Moskal (określenie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Moskal, moskal[a] (biał. маскаль, ros. i ukr. москаль) - współcześnie pogardliwe, również dawne (od 2. połowy XVII[1] do XIX wieku) określenie Rosjanina[2][3][4]. W samej Rosji nazwa "Moskal" jest odbierana jako przezwisko, pogardliwe lub szowinistyczne określenie Rosjanina[5][6][7]. Moskal to także polska nazwa osobowa i rodzaj placka[3], a dawniej także mieszkaniec Moskwy i Wielkiego Księstwa Moskiewskiego, żołnierz, żarłok, gatunek pigułki i wędzonej ryby[8][9][10].

Równolegle: "moskwiczanie" (potoczna nazwa mieszkańców Moskwy)[11] oraz "moskwianie" (dla mieszkańców Moskwy)[12]. Czasami spotyka się dodatkowo nazwę "moskwicze", która jest rusycyzmem oraz "Moskwicini", mającą charakter pogardliwy[13]. Słownik języka polskiego (1958–1969) pod redakcją Witolda Doroszewskiego stwierdza, że "Moskal" to określenie "z odcieniem niechęci o Rosjaninie"[3]. Zgodnie ze współczesnym Słownikiem PWN "Moskal" to określenie "pogardliwe", w dalszej kolejności "dawne"[2]. "Moskal" to także struktura językowa wynikająca z "emocjonalizmu uzewnętrzniającego negatywny stosunek nadawców do Rosjan"[14], współcześnie kojarzona niekiedy z rusofobią[15].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Słowo pochodzenia polskiego, w językach białoruskim, rosyjskim i ukraińskim występuje jako pejoratywny polonizm i archaizm. W innych językach nazwa przywoływana sporadycznie. Aleksander Brückner wywodzi nazwę "Moskal" bezpośrednio od "Moskwy", choć zauważa zbieżności z terminologią kuchenną[16]. Początkowo wyłącznie polska nazwa osobowa (od 1388)[10][17]. W gwarze podhalańskiej oznacza "placek owsiany"[3], a w dawnej polszczyźnie „placuszek pieczony z zakwaszonego ciasta" skąd nazwa "Moskal" według Andrzeja Bańkowskiego może pochodzić, a podobieństwo z "Moskwą" byłoby tu przypadkowe[10]. Słowo być może pokrewne z "moskiewem" i "moskierzem"[10]. Początkowo stosowana w kontekście kulinarnym jako nazwa placka (po raz pierwszy notowana w tym znaczeniu w 1534)[10], następnie osoby dużo jedzącej ("blinojada", "żarłoka")[10][8], żołnierza moskiewskiego i mieszkańca Moskwy (przypuszczalnie od 1569)[18][10][19], a jako określenie Rosjan pojawia się w 1661 r.[1] i była powszechna w użyciu do XIX wieku.

Historia użycia nazwy[edytuj | edytuj kod]

A jeśli czasem i Moskal się zjawił,

Tyle nam tylko pamiątki zostawił,

Że był w błyszczącym i pięknym mundurze,

Bo węża tylko znaliśmy po skórze...

Nazwa współcześnie bywa przywoływana w języku rosyjskim, białoruskim i ukraińskim jako umotywowany politycznie pejoratywny archaizm i polonizm, obraźliwe określenie Rosjan (por. hasło Москаль w wersji rosyjskiej Wikipedii)[20]. Przykładem XIX-wiecznego stosowania przez Ukraińców określenia "Moskal" na przemian z "Kacapem" w stosunku do Rosjan jest Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski (1864) Lucjana Tatomira[21].

W języku polskim[edytuj | edytuj kod]

W języku staropolskim[edytuj | edytuj kod]

Słowo w języku staropolskim występuje tylko pod postacią polskich, miejscowych nazw osobowych, m.in. nazwa Moskole, notowana w 1388[10] (w ziemi łęczyckiej, dziś Moskule i Moskuliki), nazwa Moskal de Strogoborzicz notowana w Małopolsce w 1389[17]. Słownik staropolski (11 tomów, 1953-2002) nazwy "Moskal" nie notuje[1]. Na początku lat 90. XX wieku w Polsce nazwisko "Moskal" nosiły 5876 osoby[22]. Obecnie Moskale to także nazwa osady[23] w Polsce położonej w województwie podkarpackim, w powiecie stalowowolskim, oraz dzielnica i przystanek kolejowy Niska[24][25].

W XVI-XVIII wieku[edytuj | edytuj kod]

Co najmniej od XVI wieku stosowana w kontekście kulinarnym jako nazwa placka (po raz pierwszy notowana w tym znaczeniu w 1534)[10]. W Słowniku polszczyzny XVI wieku "Moskal" to mieszkaniec Moskwy i żołnierz moskiewski oraz placek upieczony z mąki[18]. Po raz pierwszy w kontekście wojsk rosyjskich wymieniona przypuszczalnie w 1569 r.[19] Zgodnie ze Słownikiem języka polskiego XVII i XVIII wieku nazwa "Moskal" oznaczała "Rosjanina", a najwcześniejsze poświadczone użycie tej nazwy w kontekście Rosjan pochodzi z 1661 r.[1] Nazwa nie była stosowana w oficjalnych relacjach państwowych polsko-rosyjskich.

W XIX wieku[edytuj | edytuj kod]

Samuel Linde w Słowniku języka polskiego (6 tomów, 1807-1814) podaje, że "Moskwicin to z pogardą: Moskal", czyli Rosjanin[13]. Określenie "Moskal" pojawia się również w twórczości Adama Mickiewicza, m.in. Dziadach cz. III i Liście do przyjaciół Moskali (1832), Reducie Ordona (1832)[26], Panu Tadeuszu (1834). W trzeciej części Dziadów Mickiewicz używa również nazwy Moskwicini"[27]. W 11 księdze Pana Tadeusza Mickiewicz posługuje się nazwą "Russowie"[28], a bohaterowie rosyjscy Pana Tadeusza sami nazywają siebie "Ruskie"[29]. Określenie pojawia się w Odezwie Komitetu Centralnego Narodowego (1862)[30], dokumentach Rządu Narodowego[potrzebne źródło], dokumentach[potrzebne źródło] i pamiętnikach uczestników powstania[potrzebne źródło], pieśniach powstańczych[potrzebne źródło].

W XX i XXI wieku[edytuj | edytuj kod]

Jan Karłowicz, Adam Kryński i Władysław Niedźwiedzki w Słowniku języka polskiego (8 tomów, 1900-1927) w ogóle nie uwzględniają nazwy "Moskal" jako określenia Rosjanina, podając za to wszystkie inne polskie znaczenia tej nazwy ("gatunek pigułki", "żarłok", "placek", "wędzona rybka")[8]. W Słowniku gwar polskich (6 tomów, 1900–1911) "moskal" to ponadto "żołnierz" (służył jesce w polskich moskalach = w wojsku polskiem)[9]. Słownik języka polskiego (10 tomów, 1958–1969) pod redakcją Witolda Doroszewskiego stwierdza, że "Moskal" to określenie "z odcieniem niechęci o Rosjaninie" oraz podhalańska nazwa placka owsianego[3]. Zgodnie ze współczesnym Słownikiem PWN "Moskal" to określenie "pogardliwe", w dalszej kolejności "dawne"[2].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W wypadku deprecjonujących, lekceważących lub żartobliwych nazw członków narodowości [...] poleca się pisownię małą literą, choć rozpowszechniony zwyczaj pozwala pisać je wielkąNazwy członków narodów, ras i szczepów

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Mateusz Żółtak, Wojciech Żółtak, Michał Adamczyk: Elektroniczny Słownik Języka Polskiego XVII i XVIII wieku. sxvii.pl POLSKA AKADEMIA NAUK, INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO. [dostęp 2015-08-29].  Cytat: MOSKAL rzecz. m. Słowniki: T III, L, SWil, SW (w in. zn.?), SJP notują. Słowniki: SStp, SXVI (?), Kn (?) nie notują. Najwcześniejsze poświadczenie: 1661.
  2. 2,0 2,1 2,2 moskal - Słowniki PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-22].  Cytat: 1. pogard. «o Rosjaninie», 2. daw. «Rosjanin»
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 moskal – Wielki słownik W. Doroszewskiego PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-22].  Cytat: "z odcieniem niechęci o Rosjaninie", w gw. podh. "placek owsiany"
  4. Moskal – Wielki słownik ortograficzny PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-22].  Cytat: Moskal (hist.) -la; -le, -li
  5. Дмитрий Николаевич Ушаков: МОСКА́ЛЬ. W: Толковый словарь Ушакова [on-line]. 1935-1940. [dostęp 2015-08-29].  Cytat: МОСКА́ЛЬ, москали, муж. (дорев. пренебр.). Шовинистическое прозвище, прилагавшееся жителями Украины и Белоруссии к русским, представителям Московского государства, а также к солдатам.
  6. Лидия Андреевна Глинкина: москаль. W: Словарь забытых и трудных слов из произведений русской литературы ХVIII-ХIХ веков [on-line]. 1998. [dostęp 2015-08-31].  Cytat: москаль, я, м. (разг.). Пренебрежительно о русском человеке в Польше и на Украине. ► [Другой:] Пустое, друг: поляк один пятьсот москалей вызвать может. // Пушкин. Борис Годунов //; ...Она находила себе много предметов для наблюдения: ее смешило до крайности... как москаль, поглаживал одною рукою свою козлиную бороду, другою... ГОГ. Вечера.
  7. Москали. W: Толковый словарь Ефремовой. Т. Ф. Ефремова [on-line]. 2000. [dostęp 2015-08-31].  Cytat: Москали. Толкование Москали, москали́, мн. разг.-сниж. Прозвище русских - первоначально солдат - на Украине и в Белоруссии (обычно с оттенком презрительности).
  8. 8,0 8,1 8,2 Jan Karłowicz, Adam Kryński, Władysław Niedźwiedzki: Słownik języka polskiego. T. 2: "H-M". Warszawa: Nakładem prenumeratorów, 1900, s. 1046-1047. Cytat: 1. gatunek pigułki: Na zastawienie biegunki, moskala ugnieść z mąki pszenicznej z babczanym nasieniem, dać choremu jeść. Sien. 2. [М.] = a) człowiek dużo jedzący, żarłok. b) placek owsiany: Gdy ś. dobrze zakrząta, stanie na kawał moskala. Pol. Nie płacz synku, nie płacz, przyjdzie matka z pola, przyniesie ci moskála. c) mała ryba, znana w handlu pod nazwą rosyjskiej sardynki. Zdr. Moskalik, [Moskaliczek]. <Od Moskwa>.
  9. 9,0 9,1 Jan Karłowicz: Słownik gwar polskich. T. 3: "L do O". Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności, 1903, s. 186. Cytat: [...] "Moskal = ten, co dużo je" Spr. IV, 26; "Moskal = żołnierz rosyjski" Rocz. 216. Czark. Ust. z Litwy "Służył jesce w polskich moskalach = w wojsku polskiem" Czark. [...].
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 10,8 Hasło "Moskal". W: Andrzej Bańkowski: Etymologiczny słownik Języka polskiego. T. 2: "L-P". Warszawa: Wydawnictwo PWN, 2000. Cytat: MOSKAL 'placuszek pieczony z zakwaszonego ciasta' 1534, 65, 68 (dziś gw.), też zdr. moskalik 1534, stp. moskol, por. nazwę miejscową Moskole pl 1388 (w ziemi łęczyckiej, dziś Moskule i Moskuliki) też nazwę osobową Moskal 1389 w Małopolsce (lekcja wątpliwa, może Moskol); niejasne +mosk-orь (p. Moskorz), +mosky (p. Moskiew). Ważne dla objaśnienia nazwy Moskal 'mieszkaniec Wielkiego Księstwa Moskiewskiego', osobliwego morfologicznie (od Moskwa spodziewane Moskwin, jak Litwin od Litwa); w grę wchodzi skojarzenie notorycznego "blinojada" ze stp. nazwą blina, przypadkiem podobną do nazwy etnicznej Moskwa.
  11. moskwiczanie - Słowniki PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-22].  Cytat: moskwiczanin (pot. mieszkaniec Moskwy) -anina, -aninie; -anie, -anów
  12. moskwianie - Słowniki PWN. sjp.pwn.pl. [dostęp 2015-08-22].  Cytat: moskwianin (mieszkaniec Moskwy) -anina, -aninie; -anie, -an
  13. 13,0 13,1 Samuel Linde: Słownik języka polskiego. Wyd. II poprawione i rozszerzone. T. II: "M-O". Cz. 1. Warszawa: Drukarnia XX. Piiarów, 1807-1814, s. 144. [dostęp 2015-08-27]. Cytat: Moskwicin, - a. m., z pogardą: Moskal.
  14. Przemysław Wiatrowski. Ekspresywizmy leksykalne w „Przewodniku Katolickim” z lat 1895–2005. Peiorativa pierwotne. „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”. 17 (37). DOI: 10593/1978/1/wiatrowski.pdf. [dostęp 2015-05-25]. Cytat: Następny odnotowany w piśmie emocjonalizm uzewnętrznia negatywny stosunek nadawców do Rosjan. Wyrażany on jest stosowaną niekiedy strukturą "Moskal". 
  15. Michał Friedrich. Moskale, bolszewicy, kacapy... O polskiej rusofobii i jej korzeniach. „Nigdy Więcej”. Nr 1/2009 (17) (zima-wiosna 2009). [dostęp 2015-08-25]. 
  16. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego/Moskwa - Wikiźródła, teksty i materiały źródłowe. pl.wikisource.org, 1927. [dostęp 2015-08-22].  Cytat: Moskwa, moskiewski, zmoskwicić, Moskal; Moch (jak Lach, brach itp); moskal, ‘placek owsiany’ (ale i z »lipowej mąki«, w czasie głodowym); od miejscowości fińskiej, wymienionej po raz pierwszy w r. 1147; mosk- i mozg- pojawia się jednak w rodzimej topografji: Moskorzew, Mozgawa; w 16. i 17. wieku: »odpowiedź moskiewska«, ‘frantowska’ albo ‘głupio chytra’.
  17. 17,0 17,1 Witold Taszycki (red.): Słownik staropolskich nazw osobowych. T. III: "Kl-M". Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydaw. PAN, 1971, s. 558.
  18. 18,0 18,1 Maria Renata Mayenowa (red.): Słownik polszczyzny XVI wieku. T. XV: "Mor-Nałysion". Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk - Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich; Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1984, s. 34.
  19. 19,0 19,1 Ю. В. Толстой: Первые сорок лет сношений между Россией и Англией, 1553-1593. Рипол Классик. ISBN 9785458130172. [dostęp 2015-08-27]. (ros.)
  20. И. А. Синица: Лингвокультурная личность учёного XIX в. в текстовом пространстве культуры. W: Ученые записки Таврического национального университета им. В. И. Вернадского : журнал, 2007. T. 20, № 4. [on-line]. [dostęp 2015-08-24]. s. 200-205.
  21. " Dla mieszkańca południowo-wschodnich krain ruskich, Rusin - Ruski to Moskal, Kacap; on sam zaś nazywa się w odróżnieniu od tego znienawidzonego plemienia Ukraińcem albo Kazakiem. W zachodnich, podkarpackich okolicach Rusi używa wprawdzie lud nazwiska Rusin - Rusyn, lecz łączy z niem jedynie znaczenie wyznaniowe, a nie narodowe. Najrodowitszy Rusin, jeżeli jest obrządku rzymsko-katolickiego w pojęciu ludu w Galicyi przestaje być Rusinem, a staje się Polakiem." [w:] Lucjan Tatomir: Geografia ogólna i statystyka ziem dawnej Polski. Kraków: 1868, s. 99. [dostęp 5 maja 2009]. (pol.)
  22. Słownik nazwisk współcześnie w Polsce używanych. Serwis heraldyczny Ośrodka Dokumentacji Wychodźstwa Polskiego w Pułtusku.
  23. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200)
  24. Moskale. bazakolejowa.pl. [dostęp 2015-08-31].
  25. © Atlas Kolejowy Polski • Moskale (przystanek osobowy) / woj. podkarpackie. podkarpackie.atlaskolejowy.pl. [dostęp 2015-08-31].
  26. Quote-alpha.png

    Czy zapał krwią ostatni bombardyjer zalał?

    Zgasnął ogień. - Już Moskal rogatki wywalał.

    Gdzież ręczna broń? - Ach, dzisiaj pracowała więcej

    Niż na wszystkich przeglądach za władzy książęcej;

    Zgadłem, dlaczego milczy, - bo nieraz widziałem

    Garstkę naszych walczącą z Moskali nawałem.

    (…) Tam i ci, co bronili, -i ci, co się wdarli,

    Pierwszy raz pokój szczery i wieczny zawarli.

    Choćby cesarz Moskalom kazał wstać, już dusza

    Moskiewska. tam raz pierwszy, cesarza nie słusza.
  27. Adam Mickiewicz: Dziady. Cz. III. Cytat: Lecz ja znam, co być wolnym z łaski Moskwicina.
  28. Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Paryż: Alexander Jełowicki, 1834. Cytat: Stąd to Lachy z Russami w sporach nieskończonych, Idąc z Lecha i Russa, dwu braci rodzonych.
  29. Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz. Paryż: Alexander Jełowicki, 1834. Cytat: Wy Polaki, ja Ruski, teraz się nie bijem, Często na awanpostach nasz s francuzem gada, Pije wódkę; jak krzykną ura! — kanonada. Ruskie przysłowie : s kim się biję, tego lubię.
  30. Odezwa Komitetu Centralnego Narodowego - Wikiźródła, teksty i materiały źródłowe. pl.wikisource.org, 1862-09-01. [dostęp 2015-08-27].  Cytat: Po 15 X Moskale splamiwszy krwią świątynie nasze rozpoczęli prześladowanie na wielką skalę [...]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Kępiński: Lach i Moskal. Z dziejów stereotypu. Wyd. 1. Warszawa, Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1992. ISBN 8301100508.
  • Andrzej de Lazari: Dusza polska i rosyjska: (od Adama Mickiewicza i Aleksandra Puszkina do Czesława Miłosza i Aleksandra Sołżenicyna): materiały do „katalogu” wzajemnych uprzedzeń Polaków i Rosjan. Wyd. 1. Warszawa: Polski Instytut Spraw Międzynarodowych, 2004. ISBN 8391804631.
  • Aleksandra Niewiara: Moskwicin - Moskal - Rosjanin w dokumentach prywatnych. Portret. Wyd. 1. Łódź: Wydawnictwo Naukowe Ibidem, 2006. ISBN 9788388679476.