Monolatria
Monolatria (z gr. monos – „jedyny” + latreía – „służba bogu”) – oddawanie przez daną społeczność czci boskiej wyłącznie jednemu bóstwu, bez zaprzeczania istnieniu innych bóstw[1], lub z dopuszczaniem kultu innych bóstw przez inne społeczności[2].
W monolatrii istotne jest aktywne oddawanie czci, czyli praktyki religijne, a nie jedynie kwestia wiary[3]. Inne bóstwa są podporządkowane bogu dominującemu, są marginalne lub są bytami innego rodzaju[4].
Pojęcia zbliżone
[edytuj | edytuj kod]Termin został prawdopodobnie wprowadzony przez Juliusa Wellhausena w drugiej połowie XIX w.[3] Było to jedno z pojęć, za pomocą których próbowano opisać formy religijności nie będące ani monoteizmem, ani politeizmem. Zgodnie z dominującym w połowie XIX w. ewolucjonistycznym podejściem do religii, uznawano, że religie rozwijają się od wielobóstwa do monoteizmu. Pomiędzy tymi stadiami miały występować etapy pośrednie[4].
W 1860 Max Müller spopularyzował pojęcie henoteizmu (wprowadzone wcześniej marginalnie przez Schellinga). Miało ono oznaczać religijność społeczności plemiennych, jeszcze niesprecyzowaną[3]. W późniejszym okresie Müller ten etap zaczął określać jako katenoteizm, a henoteizm miał oznaczać sytuację, w której w danej społeczności wyznawanych jest wielu bogów, jednak jeden z nich jest bogiem głównym (co odróżniać ma go od politeizmu)[3]. Wprowadzona później monolatria oznaczać miała sytuację, gdy w danej społeczności istnieje już bóstwo główne, jednak istnieją inne społeczności wyznające inne bóstwa[2].
Oba pojęcia są bliskoznaczne, a granice między nimi nieostre. Niektórzy religioznawcy uznają je za synonimy[3], inni (np. Friedrich Heiler[5]) wprowadzają rozgraniczenia pojęciowe (np. monolatria jest stanem, w którym jedno bóstwo jest stale uznawane za dominujące, gdy henoteizm dopuszcza okresowe zmiany w hierarchii[6]). Niektórzy badacze uważają, że monolatria jest terminem trafniejszym i mniej obciążonym wieloznacznością, proponując w ogóle rezygnację z henoteizmu[7][3].
Występowanie
[edytuj | edytuj kod]Monolatria uznawana była początkowo za etap rozwoju religii, pomiędzy politeizmem a monoteizmem. Współcześnie, takie ewolucjonistyczne podejście, z koniecznymi etapami rozwojowymi, uznawane jest za błędne. Taka droga rozwojowa może być przypisana judaizmowi, jednak monolatria nie jest koniecznym etapem rozwoju religii, lecz raczej jedną z form współistnienia różnych form wyznania religijnego[4].
Monolatria wytwarza się w obszarze współwystępowania różnych grup etnicznych, jako forma współistnienia politeizmu i monoteizmu lub jako reakcja na sytuacje kryzysowe[2].
Pojęcie monolatrii zostało wprowadzone do opisania wczesnej formy judaizmu (religii patriarchów[8]). Jahwe był jedynym bogiem czczonym przez większość Żydów, jednak inne ludy miały swoje bóstwa. Potęga Jahwe była też ograniczona mocą tych bóstw[9]. Część Izraelitów była henoteistyczna, wyznając obok naczelnego Jahwe, z którym wiązało ich przymierze, także inne bóstwa uznawane za pomniejsze (np. Baala)[9].
Ta forma wczesnego judaizmu może być uznana za monolatrię nietolerancyjną, gdyż aktywnie zwalczała kult innych bogów (pomimo uznawania ich istnienia). W sytuacji, gdy bóstwa innych grup wyznaniowych nie są zwalczane, można mówić o monolatrii tolerancyjnej[10].
W buddyzmie monolatria występuje w Szkole Czystej Krainy, w której przedmiotem kultu jest budda Amitabha mający zapewnić zbawienie[9]. Występowanie monolatrii stwierdza się także w niektórych formach hinduizmu oraz w religiach plemiennych wszystkich zamieszkałych kontynentów[2].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Christian Frevel. Beyond monotheism? Some remarks and questions on conceptualising ‘monotheism’ in Biblical Studies. „Biblical Studies”. 34(2), s. 3, 2012. DOI: 10.4102/ve.v34i2.810. (ang.).
- ↑ a b c d Dziura 2009 ↓.
- ↑ a b c d e f Mackintosh 1915 ↓, s. 810.
- ↑ a b c Pakkala 1999 ↓, s. 16.
- ↑ Michiko Yusa, Henotheism, [w:] Lindsay Jones (red.), Encyclopedia of Religion, t. 6, Thomson Gale, 2005, s. 3913.
- ↑ Pakkala 1999 ↓, s. 17.
- ↑ Ludwig 2005 ↓, s. 6158.
- ↑ Pakkala 1999 ↓, s. 2.
- ↑ a b c Ludwig 2005 ↓, s. 6157.
- ↑ Pakkala 1999 ↓, s. 18.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Ryszard Dziura, Monolatria, [w:] Encyklopedia Katolicka, t. 13, Lublin 2009, s. 174.
- Theodore M. Ludwig, Monotheism, [w:] Lindsay Jones (red.), Encyclopedia of Religion, t. 9, Thomson Gale, 2005, s. 6155-6163.
- Robert Mackintosh, Monolatry and Henotheism, [w:] James Hastings (red.), Encyclopaedia of Religion and Ethics, t. 8, Edinburgh 1915, s. 810-811.
- Juha Pakkala, Intolerant Monolatry in the Deutoronomistic History, Gottingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 1999.