Mongołowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mongołowie
Чингис хаан.jpgSubudei.jpgKublai Khan.jpgӨгөдэй хаан.jpg4thDalaiLama.jpgDe Wang.jpgYumjaagiin Tsedenbal Berlin, VIII.jpgTsakhiagiin Elbegdorj 2016.jpgAsashoryu Jan08 crop.JPG
Czyngis-chanSubedejKubilaj-chanUgedejJonten GjacoDemchugdongrubJumdżaagijn CedenbalCachiagijn ElbegdordżAkinori Asashōryū
Liczebność ogółem ponad 8,8 mln.
Regiony zamieszkania  Chiny: 6 mln[1]

 Mongolia: 2,2 mln[1]

Języki mongolski
Główne religie buddyzm tybetański, islam

Mongołowie (mong. Монгол үндэстэн) – środkowoazjatycka grupa etnograficzna zamieszkująca głównie tereny Wyżyny Mongolskiej, ich ojczyzna jest obecnie podzielona między Mongolię oraz kontrolowaną przez Chińską Republikę Ludową Mongolię Wewnętrzną. Posługują się językiem mongolskim i jego licznymi dialektami, tradycyjnie prowadzą koczowniczy tryb życia związany z hodowlą zwierząt (głównie Chałchasi oraz Ojraci[1]), jednak co raz większa część populacji zaczyna przechodzić na tryb osiadły[2].

Główną religią Mongołów jest buddyzm tybetański, niewielka część wyznaje islam. Zdecydowana część ludów mongolskich posiada wspólną tożsamość związaną ze współdzielonymi zwyczajami oraz historią.[1].

Populacja[edytuj kod]

Ogólną liczebność populacji Mongołów oceniono pod koniec XX wieku na 8,8 mln osób. Stanowią większość obywateli Mongolii (2,2 mln) oraz około jednej-szóstej mieszkańców Mongolii Wewnętrznej (6 mln)[1]. Na terenie Chin Ludowych mongolskie enklawy występują również w Sinciangu, Tybecie oraz prowincjach Qinghai, Gansu, Heilongjiang, Liaoning i Jilin. Niektóre grupy zamieszkują rosyjską Syberię[2].

Mongołów można podzielić na wiele podgrup. Chałchasi stanowią ponad 80% populacji Mongolii[3]. Ojraci zasiedlają tereny wysunięte najbardziej na zachód spośród wszystkich podgrup, można wśród nich wyróżnić Kałmuków, Bajatów, Oletów, Dzachaczynów oraz Mingatów – zamieszkują tereny południowo-zachodniej Rosji, zachodnich Chin i Mongolii[4]. Mongolia Wewnętrzna jest domem dla Czacharów, Uratów, Chorczinów i Ordosców. W Mandżurii wyróżnić można Bargutów oraz Dagurów, w prowincji Gansu zamieszkują Mongołowie Tu (in. Mongorowie), Dongxiang i Bonan a w rosyjskiej BuriacjiBuriaci[2]. Afgańscy Mongołowie nazywani są Mogołami[1].

Chałchasi[edytuj kod]

Rozmieszczenie populacji Mongołów
 Zobacz też: Chałchasi.

Jedna z grup uważanych za trzon ludów mongolskich, zwłaszcza na terenie północnej Azji. Dominują na terenie Mongolii oraz są największą grupą mongolską w Mongolii Wewnętrznej. Używany przez nich dialekt chałchaski (tzw. język chałcha-mongolski) jest często określany mianem „oryginalnego” języka mongolskiego i stanowi standard literacki oraz język urzędowy Mongolii[3][5].

Ojraci[edytuj kod]

 Zobacz też: Ojraci.

Inaczej Mongołowie Zachodni, najbardziej na zachód wysunięta grupa Mongołów, jedna z nacji wchodzących w skład „trzonu” ludów mongolskich. Do tej grupy etnicznej zaliczają się także inne podgrupy: Kałmucy (a wśród nich Derbeci, Choszuci, Sartowie, Torguci i Buzawa), Bajaci, Oleci, Dzachaczyni oraz Mingaci[6][7]. Zamieszkują głównie zachodnią Mongolię oraz Kotlinę Dżungarską w Sinciangu a także prowincję Qinghai. Używają dialektów zachodnich języka mongolskiego, m.in. języka ojrackiego[1][4][8].

Kałmucy[edytuj kod]

Obozowisko kałmuckiego plemienia Buzawa
 Zobacz też: Kałmucy.

Zaliczani do grupy Ojratów, mieszkają głównie na terenie Kałmucji w dolnym biegu Wołgi, na północno-zachodnim brzegu Morza Kaspijskiego, mniejsze grupy żyją wzdłuż Donu, w Kirgistanie na pograniczu kirgisko-chińskim oraz na emigracji w Stanach Zjednoczonych. Wśród Kałmuków wyróżnia się Derbetów, Choszutów, Torgutów, także Sartów i Buzawa. Posługują się językiem kałmuckim[6][7].

Derbeci[edytuj kod]

Zamieszkują licznie zachodnią Mongolię. Jest to jedno z trzech głównych plemion Kałmuków, jedyni, którzy zdecydowali się powrócić do swojej pierwotnej ojczyzny - Dżungarii. Ich grupy wciąż zasiedlają zachodnią Mongolię (okolice pogranicza mongolsko-rosyjskiego, ok. 66 tys. osób), Sinciang oraz Qinghai[3][7].

Przypisy

  1. a b c d e f g mongolskie ludy (pol.). PWN. [dostęp 2017-10-27].
  2. a b c Mongol – People (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-10-10].
  3. a b c Mongolia Ethnic (ang.). Discover Mongolia. [dostęp 2017-11-01].
  4. a b Ojraci (pol.). PWN. [dostęp 2017-11-01].
  5. Chałchasi (pol.). PWN. [dostęp 2017-11-01].
  6. a b Kalmyk (ang.). Britannica. [dostęp 2017-11-01].
  7. a b c Kałmucy (pol.). PWN. [dostęp 2017-11-01].
  8. Oirat, people (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-11-01].