jednopiętrowy budynek mieszczący pomieszczenia mieszkalne przeznaczone dla przełożonego i namiestnika monasteru oraz mieszczące kancelarię. W podobnym obiekcie po prawej stronie mieszkali zakonnicy, mieściła się jadalnia i kuchnia. W dalszej części dziedzińca mieściła się cerkiew.

Równolegle do cerkwi położone były dwa kolejne jednopiętrowe budynki – położony po prawej stronie świątyni mieścił dalsze cele dla zakonników oraz drugą jadalnię, po lewej – przytułek dla sierot oraz cele posłuszników. W dalszej części dziedzińca rozlokowane były obiekty gospodarcze – spichlerz, stajnia, dwie obory, magazyn. W sąsiadujących obiektach działało bractwo Świętego Ducha[9] i organizowana przez nie szkoła, znana z wysokiego poziomu i mająca w zamierzeniach organizatorów stanowić alternatywę dla kolegiów jezuickich[4].

W połowie XVII wieku monaster Świętego Ducha był już na tyle ważnym ośrodkiem duchowym, że pod jego szczególną opieką pozostawało 19 innych, później powstałych wspólnot monastycznych, w tym dwie żeńskie. Były to klasztory w Jewiach, Mińsku, Kupiatyczach, Surdegach, Drui, Newlu, Kroniach, Ceprze, Hrozowie, Sielcu, Nowym Dworze, Pryłukach, Kiejdanach oraz Zabłudowie, których fundatorzy uważali, że podporządkowanie powoływanych do życia monasterów powszechnie znanemu i kojarzonemu z silnym bractwem św. Ducha klasztorowi zagwarantuje im przetrwanie w razie konfliktu z unitami[4]. Tak powstała sieć monasterów była największą z trzech istniejących na terenie Rzeczypospolitej[4]. Tomasz Kempa uważa, że związek z monasterem Świętego Ducha mógł być przyczyną, dla której przeważająca część wymienionych monasterów, mimo konwersji na katolicyzm obrządku bizantyjskiego ich fundatorów i finansowych dobroczyńców, pozostała przy prawosławiu[4].

Mnisi wywodzący się z klasztoru św. Ducha byli przenoszeni na stanowiska przełożonych innych monasterów[6] lub obejmowali katedry biskupie. Melecjusz (Smotrycki) został arcybiskupem Połocka[8], Józef Bobrykowiczmścisławski, mohylewskim i orszańskim[8]. Monaster pozostawał jednym z głównych ośrodków sprzeciwu wobec unii[10]. Przez krótki czas mnichem w nim był późniejszy święty prawosławny, wielki przeciwnik unii Atanazy Brzeski[11]. Był to jeden z dwóch klasztorów na terenie I Rzeczypospolitej, którym zarządzał biskup ordynariusz odpowiedniej eparchii (w tym wypadku wileńskiej) lub wybrany przez metropolitę kijowskiego, w porozumieniu z bractwem Świętego Ducha, archimandryta. W innych ośrodkach - poza monasterem Trójcy Świętej w Słucku - przełożeni nosili tytuł ihumena[12].

W latach 1629 i 1637 monaster był napadany przez grupy zwolenników unii, dążących do likwidacji ostatniego silnego ośrodka dyzunitów na ziemiach litewskich[4]. Mnisi mieli również problemy z otrzymaniem zezwolenia na budowę nowej, murowanej cerkwi, które ostatecznie uzyskali przywilejem Władysława IV z 1632. W tym samym dokumencie król potwierdzał podległość 17 innych monasterów wobec zwierzchnika monasteru Świętego Ducha[8]. Poświęcenie nowej świątyni miało miejsce 16 kwietnia 1634 i według opowiadań świadków miało zostać zakłócone przez katolików[8]. W 1648, z uwagi na trudności finansowe, przestała działać drukarnia przy monasterze, a w kilka lat później także szkoła[8].

W drugiej połowie stulecia, w czasie wojen Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze Szwecją i Rosją, monaster kilkakrotnie ucierpiał w trakcie działań wojennych lub został splądrowany. Szczególnie podupadł wskutek walk o Wilno w czasie wojny polsko-rosyjskiej 1654-1667; po odzyskaniu miasta przez wojska polskie w 1661, mnisi zostali oskarżeni przez wileńskich unitów o współpracę z Rosjanami[6], co nie miało podstaw. W rzeczywistości zakonnicy obawiali się wejścia obcych wojsk i w związku z tym ukryli część cerkiewnych kosztowności[4]. Wątpliwości co do postawy członków wspólnoty nie miał jednak król Jan II Kazimierz, który w tym samym roku w liście do władz miasta potwierdził ich wierność Rzeczypospolitej i nakazał, w związku z wojennymi stratami, zwolnić monaster od opłat na rzecz wojska[4]. W 1677 monaster odwiedził późniejszy święty prawosławny Dymitr Rostowski[6]. Kolejne zniszczenia przyniosła III wojna północna. W odbudowie monasteru finansowo pomagał car rosyjski Piotr I[5]. Rosyjska rodzina carska od tej pory regularnie przekazywała na potrzeby klasztoru ofiary pieniężne, ikony oraz utensylia liturgiczne[8]. Zrekonstruowane budynki przetrwały jednak tylko 39 lat, spłonęły niemal całkowicie w pożarze Wilna w 1749. Jego odbudowa była możliwa dzięki pomocy finansowej z Rosji w wysokości 6 tys. rubli[6]. Władze miejskie zgodziły się na rekonstrukcję zabudowań monasteru dopiero w 1751, z zastrzeżeniem, by nowe obiekty nie wyróżniały się zbytnio wśród sąsiadujących budynków, a położona bezpośrednio przy ulicy brama nie była zbyt bogato dekorowana. Odbudową kierował Jan Krzysztof Glaubitz, który wykonał również nowy ikonostas dla klasztornej cerkwi[8].

W granicach Imperium Rosyjskiego[edytuj | edytuj kod]

Carskie wrota w ikonostasie cerkwi
Raka z relikwiami świętych męczenników wileńskich

W 1795, po III rozbiorze Polski, Wilno znalazło się w granicach Cesarstwa Rosyjskiego jako stolica guberni. Przyniosło to poważne zmiany w sytuacji monasteru, który został podporządkowany biskupowi mińskiemu i wołyńskiemu, a następnie biskupowi wileńskiemu, który pełnił równocześnie funkcję zwierzchnika monasteru. Wspólnotę tworzyło w tym okresie 13 zakonników, z czego na stałe w Wilnie przebywało dziewięciu, pozostali natomiast żyli czasowo w innych monasterach pozostających pod opieką wileńskiego[6]. Monastery te, oprócz trzech, w końcu XVIII w. zostały decyzją Świętego Synodu uznane za niezależne[8]. W maju 1797 car uznał wileńską wspólnotę monastyczną za monaster II klasy, co oznaczało coroczną dotację rządową w wysokości 2500 rubli[8]. Mimo tego, w 1806 ten sam władca rozważał możliwość likwidacji monasteru. Z powodu braku czynnych cerkwi prawosławnych w Wilnie monasterska świątynia św. Ducha spełniała dla miejscowej ludności zadania cerkwi parafialnej, toteż Aleksander I planował rozproszenie zakonników w innych wspólnotach i zmianę cerkwi św. Ducha w katedrę eparchii wileńskiej. Plan ten przedłożył Świętemu Synodowi, jednak ten w wyrażonej opinii zdecydowanie odradził władcy zamykanie monasteru cieszącego się tak szczególnym szacunkiem i z tak długą tradycją umacniania prawosławia na Litwie[13].

Kolejne zniszczenia klasztor poniósł w czasie wojny w 1812, kiedy został zajęty przez wojska napoleońskie, które sprofanowały cerkiew, paląc carskie wrota i uszkadzając ikonostas. Odbudowa obiektu była możliwa dzięki pomocy finansowej kupca Aleksandra Słuckiego[5], który wydzielił na ten cel 4500 rubli[13]. W 1833, za sprawą działań archimandryty Płatona (Rudinskiego), wspartego przez generała gubernatora Wilna księcia Dołgorukowa, klasztor został zaliczony w poczet monasterów I klasy, co wiązało się z podniesieniem wsparcia finansowego do 4176 rubli[6]. Dzięki temu do końca lat 30. możliwa była przebudowa cerkwi klasztornej, która miała odebrać jej zewnętrznej architekturze cechy upodabniające ją do kościołów rzymskokatolickich[6]. Do przeprowadzenia prac budowlanych sprowadzono włoskiego architekta Giacomo de la Porto[14]. W tym okresie monaster liczył jedynie pięciu mnichów. W celu podniesienia jego prestiżu archimandryta Płaton (Gorodecki), dotąd rektor seminarium duchownego w Kostromie, zaprosił do Wilna 11 mnichów lub posłuszników z tego miasta. W efekcie w 1840 liczba zakonników wzrosła do 9 mnichów i 5 posłuszników[14]. W 1845, z inicjatywy tego samego przełożonego, dotychczasową bramę wjazdową na teren klasztoru zastąpiła nowa, z wizerunkiem Chrystusa i sceną zesłania Ducha Świętego, wykonana w stylu staroruskim[6]. W cerkwi monasterskiej pojawiły się nowe ołtarze – Zesłania Ducha Świętego oraz świętych Konstantyna i Heleny[14]. Później, w 1852, w podziemiach cerkwi urządzona została kaplica ku czci męczenników wileńskich – świętych Jana, Antoniego i Eustachego, których szczątki w 1655 przeniesiono tam z cerkwi św. Mikołaja w Wilnie. Do kaplicy prowadziło osobne wejście z ikoną męczenników ufundowaną przez Iwana Sieniawina[5]. Podziemia klasztornej cerkwi stały się również miejscem pochówku prawosławnych biskupów wileńskich; w 1886 został w nim pochowany Józef Siemaszko, inicjator rozbudowy budynków klasztornych[6]. W tym czasie w monasterze zamieszkiwało 9 mnichów oraz 5 posłuszników[8]. Ich liczba wzrosła w końcu XIX wieku, gdy obowiązki archimandryty klasztoru spełniał arcybiskup Juwenaliusz (Połowcew). W 1904 wspólnota liczyła 15 mnichów oraz 34 posłuszników[8]. Kolejny przełożony, metropolita Nikander (Mołczanow) przeprowadził generalny remont całego kompleksu[8]. Pracami kierował eparchialny architekt A. Szpakowski[15]. W 1913, z inicjatywy metropolity Tichona (Bieławina) został wzniesiony dom pielgrzyma. Już wcześniej, od czasu otwarcia kaplicy ku czci męczenników wileńskich, monaster stał się popularnym celem pielgrzymek[8].

Klasztor, oprócz tradycyjnie należących do niego budynków, posiadał po 1860 dwupiętrowy dom przy dzisiejszej ulicy Aušros Vartų (w późniejszym okresie wynajmowany władzom miasta) oraz 3 podobne obiekty w centrum Wilna, jak również dwa sklepy. W XVIII w. monaster otrzymał nadania ziemskie na przedmieściu Popowszczyzna, w stuleciu następnym ziemia ta była już całkowicie zabudowana przez różne osoby płacące z tego tytułu czynsz. Przy ul. Rossa monaster posiadał ogród, od 1921 dzierżawiony (umowa opiewała na 36 lat) przez firmę Pacyfik, zaś na przedmieściu Łukiszki pojedynczą działkę, również wydzierżawioną[16].

W pierwszym roku I wojny światowej mnisi zaangażowali się w działalność dobroczynną, pracowali w szpitalach, w cerkwi odprawiane były nabożeństwa za zwycięstwa wojsk rosyjskich[8]. 25 września 1914, udając się na front, monaster odwiedził car Mikołaj II, a w listopadzie tego samego roku – caryca Aleksandra Fiodorowna z córkami Olgą i Tatianą[8].

W czasie I wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

W miarę zbliżania się frontu do Wilna mnisi z klasztoru Świętego Ducha udali się na bieżeństwo, z wyjątkiem mnichów Sawwacjusza, Makarego i Nikodema, którzy otrzymali od przełożonego zgodę na pozostanie na miejscu[8]. Jeden z nich, mnich Makary, został wywieziony do obozu dla jeńców wojennych (opuścił go w 1917), innym pozwolono jednak zostać. Budynki klasztorne w czasie wojny nie poniosły strat[8]. Mnisi zaczęli jednak wracać do nich dopiero w 1919, wtedy również dotarł do Wilna wyznaczony przez patriarchę Moskwy nowy biskup wileński Eleuteriusz (Bogojawlenski)[8].

W II Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Budynek monasterski
Wnętrze cerkwi

Prowadzona w II Rzeczypospolitej akcja rewindykacji majątku Kościoła prawosławnego w pierwszej fazie nie zagroziła istnieniu klasztoru, jako że nigdy nie był on w żaden sposób związany z instytucjami katolickimi. Władze doprowadziły jedynie do usunięcia Eleuteriusza (Bogojawleńskiego) z katedry biskupiej (a zatem także stanowiska przełożonego monasteru) za jego ostry sprzeciw wobec dążeń do autokefalii Kościoła prawosławnego w Polsce i niesubordynację wobec zwierzchnika Kościoła prawosławnego w Polsce metropolity Jerzego (Jaroszewskiego). Biskup został zatrzymany na terenie klasztoru bezpośrednio po odprawieniu nabożeństwa i zmuszony do wyjazdu z kraju[8]. 21 października 1924 pismo nowego metropolity warszawskiego Dionizego z prośbą o formalne uznanie istnienia klasztoru spotkało się z przychylną odpowiedzią Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego[17].

Niemniej w 1925 monaster stracił na rzecz państwa lub Kościoła rzymskokatolickiego część posiadanego majątku: folwark Nowe Żyrowice razem z młynem i zespołem budynków gospodarczych, budynki mieszkalne i gospodarcze na uroczysku Jenczmieniszki (pow. wileński), fermę w Barunach, karczmę w Borunach oraz posiadane w tym mieście grunta, place i młyn przy wsi Smorgoni, młyn w Krewie, jeziora Niedzingi i Wielkie Dawgi oraz trzy domy i magazyn w Wilnie[16]. Ponadto jezioro Pstrino znalazło się poza granicami II RP[16]. W związku z brakiem ziemi pod uprawę klasztor nie mógł utrzymywać się z gospodarki rolnej, jednak dzierżawy posiadanych dóbr oraz dobrowolne wpłaty wiernych wystarczały na utrzymanie wspólnoty i regularną konserwację budynków klasztornych, m.in. wymianę instalacji elektrycznej w 1928 i zakup nowych świeczników dla cerkwi[18]. Część dochodów monasteru była również przeznaczana na procesy sądowe o sporne działki z Dyrekcją Kolei oraz ze Skarbem Państwa[19].

W 1929 rzymskokatolicki arcybiskup wileński Romuald Jałbrzykowski wniósł, między innymi podobnymi wnioskami, pozew o rewindykację na rzecz swojej archidiecezji zarówno cerkwi, jak i klasztoru Św. Ducha. Do postępowania sądowego jednak nie doszło, gdyż Sąd Najwyższy w oświadczeniu z 16 lutego 1934 zadeklarował brak kompetencji w zakresie rozstrzygania kwestii własności prawosławnych obiektów sakralnych[20]. Wcześniej, w 1930, monaster znalazł się na liście ośmiu prawosławnych ośrodków zakonnych przeznaczonych do likwidacji[21]. Jednak w sierpniu 1934 tego samego roku rządowy dokument w sprawie przyszłości klasztorów prawosławnych w jurysdykcji Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego wymieniał monaster Świętego Ducha jako jeden z siedmiu klasztorów przewidywanych do pozostawienia w dotychczasowym kształcie[22]. Władze po raz drugi zmieniły zdanie w sprawie przyszłości monasteru w 1936, ponownie umieszczając go na liście klasztorów przeznaczonych do rozwiązania. Ostatecznie jednak do realizacji tych planów nie doszło[21].

W monasterze, według danych z 1937, przebywało 14 zakonników, w tym czterech[23] archimandrytów i dwóch ihumenów[24]. W czasie II wojny światowej mnisi z monasteru prowadzili przytułek dla sierot[8]. W czasie hitlerowskiej okupacji ziem litewskich po ataku III Rzeszy na ZSRR, w budynkach monasteru organizowane były trzysemestralne kursy dla przyszłych księży[8]. W czasie walk o Wilno zabudowania klasztoru zostały uszkodzone[8].

W granicach ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Po 1945 Wilno znalazło się w granicach Litewskiej SRR, jednak monaster działał bez przeszkód przez cały okres istnienia ZSRR. W latach 1959-1960 wyremontowano system ogrzewania cerkwi, w 16 lat później zainstalowano w budynkach monasteru centralne ogrzewanie. Po 1982 arcybiskup Wiktoryn (Bielajew) zainicjował budowę windy prowadzącej na wieże cerkiewne i wyremontował budynki mieszkalne dla mnichów[6]. Monaster w Wilnie był jedynym klasztorem na terenie ZSRR, który nie spotkał się ze strony władz z żadnymi represjami, mimo faktu, że w mieście szereg innych cerkwi zostało zamkniętych lub zaadaptowanych na cele niezwiązane z kultem religijnym[10]. Monaster utrzymywał się wyłącznie z ofiar wiernych[8].

W 1947 w klasztorze żyło 13 mnichów oraz 4 posłuszników[8].

Na Litwie[edytuj | edytuj kod]

Jeden z budynków monasteru

Od 1993 przy monasterze funkcjonuje licząca 13 tys. pozycji ogólnodostępna biblioteka literatury religijnej, w budynkach kompleksu klasztornego znajduje się również kancelaria eparchii wileńskiej i litewskiej oraz jej sekretariat odpowiedzialny za prowadzone przez prawosławnych kapłanów działania charytatywne. Zakonnicy prowadzą jadłodajnię dla osób ubogich oraz niewielki dom pielgrzyma. Ostatni generalny remont budynków monasteru zorganizował metropolita wileński i litewski Chryzostom (Martiszkin) w latach 1996-1997. W lipcu tego samego roku, w święto Zesłania Ducha Świętego, obchodzony był z udziałem patriarchy Moskwy Aleksego jubileusz 400 lat nieprzerwanego funkcjonowania cerkwi klasztornej[6].

Obecnie w monasterze przebywa 10 mnichów, z czego dwóch posiada godność archimandryty, zaś jeden – ihumena. Obiekt pozostaje ważnym celem pielgrzymkowym, jest to obecnie jedyny męski monaster na terenie Litwy[6]. Od 1960 jeden z budynków klasztoru zajmują mniszki z żeńskiej wspólnoty monastycznej św. Marii Magdaleny[25].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Boczny widok na jedną z dzwonnic cerkiewnych

Budynki monasteru, zamieszkiwane przez mnichów oraz zajęte przez kancelarię eparchialną oraz bibliotekę zachowały się do naszych czasów w tej samej formie, w jakiej zostały odbudowane po pożarze w XVIII wieku. W skład kompleksu wchodzą trzy dwukondygnacyjne budynki pozbawione wyraźnych cech stylowych oraz budynki gospodarcze zaadaptowane w II połowie XX wieku na nowe cele. Jedynie brama wjazdowa wyraźnie reprezentuje styl staroruski, co ma akcentować duchową łączność monasteru z prawosławiem rosyjskim.

Centralne miejsce dziedzińca kompleksu zajmuje cerkiew klasztorna, będąca równocześnie parafialną. Pierwotnie wzniesiona w stylu barokowym, po ostatniej przebudowie bliższa jest klasycyzmowi. Fasada budynku respektuje zasady symetrii, dwie wieże wznoszą się na wysokość 49 metrów i są zwieńczone kopułami. Jedyną dekoracją zewnętrzną budynku są rzędy doryckich pilastrów. Budynek jest trójdzielny i orientowany, zbudowany na planie krzyża łacińskiego.

Pierwotny barokowy styl cerkwi jest widoczny we wnętrzu, które zostało uformowane w czasie odbudowy w latach 50. XVIII wieku. W tym stylu utrzymany jest ikonostas oraz płaskorzeźby i freski na ścianach. W cerkwi znajduje się 20 ikon autorstwa Iwana Trutniewa, w tym ikona Zwiastowania ufundowana przez carycę Marię Aleksandrownę. Centrum nawy zajmuje ozdobna raka zawierająca relikwie świętych męczenników wileńskich[26].

Information icon.svg Osobny artykuł: Cerkiew Św. Ducha w Wilnie.

Przełożeni monasteru[edytuj | edytuj kod]

Zwyczajowo funkcję przełożonego klasztoru św. Ducha pełnił prawosławny biskup wileński, który wyznaczał w klasztorze swojego namiestnika. Zdarzały się jednak wyjątki od tej sytuacji. Poniżej przedstawiono wykaz przełożonych monasteru, którzy nie łączyli w tym czasie funkcji z godnością biskupią[27]:

Przypisy

  1. U. A. Pawluczuk, Życie monastyczne w II Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2007, ISBN 978-83-7431-127-4, s. 200
  2. A. Mironowicz, Bractwa cerkiewne w Rzeczypospolitej, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2003, ISBN 83-902928-1-5 s. 31-34
  3. Bractwa w państwie Jagiellonów istniały już w XV wieku. Powstały jako organizacje gospodarczo-religijne. Składały się przeważnie z mieszczan. Por: T. Śliwa, Kościół wschodni w monarchii Jagiellonów, w: Historia Kościoła w Polsce, T. 1, Do roku 1764, Cz. 2, Od roku 1506, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Poznań-Warszawa 1974, s. 95.
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 Tomasz Kempa: Wileńskie bractwo św. Ducha jako centrum obrony prawosławia w Wielkim Księstwie Litewskim w końcu XVI i w pierwszej połowie XVII w. (pol.). [dostęp 27 czerwca 2009].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Ю.Абросимова: Вильнюсский монастырь Святого Духа (ros.). [dostęp 27 czerwca 2009].
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 История Свято-Духова мужского монастыря (ros.). [dostęp 27 czerwca 2009].
  7. A. Radziukiewicz, Lament na śmierć archimandryty wileńskiego, Przegląd Prawosławny, nr 4 (202)
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 8,19 8,20 8,21 8,22 8,23 8,24 СВЯТО-ДУХОВ МОНАСТЫРЬ (ros.). [dostęp 27 czerwca 2009].
  9. U. A. Pawluczuk, Życie monastyczne..., s.202
  10. 10,0 10,1 Wilno: Cerkiew św. Ducha (pol.). [dostęp 27 czerwca 2009].
  11. Patron diecezji – święty męczennik Atanazy Brzeski (pol.). [dostęp 27 czerwca 2009].
  12. A. Mironowicz, Życie monastyczne w dawnej Rzeczypospolitej [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik, Życie monastyczne w Rzeczypospolitej, s.45
  13. 13,0 13,1 G. Szlewis, Православные храмы Литвы, Свято-Духов Монастыр, Vilnius 2006, ISBN 9986-559-62-6, s.20
  14. 14,0 14,1 14,2 G. Szlewis, Православные храмы Литвы, Свято-Духов Монастыр, Vilnius 2006, ISBN 9986-559-62-6, s.23
  15. G. Szlewis, Православные храмы Литвы, Свято-Духов Монастыр, Vilnius 2006, ISBN 9986-559-62-6, s.25
  16. 16,0 16,1 16,2 U. A. Pawluczuk, Życie monastyczne..., s.203
  17. U. A. Pawluczuk, Życie monastyczne..., s.62
  18. U. A. Pawluczuk, Życie monastyczne..., s.203-204
  19. U. A Pawluczuk, Życie monastyczne..., s.204
  20. M. Papierzyńska-Turek, Sprawa ukraińska w Drugiej Rzeczypospolitej 1922–1926, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984, s. 107
  21. 21,0 21,1 A. Mironowicz, Kościół prawosławny na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2005, ISBN 83-7431-046-4, s.153
  22. U. A. Pawluczuk, Życie monastyczne..., s.74
  23. W tym arcybiskup wileński
  24. U. A. Pawluczuk, Życie monastyczne..., s.351
  25. Марие-Магдалинский женский монастырь
  26. ЦЕРКОВЬ И МОНАСТЫРЬ СВЯТОГО ДУХА. Ул. Аушрос Варту 10
  27. Монастырь в честь Сошествия Святого Духа на апостолов Виленский (мужской)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]