Moralność pani Dulskiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Moralność pani Dulskiej
Ilustracja
Przedstawienie w Teatrze Miejskim w Wilnie, 1935
Autor Gabriela Zapolska
Typ utworu komedia satyryczna
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Warszawa
Język polski
Data wydania 1907
poprzednia
brak
następna
Pani Dulska przed sądem

Moralność pani Dulskiejdramat Gabrieli Zapolskiej, którego prapremiera odbyła się w 1906 r. w Krakowie, a wydany został w Warszawie w 1907 r.[1] Jedno z najważniejszych dzieł autorki[2].

Pierwsza część cyklu „Moralność pani Dulskiej”, z kontynuacjami Pani Dulska przed sądem i Śmierć Felicjana Dulskiego[3]. Sztuka grana także z podtytułem tragifarsa kołtuńska[1][2].

Ten dramat został wybrany jako lektura w ramach "Narodowego Czytania" w 2021 roku.[4]

Bohaterowie utworu[edytuj | edytuj kod]

  • Aniela Dulska – tytułowa pani Dulska,
  • Felicjan Dulski – mąż Dulskiej,
  • Zbyszko – syn Dulskich romansujący z Hanką,
  • Hesia i Mela – córki Anieli i Felicjana,
  • Hanka – służąca w domu Dulskich,
  • Juliasiewiczowa – radczyni, krewna Dulskiej,
  • Tadrachowa – matka chrzestna Hanki.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Moralność pani Dulskiej powstała w ciągu kilkunastu dni na przełomie października i listopada 1906 roku. Premiera odbyła się w grudniu w Teatrze Miejskim w Krakowie.

Pomysł utworu podsunął Zapolskiej jej mąż. Przyjęto, że przy poszukiwaniu wzorców postaci Zapolska zasugerowała się sugestią swojego redakcyjnego kolegi, Leopolda Szenderowicza, który podsunął pisarce postać swojej kamieniczniczki Gołąbowej i jej rodziny[5].

Pierwowzorem Anieli Dulskiej jest znana z kołtuństwa lwowska mieszczka, niejaka pani Gołąbowa. Nazwisko bohaterki łączy się również ze lwowianką – niejaką Czesławą Dulską, która w odpowiedzi na ankietę ogłoszoną w 1905 roku przez popularny lwowski dziennik „Wiek Nowy” opisała swój system gospodarowania w domu, oparty na egoizmie, skąpstwie i wyzysku służącej.

Wątek najstarszego syna Dulskich, Zbyszka, ma swoje źródło w romansie syna krewnych, pp. Pertaków, stanisławowskich znajomych męża pisarki. Młodzieniec ów romansował – za przyzwoleniem matki i całej rodziny – ze służącą.

Czas i miejsce akcji[edytuj | edytuj kod]

Akcja utworu rozgrywa się na początku XX wieku we Lwowie (bądź w Krakowie – w zależności od adaptacji), w salonie państwa Dulskich. Autorka w didaskaliach informuje o umeblowaniu wnętrza: „Dywany, meble solidne… Rogi obfitości, sztuczne palmy, landszaft haftowany za szkłem… Stara piękna serwantka mahoniowa i empirowy ekranik. Lampa z abażurem z bibuły, stoliki, a na nich fotografie”. Sztuka bywa także wydawana i wystawiana na scenie z realiami krakowskimi[1].

Problematyka dzieła[edytuj | edytuj kod]

Sztuka Zapolskiej jest tragifarsą, czyli połączeniem elementów komedii z elementami tragedii. Główna bohaterka – Aniela Dulska – jest postacią obłudną, dwulicową, fałszywą, chciwą, nie potrafi okazać życzliwości, gardzi ludźmi biednymi, słabymi i wrażliwymi. Wszystko co robi, robi na pokaz. Jej postawa, nazywana dulszczyzną, prezentuje pozorną moralność; życie w zakłamaniu i obłudzie. Przymyka oko na romans jej syna z Hanką, aby tylko ten nie włóczył się nocami po lokalach (w rzeczywistości Dulska nie wyobraża sobie małżeństwa Zbyszka z Hanką, uważałaby to za hańbę dla jej rodziny i splamienie honoru). Problem pojawia się, gdy Hanka zachodzi w ciążę.

Miejsca akcji: Kraków lub Lwów[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie akcja utworu została umieszczona we Lwowie, ponieważ tam pierwotnie miała nastąpić premiera (problemy z obsadą związane z chorobą jednej aktorki spowodowały takie opóźnienie, że premiera została przeniesiona do Krakowa). Jednakże na potrzeby przedstawienia premierowego w Krakowie (i na prośbę ówczesnego dyrektora Teatru Miejskiego w Krakowie – Ludwika Solskiego) autorka przeniosła akcję utworu do tego miasta (dotyczyło to odniesień do rozmaitych miejsc – np. w wersji „lwowskiej” Felicjan Dulski odbywa „spacer” na Wysoki Zamek, a przy ulicy Teatyńskiej musi przyspieszyć, bo „tunel rozbijają”, podczas kiedy w „krakowskiej” celem „spaceru” jest Kopiec Kościuszki, a przyspieszyć musi koło Parku Jordana, bo „zaczepiają”). Później sztukę wystawiano w innych miastach i w zależności od tego, z którą wersją miał reżyser do czynienia (do 1907 roku sztuka krążyła tylko w postaci odpisów), miejscem akcji był Lwów lub Kraków. Dramat został wydany drukiem przez wydawnictwo Orgelbrandów w 1907 roku i była to wersja „lwowska”. Kolejne wydanie (wydawnictwo Lektor) z 1921 roku oparte zostało na jednym z odpisów wykonanych dla potrzeb krakowskiego teatru – akcja umieszczona została w Krakowie. Z uwagi na to, że użyto odpisu prawdopodobnie przeznaczonego dla suflera, wydanie to odznaczało się pominięciem większości didaskaliów; ponadto było dość niechlujne (liczne błędy językowe). Późniejsze wydania aż do 1987 roku wywodziły się przeważnie z tego wydania, z tym że usuwano z nich błędy językowe oraz w mniejszym lub większym stopniu uzupełniano didaskalia. Wszystkie ekranizacje dramatu dzieją się w Krakowie. W 1988 roku wydany został tekst pochodzący z Orgelbranda z akcją we Lwowie. Obecnie wydaje się obie wersje, zależnie od pochodzenia źródła.

Ekranizacje[edytuj | edytuj kod]

Sztuka Gabrieli Zapolskiej była wystawiana nie tylko na scenach teatrów, ale też adaptowana na potrzeby filmowe. W 1930 roku na jej podstawie powstał pierwszy film pod tytułem Moralność pani Dulskiej w reżyserii Bolesława Newolina. Był to pierwszy w Polsce film dźwiękowy. W późniejszym okresie sztuka była pięciokrotnie adaptowana na potrzeby Teatru Telewizji w latach 1968, 1970, 1992, 2006 i 2013[6][7].

W roku 1975 powstał film pod tytułem Dulscy w reżyserii Jana Rybkowskiego[8], wykorzystujący wątki z tej sztuki. Wątki z Moralności pani Dulskiej wykorzystano też w serialu Z biegiem lat, z biegiem dni... Andrzeja Wajdy[9] (odcinek 7, "Kraków 1907"). 2 października 2015 odbyła się premiera filmu (komedii nieobyczajowej) Panie Dulskie w reżyserii Filipa Bajona z Krystyną Jandą, Katarzyną Figurą i Mają Ostaszewską w rolach głównych[10]. Jest to kontynuacja wątków dramatu, dziejąca się w latach 1954 i 1994.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Czachowska 1984 ↓.
  2. a b Zapolska Gabriela, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-06-24].
  3. BiblioNETka » książki w cyklu „Moralność pani Dulskiej” (pol.). [dostęp 2013-03-02].
  4. https://www.radio.kielce.pl/wiadomosci/w-kielcach-tez-czytano-moralnosc-pani-dulskiej,135478
  5. Stanisław Nicieja: Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786–1986. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988, s. 234. ISBN 83-04-02817-4.
  6. Moralność pani Dulskiej, reż. M. Wrona, teatrtv.vod.tvp.pl [dostęp 2020-07-03] (pol.).
  7. Moralność pani Dulskiej, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (sztuki). [online] [dostęp 2020-07-03].
  8. Dulscy. [dostęp 2020-07-03].
  9. Z biegiem lat, z biegiem dni.... [dostęp 2020-07-03].
  10. Panie Dulskie. [dostęp 2020-07-03].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]