Monety Królestwa Kongresowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Monety polskie Królestwa Kongresowego

Królestwo Polskie – Kongresówka

Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815-1916 państwo polskie, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem Polski[1] i ustanowionym przez niego namiestnikiem.

Utworzone formalnie na mocy traktatu rosyjsko-austriacko-pruskiego z 3 maja 1815, w którym mocarstwa dokonały podziału ziem Księstwa Warszawskiego. Artykuł V tego traktatu głosił, że ziemie Księstwa Warszawskiego pozostające pod kontrolą rosyjską zostają połączone z Rosją nieodzownie przez swoją konstytucję i oddane na wieczne czasy w ręce Najjaśniejszego Cesarza Wszechrosji. Traktat podziałowy wszedł później do aktu końcowego postanowień kongresu wiedeńskiego z 9 czerwca 1815. Gdy Kongres wiedeński ostatecznie zdecydował o powstaniu Królestwa Polskiego w unii personalnej z carami Rosji, Aleksander I otrzymał, uznany przez polski Sejm, tytuł króla polskiego.

Artykuł 5 traktatów bilateralnych głosił: Księstwo Warszawskie, z wyłączeniem części, którymi w inny sposób na mocy powyższych artykułów rozporządzono, połączone jest z Cesarstwem Rosyjskim. Połączone zaś z nim będzie nieodzownie przez swoją konstytucję i posiadane przez Najjaśniejszego Cesarza Wszechrosji, jego dziedziców i następców. Jego Cesarska Mość zachowuje sobie prawo nadać temu państwu, mającemu używać oddzielnej administracji, [urządzenie wewnętrzne], jakie uzna za przyzwoite.

Pierwszym królem polskim został car Rosji Aleksander I, a po jego śmierci w 1825 Mikołaj I (1825-1855). Osobę króla reprezentował wyznaczony przez niego namiestnik. Królestwo miało własny Rząd, Sejm, wojsko, oraz prawo wybijania własnej monety. Monety zaczęto wybijać od roku 1816 według nowego systemu monetarnego, opartego na grzywnie kolońskiej. System ten likwidował polskie jednostki monetarne takie jak talary czy dukaty, pozostawiając złote i grosze.

W Królestwie Kongresowym w Mennicy Warszawskiej wybijano następujące rodzaje monet: w miedzi grosze i trojaki, w bilonie 5-i 10-groszówki[2], w srebrze złotówki, dwuzłotówki, pięciozłotówki, dziesięciozłotówki, oraz w złocie dwudziestopięcio- i pięćdziesięciozłotówki, które przyjęły nazwę pojedynczych i podwójnych złotych królewskich.

Aleksander I 1816–1825[2][edytuj]

Królestwo Polskie 1a.jpg
Królestwo Polskie 1b.jpg
  • Dukat pięćdziesięciozłotowy
    • awers: popiersie, wokoło którego jest napis: ALEXANDER I. CESARZ SA.(modzierżca) W.(szech) ROS.(syi) KRÓL POLSKI.
    • rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym są litery I.B. intendenta Mennicy Warszawskiej Jakuba Benika, a wokoło napis: 50. ZŁOT. POLSK. 26. Z GRZ.(ywny) CZ.(ystej) KOL.(ońskiej) 1817. liczba roku rozdzielona pod ogonem orła.
    • rant: karbowany skośnie.
    • bity z datą: 1817, 1818, 1819.
  • Dukat pięćdziesięciozłotowy
    • awers i rewers: jak na poprzedzający, lecz orzeł nieco mniejszy, a pod nim rok 1819. nierozdzielony.
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bity z datą: 1819, 1820, 1821, 1822, 1823.
  • Dukat dwudziestopięciozłotowy
    • awers: popiersie, wokoło którego napis: ALEXANDER I. CESARZ SA.(modzierżca) W.(szech) ROS.(syi) KRÓL POLSKI.
    • rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym litery I.B. Jakuba Benika, intendenta mennicy, a wokoło orla napis: 25 ZLOT. POLSK• 52. ALEXANDER I. Z GRZ. CZ. KOL. 1817.
    • rant: karbowany skośnie.
    • bity z datą: 1817, 1818, 1819.
  • Dukat dwudziestopięciozłotowy
    • awers i rewers: jak na poprzedzającym, lecz z rokiem 1822.
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bity z datą: 1822, 1823, 1824, 1825.
  • Dziesięciozłotówka
    • awers: popiersie, wokoło którego napis: ALEXANDER l. CESARZ SA. W. ROS. KRÓL POLSKI.
    • rewers: orzeł cesarsko-królewski, nad którym wznosząca się korona przedziela rok 1820, a pod orłem litery I.B. intendenta mennicy; wokoło napis w górnym półkolu: 10. ZŁOTYCH POLSKICH, w dolnym zaś półkolu: Z SREBRA KRAIOWEGO,
    • rant: obrączkowany (gładki).
    • bita z datą: 1820, 1821, 1822.
  • Dziesięciozłotówka
    • awers, rewers i rant: jak na poprzedzającym, z 1823 r. i z odmiennym popiersiem, szczególniej co do układu włosów.
    • bita z datą: 1823, 1824, 1825.
  • Pięciozłotówka
    • awers: popiersie, wokoło którego napis: ALEXANDER I. CESARZ SA. W. ROS. KRÓL POLSKI.
    • rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym są litery I.B. a nad nim wznosząca się korona przedziela rok 1816.; wokoło napis w górnym półkolu: 5. ZŁOTYCH POLSKICH. a w dolnym: 17 211/625· Z GRZ. CZ. KOL.,
    • rant: karbowany skośnie.
    • bita z datą: 1816, 1817, 1818.
  • Dwuzłotówka
    • awers: popiersie znacznie wypukłe; wokoło napis: ALEXANDER I. CESARZ SA. W. ROS. KRÓL POLSKI.
    • rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym są litery I.B. a nad nim wznosząca się korona przedziela rok 1816. wokoło napis w górnym półkolu: 2. ZŁOTE POLSKIE., a w dolnym: 43 43/125. Z GRZ.CZ. KOL.
    • rant: karbowany skośnie.
    • bita z datą: 1816, 1817, 1818, 1819, 1820.
  • Dwuzłotówka
    • awers i rewers: jak na poprzedzającym, lecz z 1820 r., orzeł mniejszy.
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bita z datą: 1819, 1820, 1821, 1822, 1823, 1824, 1825.
  • Złotówka
    • awers: popiersie, wokoło którego napis: ALEXANDER I. CESARZ SA.W. ROS. KRÓL POLSKI.
    • rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym litery I.B. a nad nim wznosząca się korona przedziela rok 1818. wokoło napis w górnym półkolu: l. ZLOTY: POLSKI, a w dolnym: 86 86/125 Z GRZ. CZ. KOL.
    • rant: karbowany skośnie.
    • bita z datą: 1818, 1819.
  • Złotówka
    • awers i rewers: jak na poprzedzającym, lecz z rokiem 1822, orzeł kształtniejszy.
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bita z datą: 1822, 1823, 1824, 1825.
  • Dziesięciogroszówka
    • awers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym są litery I.B. a nad orłem wznosząca się korona przedziela rok 1816.
    • rewers: w wieńcu laurowym napis w trzech wierszach: 10. GROSZY POLS.
    • rant: gładki
    • bita z datą: 1816, 1820, 1821, 1822, 1823, 1825. Bita również w latach 1826–1831 za panowania Mikołaja I.
  • Pięciogroszówka
    • awers: jak na poprzedzającym.
    • rewers: w wieńcu laurowym napis: 5. GROSZY POLS.
    • rant: gładki
    • bita z datą: 1816, 1818, 1819, 1820, 1821, 1822, 1823, 1824, 1825. Bita również z datą 1826–1832 za panowania Mikołaja I.
  • Trzygroszówka
    • awers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym litery I.B.
    • rewers: napis w czterech wierszach: 3. GROSZE POLSKIE 1817,
    • rant: karbowany skośnie.
    • bita z datą: 1817 i 1818.
  • Trzygroszówka
    • awers: jak na poprzedzającym.
    • rewers: napis w czterech wierszach: 3. GROSZE POLSKIE 1819.
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bita z datą: 1819 i 1820. Bita również w latach 1827–1835 za panowania Mikołaja I.
  • Grosz
    • awers: jak na poprzedzającym.
    • rewers: napis w czterech wierszach: 1. GROSZ POLSKI 1816.
    • rant: gładki
    • bity z datą: 1816, 1817, 1818, 1819, 1820, 1821, 1822. Bity również w latach 1828–1835 za panowania Mikołaja I.
  • Grosz
    • awers: jak na poprzedzającym.
    • rewers: napis w czterech wierszach: l. GROSZ POLSKI 1822, a pod nim w półkolu: Z MIEDZI KRAIOWEY.
    • rant: gładki
    • bity z datą: 1822, 1823, 1824, 1825.

Monety srebrne i złote pozbawiono kursu kasowego (wycofano z obiegu) z dniem 1 maja 1847 r.[3] W przypadku monet miedzianych stało się to w lutym 1851 r.[3]

Mikołaj I 1826–1835[2][edytuj]

Królestwo Polskie 2.jpg
  • Dukat pięćdziesięciozłotowy
    • awers: popiersie zwieńczone laurem, wokoło napis: ALEXANDER I. CES. ROS. WSKRZESICIEL KRÓL.(estwa) POLS. 1815.
    • rewers: w wieńcu dębowym napis w trzech wierszach: 50. ZLO. POL.1827. pod wieńcem litery F.H. intendenta Mennicy Warszawskiej Fryderyka Hungera, a wokoło wieńca: MIKOŁAY I. CES. WSZ. ROSSYI KRÓL POLSKI PANUJĄCY.
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bity z datą: 1827 i 1829.
  • Dukat dwudziestopięciozłotowy
    • awers: popiersie laurem zwieńczone, wokoło napis, jak na poprzedzającym.
    • rewers: w wieńcu dębowym napis w trzech wierszach: 25. ZLO. POL. 1828. pod wieńcem litery F.H. intendenta Fryderyka Hungera, wokoło wieńca: MIKOŁAY I. CES. WSZ. ROSSYI KRÓL POLSKI PANUJĄCY
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bity z datą: 1828, 1829, 1832 (K.G. od Karola Gronaua), 1833 (K.G.).
  • Dziesięciozłotówka
    • awers: popiersie laurem uwieńczone, wokoło napis: ALEXANDER I. CES. ROS. WSKRZESICIEL KRÓL~(estwa) POLS. 1815.MIKOŁAY I.
    • rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym są litery F.H. Fryderyka Hunger, nad orłem wznosząca się korona przedziela rok 1827. pod orłem napis w półkolu: 10. ZŁOTYCH POLSKICH, w około napis: MIKOŁAY l. CES. WSZ. ROSSYI KRÓL POLSKI PANUJĄCY
    • rant: obrączkowany (gładki).
  • Pięciozłotówka
    • awers: jak na poprzedzającym.
    • rewers: jak na poprzedzającym, lecz krona przedziela rok 1829, a pod orłem napis w półkolu: 5. ZŁOTYCH POLSKICH, litery F.H. oznaczają Fryderyka Hungera, intendenta mennicy
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bita z datą: 1829, 1830 (F.H. albo K.G. od Karola Gronaua), 1831 (K.G.), 1832 (K.G.), 1833 (K.G.), 1834 (K.G. albo I.P. od Jerzego Puscha).
  • Dwuzłotówka
    • awers: popiersie laurem uwieńczone, wokoło napis: ALEXANDER I. CES. ROS. WSKRZESICIEL KRÓL. POLS. 1815.
    • rewers: w wieńcu dębowym, pod którym są litery I.B. Jakuba Benika, napis w trzech wierszach: 2. ZŁO. POL. 1826. a wokół napis: MIKOŁAY I. CES. WSZ• ROSSYI KRÓL POLSKI PANUJĄCY
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bita z datą: 1826, 1828 (F.H. od Fryderyka Hungera), 1830 (F.H.).
  • Złotówka
    • awers i rewers: jak na poprzedzającym, lecz w wieńcu napis: l. ZŁO. POL. 1827, a pod wieńcem litery F.H., Fryderyka Hungera, intendenta.
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bita z datą: 1827, 1828, 1829, 1830, 1831 (K.G. od Karola Gronaua), 1832 (K.G.), 1833 (K.G.), 1834 (K.G. albo I.P. od Jerzego Puscha).
  • Dziesięciogroszówka
    • awers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym litery I.B. a nad orłem korona przedzielająca rok 1826.
    • rewers: w wieńcu laurowym napis w trzech wierszach: 10. GROSZY POLS.
    • rant: gładki
    • bita z datą: 1826, 1827 (I.B. albo F.H. od Fryderyka Hungera), 1828 (F.H.), 1830 (F.H. albo K.G. od Karola Gronaua), 1831 (K.G.). Bita również w latach 1816–1825 za panowania Aleksandra I.
  • Pięciogroszówka
    • awers i rewers: jak na poprzedzającym, lecz w wieńcu napis: 5. GROSZY POLS.
    • rant: gładki
    • bita z datą: 1826, 1827 (I.B. albo F.H. od Fryderyka Hungera), 1828 (F.H.), 1829 (F.H.), 1830 (F.H.), 1831 (K.G. od Karola Gronaua), 1832 (K.G.). Bita również w latach 1816–1825 za panowania Aleksandra I.
  • Trzygroszówka
    • awers: orzeł cesarsko-królewski, nad którym wznosi się korona, a po nim litery I.B. Jakuba Benika, intendenta.
    • rewers: napis w czterech wierszach: 3. GROSZE POLSKIE 1826. a pod nim w półkolu: Z MIEDZI KRAIOWEY.
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bita z datą: 1826 i 1827.
  • Trzygroszówka
    • awers: orzeł cesarsko-królewski, jak wyżej, a pod nim są litery F.H. Fryderyk Hungera, intendenta.
    • rewers: napis w czterech wierszach: 3. GROSZE POLSKIE 1827.
    • rant: karbowany pionowo (ząbkowany).
    • bita z datą: 1827, 1828, 1829, 1830 (F.H albo K.G. od Karola Gronaua), 1831 (F.H. albo K.G.), 1832 (F.H albo K.G.), 1833 (K.G.), 1834 (K.G. albo I.P. od Jerzego Puscha), 1835 (I.P.). Bita również w latach 1819 i 1820 za panowania Aleksandra I.
  • Grosz
    • awers: orzeł cesarsko-królewski, jak wyżej, a pod nim są litery F.H. od Fryderyk Hunger, intendenta.
    • rewers: napis w czterech wierszach: l. GROSZ POLSKI 1828.
    • rant: gładki
    • bity z datą: 1828, 1829, 1830 (F.H. albo K.G. od Karola Gronaua), 1831 (K.G.), 1832 (K.G.), 1833 (K.G.), 1834 (K.G. albo I.P. od Jerzego Puscha), 1835 (I.P.). Bity również w latach 1816–1822 za panowania Aleksandra I.

Monety srebrne i złote pozbawiono kursu kasowego (wycofano z obiegu) z dniem 1 maja 1847 r.[3] W przypadku monet miedzianych stało się to w lutym 1851 r.[3]

Powstanie listopadowe[4][edytuj]

Powstanie listopadowe 5 złotych 1831.JPG

Wybuch powstania 29 listopada 1830 nie spowodował zakłóceń w systemie monetarnym, zarówno jednostka wagowa, jak i stopa mennicza oraz jednostka pieniężna obiegowa nie uległy zmianie. Sejm pod naciskiem opinii publicznej 25 stycznia 1831 zdetronizował Mikołaja I. Wcześniej, bo 18 grudnia 1830, Rząd Narodowy przekazał zarząd nad Mennicą Warszawską Bankowi Polskiemu, a ten z dniem 2 lutego 1831 polecił usunąć ze stempli głowę cesarza i orła rosyjskiego, a na ich miejscu umieścić herb Polski i Litwy. W roku 1831 stemplem powstańczym wybito miedziane trojaki, bilonowe dziesięciogroszówki, srebrne dwuzłotówki i pięciozłotówki oraz złote dukaty typu holenderskiego z małym orzełkiem na początku napisu. Jako znaki mennicze dla niezłotych monet powstańczych wykorzystywano pierwsze litery imienia i nazwiska intendenta mennicy, Karola Gronaua – K.G. Po upadku powstania listopadowego dnia 3 grudnia 1831 wydano nakaz o całkowitym wycofaniu monet powstańczych. W 1832 zlikwidowano armię polską i sejm, tym samym ograniczono odrębność Królestwa Polskiego. Okres 1831-1915 to systematycznie pogłębiająca się rusyfikacja kraju.

Monetami Królestwa Polskiego okresu powstania listopadowego były:

Ostatecznie monety wycofano z obiegu (obrotu kasowego) dnia 1 czerwca 1838 r.[5]

Monety 1832–1841[2][edytuj]

Królestwo Polskie 3.jpg
Królestwo Polskie- Mikołaj I 30 kopiejek 2 złote 1836.JPG
Quote-alpha.png
(...) Ukazem NAJJAŚNIEJSZEGO PANA z d. 15. Października 1832. i 27. Kwietnia 1833. r. stopa menniczna królestwa polskiego zrównaną została ze stopą menniczną cesarstwa, a dla tem łatwiejszego obiegu i poznania wartości monety umieszczono napisy rossyjskie i polskie, wykazujące stosunek złotego do rubla. Moneta tej stopy bita w cesarstwie ma znaki mennicy petersburgskićj, bita zaś w królestwie nacechowaną jest literami M. W. oznaczającemi mennicę warszawską.Jest dziewięć rodzai tej monety, bitej w królestwie od 1834 r. – moneta złota wartości 20. złotych czyli 3. ruble śr: – 10. złotych, czyli 1 1/2 rubla śr: – 5. złotych, czyli 3/4 rubla śr: – 2. złote, czyli 30. kopiejek. – 1. złoty, czyli 15. kopiejek. – 10. groszy. - 5. groszy.- 3. grosze miedziane. - l. grosz miedziany.(...).

Od końca 1832 r. rozpoczęto wprowadzanie srebrnych monet dwunominałowych bitych w mennicy w Petersburgu, z przeznaczeniem dla Królestwa Kongresowego. Monety te uzyskały status obiegowych na pozostałym obszarze Imperium Rosyjskiego od połowy 1834 r. Również w połowie 1834 wprowadzono złote monety dwunominałowe oraz zakazano bicia w Mennicy Warszawskiej srebrnych monet stemplami starego wzoru. W historii mennicy rozpoczął się okres produkcji złotych i srebrnych dwunominałowych monet polsko-rosyjskich, który trwał prawie do końca 1841 r., W 1835 r. zmieniono również wzory monet zdawkowych, tj miedzianych 1 i 3 grosze oraz bilonowych 5 i 10 groszy, zastępując orła rosyjsko–polskiego orłem Cesarstwa Rosyjskiego i usuwając z nazwy nominału przymiotniki „POLSKI” „POLSKIE” lub „POLSKICH”.

Monetami okresu 1832–1841 były:

Monety miedziane pozbawiono kursu kasowego (wycofano z obiegu) w lutym 1851 r.[3]

Monety 1842–1850[2][edytuj]

Z dniem 1 stycznia 1842 r.[6] dokonano całkowitej unifikacji systemów monetarnych Królestwa Kongresowego i Imperium Rosyjskiego. W Mennicy Warszawskiej rozpoczęto wybijanie monety rosyjskiej, z dwoma wyjątkami – polskie szczątkowe napisy pozostawiono na dwóch nominałach:

Te dwa nominały bito w latach 1842–1850. Po roku 1850 nie bito żadnych monet z napisami polskimi. Po upadku powstania styczniowego w 1864 nastąpiło powolne ograniczenie pracy Mennicy Warszawskiej, ostateczne zamknięcie jej nastąpiło z dniem 1 stycznia 1868. W roku 1869 cały sprzęt włącznie z maszynami przewieziono do Petersburga[2].

Zobacz też[edytuj]

Literatura i Źródła[edytuj]

Uwaga, tekst pierwotny tego artykułu bazuje na tekście pochodzącym z początków XIX w.:

Niestety tekst źródłowy z początków XIX w. zawierał błędy merytoryczne, np. znaków intendenta mennicy J.B. nie było nigdy na monetach XIX w., a Jakuba Benika sygnowano literami I.B. Monet nie karbowano skośnie pilnikiem. Pilnikiem jedynie justowano monety, Dodatkowo korekcie uległa również dziewiętnastowieczna pisownia imion, gdyż dzisiaj mogłaby wprowadzać w błąd. Również określenie otok zmieniło kompletnie znaczenie. W dzisiejszej polszczyźnie odpowiada mu rant. Dokonano więc odpowiedniej zmiany. W nawiasach za słowem rant podano stosowne współczesne określenia.

Przypisy

  1. De facto Królestwo Kongresowe było po 1832 roku integralną częścią Imperium Rosyjskiego, ale cesarze rosyjscy nosili formalnie tytuł „króla Polski”.
  2. a b c d e f Janusz Parchimowicz, Monety polskie, wyd. drugie, Szczecin: Nefryt, 2003, s. 87-99.
  3. a b c d e Elżbieta Korczyńska, Borys Paszkiewicz, Mennictwo XIX i XX wieku, Kraków: Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne Oddział w Krakowie, 1989, s. 365.
  4. Janusz Parchimowicz, Monety polskie, wyd. drugie, Szczecin: Nefryt, 2003, s. 101-104.
  5. Elżbieta Korczyńska, Borys Paszkiewicz, Mennictwo XIX i XX wieku, Kraków: Polskie Towarzystwo Archeologiczne i Numizmatyczne Oddział w Krakowie, 1989, s. 362.
  6. 1841 - Królestwo Polskie 1835-1841, sites.google.com [dostęp 2017-09-11].