Morela japońska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Morela japońska
Ilustracja
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd różopodobne
Rząd różowce
Rodzina różowate
Rodzaj śliwa
Gatunek morela japońska
Nazwa systematyczna
Prunus mume Siebold & Zucc.
Fl. jap. 1:29, t. 11. 1836
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Drewno Prunus mume

Morela japońska, mume (Prunus mume Siebold & Zucc.; jap. ume) – gatunek drzewa należący do rodziny różowatych. Pochodzi ze środkowych i północno-wschodnich Chin, Japonii i Tajwanu[4]. W Korei i Japonii gatunek ten uprawiany był od czasów starożytnych.

Pochodzenie nazwy[edytuj | edytuj kod]

Łacińska nazwa gatunkowa pochodzi od dawnej nazwy japońskiej mume, która jest niepodobna zarówno do chińskiego oryginału, jak i do nazwy używanej w Korei (매실 maesil). Przynależność do rodzaju Prunus i synonim nazwy zwyczajowej (śliwa japońska) stosowany w wielu językach, sugeruje bliskie pokrewieństwo ze śliwą domową. W istocie gatunek ten należy do sekcji Armeniaca i jest bliskim krewnym moreli zwyczajnej. Dlatego poprawną nazwą w języku polskim jest "morela japońska", podczas gdy określenie śliwa japońska zarezerwowana jest dla gatunku Prunus salicina.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Drzewo o wysokości do 6–9 m, żyjące kilkadziesiąt lat. Korona ma kulisty pokrój.
Pień
Kora ciemnobrunatnoszara, z licznymi spękaniami.
Liście
Owalne, do 10 cm długości, jasnozielone, błyszczące, ostro zakończone.
Kwiaty
W zależności od odmiany – od białych poprzez różowe do czerwonych, pięciokrotne, zwykle pojedyncze lub w parach, lekko pachnące. Najczęściej średnica korony ma 1–3 cm. Kwitnie bardzo wcześnie, przed pojawieniem się liści na południu Japonii lub USA już w styczniu lub na początku lutego.
Owoce
Pestkowiec o długości 2-3 cm, prawie okrągły, z wyraźną bruzdą wzdłuż owocu, zielonawy lub żółtawy, o omszonej skórce, czasem z czerwonawym rumieńcem. Mdły w smaku, prawie niejadalny, o miąższu żółtym, przyrośniętym do pestki. Dojrzewa wcześnie, w Japonii już w czerwcu. W Chinach dojrzewanie zwiastuje początek pory deszczowej[5][6].
Owoce moreli japońskiej

Zmienność[edytuj | edytuj kod]

W Japonii jest ponad 300 odmian uprawnych ume, które dzieli się na trzy grupy:

  • yabai (dzika morela japońska) – uprawiana z przeznaczeniem na podkładki do szczepienia dla moreli, śliw i innych Prunus sp.,
  • hibai (japońska morela purpurowa) – uprawiana jako roślina ozdobna o okazałych kwiatach i czerwono zabarwionych pędach,
  • bungo (morela bungo, od nazwy dawnej prowincji Bungo, Prunus mume var. bungo​) – uprawiana głównie jako roślina owocowa, są także odmiany powstałe ze skrzyżowania z morelą zwyczajną, charakteryzujące się smaczniejszymi owocami.

Najpopularniejszymi odmianami[7]:

  • 'Alboplena' – odmiana wczesna o półpodwójnych białych kwiatach,
  • 'Benishidori' – o małych podwójnych kwiatach o purpurowej barwie i późnym kwitnieniu,
  • 'Dawn' – o dużych jasnoróżowych, podwójnych kwiatach z poskręcanymi płatkami, późno kwitnąca,
  • 'Matsubara Red' – o ciemnoczerwonych podwójnych kwiatach, ma bardziej wyniosły charakter wzrostu i może dorastać do 10 m wysokości,
  • 'Pendula' – nieduży krzew o zwisających pędach z pojedynczymi jasnoróżowymi kwiatami i bardzo wczesnym kwitnieniu.

Prunus mume skrzyżowana z czerwonolistną odmianą ałyczy (Prunus cerasifera 'Atropurpurea') dała czerwonolistną Prunus x blireiana André., znaną i uprawianą także w Polsce jako gatunek ozdobny.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Jest rośliną uprawną głównie w krajach dalekowschodniej Azji. Jako roślina ozdobna spotykana sporadycznie w cieplejszych rejonach innych kontynentów (strefy mrozoodporności 6-10)[8].

Roślina lecznicza
Owoc wykorzystuje się w chińskiej medycynie tradycyjnej pod nazwą 'wu mei'. Stosowany jako środek przeciwko pasożytom i wrzodom, dla poprawy funkcjonowania systemu trawiennego oraz jako środek na serce. W Korei sok moreli japońskiej jest sprzedawany jako środek wzmacniający o dużych walorach zdrowotnych.
Umeboshi
Sztuka kulinarna
W Japonii produkuje się napój alkoholowy umeshu (梅酒) otrzymywany poprzez zalanie zielonych owoców mocną, klarowną wódką shōchū – zwany błędnie także winem śliwkowym. Ma słodki i łagodny smak. Smak umeshu mogą polubić osoby, którym zwykle nie smakują napoje alkoholowe. Produkty podobne do umeshu produkuje się także w Korei.
Umeboshi
(梅干し) Owoce ume są suszone i marynowane w soli oraz „kolorowane” na czerwono przyprawą w postaci liści shiso (Pachnotka zwyczajna) odmiany czerwonej (Perilla frutescens var. crispa f. purpurea, jap. akajiso; odmiany zielonej Perilla frutescens var. crispa f. viridis, jap. aojiso) używa się m.in. do sashimi i sushi). Umeboshi mają smak intensywnie słono–kwaśny. Z tego powodu spożywa się je w małych ilościach, często jako pikle do ryżu.

Znaczenie kulturowe[edytuj | edytuj kod]

Drzewo moreli japońskiej jest bardzo wysoko cenione w kulturze chińskiej. Dotyczy to w szczególności jego kwiatów. Mume kwitnie w najzimniejszej porze roku i z tego względu uznawane jest jako symbol witalności i umiejętności przeciwstawiania się niesprzyjającym warunkom. Morela japońska, sosna oraz bambus zwane są trzema przyjaciółmi wiatru. Dodatkowo mume wraz z orchideą, bambusem i chryzantemą zwane są czterema rycerzami.

21 lipca 1964 roku parlament Tajwanu nadał mume status kwiatu państwowego. Z tego względu na samolotach linii China Airlines widnieje symbol tego kwiatu. Ponieważ namalowanie kwiatu ze względu na jego wygląd wymaga dużo pracy – a pracę tę wykonuje się ręcznie – wizerunki kwiatu na samolotach różnią się między sobą. Symboliczny wizerunek kwiatu moreli znajduje się także na dolarach tajwańskich.

W Wietnamie ze względu na piękno drzewa i jego kwiatów słowo 'mai' – oznaczające morelę japońską – jest imieniem nadawanym dziewczętom. Największy szpital w Hanoi nazywa się Bạch Mai co oznacza 'biały kwiat moreli', a ponadto wiele innych miejsc w tym mieście nawiązuje w swoich nazwach do tej rośliny. Bardzo wiele wierszy poświęconych jest tej roślinie. Buddyjski mnich z nurtu ZenThiền sư Mãn Giác napisał wiersz "Cáo tật thị chúng" ('Historia mojej choroby').

Xuân khứ bách hoa lạc → Wiosna przemija, opadają setki płatków,
Xuân đáo bách hoa khai → Wiosna nadchodzi, kwitną setki kwiatów.
Sự trục nhãn tiền qúa → Przed oczyma, wszystko nieustannie przemija,
Lão tùng đầu thượng lai → W głowach, wkrótce przemkną obrazy lat.
Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận → Kto może powiedzieć czy z końcem wiosny wszystkie płatki opadną?
Đình tiền tạc dạ nhất chi mai → Ostatniej nocy, w ogródku, kwitła gałąź moreli. (tłum. z angielskiego)

W tym wierszu, określenie nhất chi mai jest metaforą dla nadziei.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-29] (ang.).
  3. Prunus mume, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] (ang.).
  4. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-04-28].
  5. Bolesław Sękowski: Pomologia systematyczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993. ISBN 83-01-10859-2.
  6. Michael A. Dirr: Dirr's Trees and Shrubs for Warm Climates. Portland, Oregon: Timber Press, 2002. ISBN 0-88192-525-X.
  7. Ernie Wasson (Chef Consultant). The Complete Encyclopedia of Trees (2003). Thunder Bay Press, San Diego. ​ISBN 1-59223-055-5
  8. Ernie Wasson: The Complete Encyclopedia of Trees and Shrubs: Descriptions, Cultivation Requirements, Pruning, Planting. San Diego: Thunder Bay Press (CA), 2001, s. 816. ISBN 1-59223-055-5.