Mosty Wielkie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Mosty Wielkie
Великі Мости
Ilustracja
Synagoga
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Ukraina

Obwód

 lwowski

Rejon

czerwonogrodzki

Powierzchnia

0,791 km²

Populacja (2020)
• liczba ludności
• gęstość


6256
7632 os./km²

Położenie na mapie obwodu lwowskiego
Mapa konturowa obwodu lwowskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Mosty Wielkie”
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa konturowa Ukrainy, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Mosty Wielkie”
Ziemia50°14′21″N 24°08′45″E/50,239167 24,145833
Portal Ukraina

Mosty Wielkie[1] (dawniej Augustów, Mostki, Mosty, ukr. Великі Мо́сти – Wełyki Mosty, hebr. מוסט רבתי, niem. Groß-Mosty) – miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, w rejonie czerwonogrodzkim. 6256 mieszkańców (2020)[2], dla porównania w 2001 było ich 5924[3].

Miasto królewskie Mosty lokowane w 1549 roku położone było w XVI wieku w województwie bełskim[4]. Wchodziło w skład starostwa mostowskiego w XVIII wieku[5].

Do 1945[6] w Polsce, w województwie lwowskim, w powiecie żółkiewskim, siedziba gminy Mosty Wielkie.

Mosty Wielkie leżą około 45 km od granicy z Polską.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miasto należało do dóbr koronnych, dzierżawy królewskie, w powiecie i województwie bełskim tworzącym starostwo. Początkowo była to wieś założona na prawie wołoskim w roku 1472 roku, położona w województwie bełskim[7]. Następnie zniszczona przez Tatarów. W roku 1497 przez wieś przeszedł oddział 400 zbrojnych, wielkiego mistrza Jana Tiefena wezwanego przez króla Jana Olbrachta na wyprawę wojenną. 9 lipca 1497 sekretarz wielkiego mistrza Naker, odnotował „in eyn wurste dorff genent zcur Brucke und das flies dabey Rotha”. Przywilej miejski otrzymały Mosty w dniu 23 lipca 1549. Pierwszym wójtem miasta założonym na prawie magdeburskim król Zygmunt August uczynił Andrzeja Rokickiego. Na uposażenia wójta w Mostach składało się wówczas 3 łany ziemi, rzeźnia, słodownia, browar, wyszynk gorzałki, 3 miara z młyna. Targ raz w tygodniu obowiązywał w środę, jarmarki na Boże Ciało i Wszystkich Świętych. Oprócz podatku czopowego, miasto zostało zwolnione na 10 lat od szosu, ceł, myt, podatku targowego. Przywilejami objęto również przybyłych do Mostów Żydów. Kolejne przywileje z roku 1550, 1553, 1566, przywileje Stefana Batorego z roku 1576, kolejnych królów z roku 1583, 1604. Do roku 1772 siedziba starostwa. 19 lutego 1796 dawniejsze przywileje miejskie potwierdził cesarz Franciszek I. W roku 1846 właściciel Mostów Józef Udrycki wybudował na terenie miasta nowe koszary wojskowe. W okolicy Mostów znajdują się liczne stanowiska archeologiczne z okresu epoki brązu.

W roku 1880 miasto liczyło 3809 mieszkańców, parafia łacińska w miejscu, dekanat bełski, diecezja lwowska, kościół parafialny założony przez króla Zygmunta Augusta w roku 1549. Kościół murowany, konsekrowany w roku 1837, cerkiew drewniana wystawiona w roku 1712.


W okresie II Rzeczypospolitej w Mostach Wielkich znajdowała się Centralna Szkoła Policji Państwowej, której komendantem od 1936 był insp. Jan Schuch. Po ataku Niemiec i agresji ZSRR na Polskę, kadeci szkoły, wraz z ostatnim dowódcą szkoły insp. Witoldem Dunin-Wąsowiczem, zostali wymordowani przez NKWD ogniem z karabinów maszynowych po zgromadzeniu się na placu apelowym szkoły na wezwanie okupanta[8][9].

Według innych źródeł Informacja o wymordowaniu kadetów jest nieprawdziwa[10]ponieważ na początku września nastąpiła ewakuacja Szkoły Policyjnej, a w koszarach pozostała tylko służba  wartownicza. Gdy około 16 września 1939 r. Niemcy wkroczyli do Mostów Wielkich szkoła była opuszczona. Na mocy porozumienia niemiecko-rosyjskiego o przebiegu granicy, Niemcy opuścili Mosty Wielkie około 23 września. Rosjanie zjawili się w Mostach Wielkich około 25 lub 26 września w nocy. Plotka o rozstrzelaniu kadetów mogła być związana z faktem rozstrzelania kilku dezerterów rosyjskich. Szczegółowe dochodzenie nie potwierdziło rozstrzelania kadetów szkoły policyjnej.

27 czerwca 1941 zajęte przez Wehrmacht. W dniach 6-8 lipca 1941 w mieście odbyły się pogromy, 19 Żydów spalono w synagodze. 22 lipca 1941 Niemcy przy udziale ukraińskich policjantów rozstrzelali 100 przedstawicieli żydowskiej inteligencji. Utworzono otwarte getto, z którego w październiku i listopadzie 1942 roku przesiedlono dużą część Żydów do Sokala i Żółkwi. W Mostach Wielkich pozostało niespełna 4 tys. Żydów, funkcjonował obóz pracy. Likwidacja getta nastąpiła 10 lutego 1943 roku, gdy niemieccy i ukraińscy policjanci rozstrzelali 1150-2000 Żydów w lesie w pobliżu miasta. Obóz pracy zlikwidowano w maju 1943 rozstrzeliwując większość więźniów a 300-400 osób przenosząc do Rawy Ruskiej (gdzie miesiąc później zostali poddani eksterminacji)[11][12].

Pomnik w Mostach Wielkich

W nocy z 27 na 28 stycznia 1944 roku Ukraińcy zabili w Mostach Wielkich 17 Polaków (leśniczych z rodzinami)[13]. Łącznie w latach 1943-1944 z rąk ukraińskich nacjonalistów zginęło 73 mieszkańców miejscowości[14]. W 1996 roku na cmentarzu w Mostach Wielkich odsłonięto pomnik ofiar[15][16].

Pomnik powstał dzięki działalności Społecznego Komitetu Budowy Pomnika, któremu przewodniczył mgr inż. Czesław Filipowski urodzony w Wolicy, gmina Mosty Wielkie. Uroczystego odsłonięcia dokonał dnia 12 października 1996 r. konsul generalny ze Lwowa, Marek Tomasz Leoniuk, natomiast uroczystego poświęcenia dokonał ksiądz kanonik Władysław Szeremet urodzony w Stanisłówce w parafii Mosty Wielkie. Na pomniku zamontowano siedem tablic inskrypcyjnych z imionami i nazwiskami 252 ofiar mordów banderowskich w tej parafii.

Lapidarium na cmentarzu

Część mieszkańców była przeciwna postawieniu tego pomnika, dlatego warto wspomnieć, że pierwsze kwiaty przy pomniku postawiła Ukrainka, mieszkanka Mostów Wielkich Luba Seniuk z domu Rogowska. Konserwatorem i opiekunem pomnika od chwili wzniesienia jest Polak mieszkający w Mostach Wielkich – Marian Franciszek Kładny.

Za zgodą władz administracyjnych i duchownych w 2010 r. rozpoczęto obok pomnika budowę lapidarium z rozpadających się na cmentarzu polskich nagrobków. Zebrano około 75 nagrobków. Widniejące daty na inskrypcjach z XVIII i XIX wieku świadczą o polskości tych ziem.

17 września 1991 r. zarejestrowano parafię rzymskokatolicką w Mostach Wielkich. Nazwa parafii wg statutów to „Religijne zgromadzenie rzymsko-katolickiej cerkwi, parafia Najświętszej Marii Panny i św. Antoniego" .

14 stycznia 2001 r. Rada Miasta podjęła uchwałę o oddaniu parafii nieruchomości z zrujnowanym kościołem i budynkiem plebanii.

W 2004 r. przystąpiono do odbudowy kościoła.

15 sierpnia 2006 r. została odprawiona msza św. z udziałem byłych parafian przybyłych z Polski.

27 grudnia 2009 r. doszło do pierwszej wizyty arcybiskupa Mieczysława Mokrzyckiego metropolity diecezji lwowskiej.

Wizyta kanoniczna Leona Małego miała miejsce 2011 r.

Uroczystej konsekracji kościoła, dokonał dnia 13 czerwca 2017 r. arcybiskup diecezji lwowskiej Mieczysław Mokrzycki

W Mostach Wielkich działa oddział Towarzystwa Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej[17].

Ludzie związani z miastem[edytuj | edytuj kod]

  • kpt. Aleksander Osipowski – burmistrz w II Rzeczypospolitej
  • Włodzimierz Puchalski – polski przyrodnik, fotografik, reżyser filmów przyrodniczych
  • Włodzimierz Stożek – polski matematyk, jeden z przedstawicieli lwowskiej szkoły matematycznej, profesor Politechniki Lwowskiej
  • Wołodymyr Szaszkewycz – ukraiński poeta, tłumacz i działacz oświatowy, syn Markijana Szaszkewycza[18].
  • Andrew Roborecky – biskup Ukraińskiej Cerkwi Greckokatolickiej w Kanadzie
  • Studziński Adam – ksiądz infułat, duszpasterz oddziałów armii Andersa, urodzony w Strzemieniu
  • Szeremet  Władysław – ksiądz kanonik RM wieloletni proboszcz w Otyni, urodzony w Stanisłówce
  • Bryk Józef – major kawalerii Wojska Polskiego zamordowany w Katyniu
  • Bryk Józef – obrońca Lwowa w 1939 r.
  • Hampel Mieczysław – prezes Koła Lwowian w Londynie
  • Hampel Jakub – kapitan artylerii Wojska Polskiego zamordowany w Katyniu
  • Kozar Eustachy – major Wojska Polskiego zamordowany w Katyniu  

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zarządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 28 lutego 1937 r. o ustaleniu urzędowych nazw miast (M.P. z 1937 r. nr 69, poz. 104).
  2. Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року (ukr.).
  3. Liczby ludności miejscowości obwodu lwowskiego na podstawie spisu ludności wg stanu na dzień 5 grudnia 2001 roku (ukr.).
  4. Zenon Guldon, Jacek Wijaczka, Skupiska i gminy żydowskie w Polsce do końca XVI wieku, w: Czasy Nowożytne, 21, 2008, s. 173.
  5. Wiesław Bondyra, Własność ziemska w województwie bełskim w czasach saskich, Lublin 2015, s. 38.
  6. Ustawa z dnia 31 grudnia 1945 r. o ratyfikacji podpisanej w Moskwie dnia 16 sierpnia 1945 r. umowy między Rzecząpospolitą Polską a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich o polsko-radzieckiej granicy państwowej (Dz.U. z 1946 r. nr 2, poz. 5).
  7. Grzegorz Jawor, Osady prawa wołoskiego i ich mieszkańcy na Rusi Czerwonej w późnym średniowieczu, Lublin 2000, s. 212.
  8. Krystyna Balicka Zagłada policji polskiej w: Cracovia Leopolis nr 4(40)/2004, Czas wojny, czas zagłady.
  9. Krystyna Balicka: Zagłada policji polskiej. [dostęp 2015-05-02].
  10. Zbigniew Nowak, Od Augustowa do Mostów Wielkich. Szkice z dziejów kresowego miasteczka 1549-1945, 2004.
  11. Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Red. I.A. Altman, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6 s. 138
  12. Historia – Społeczność żydowska przed 1989 (pol.). Wirtualny sztetl. [dostęp 2016-01-17].
  13. Grzegorz Motyka, Od rzezi wołyńskiej do akcji „Wisła”, Kraków 2011, ISBN 978-83-08-04576-3, s. 233
  14. Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Krzysztof Bulzacki, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947, Wrocław: Wydawnictwo Stowarzyszenie Upamiętnienia Ofiar Zbrodni Ukraińskich Nacjonalistów, 2006, s. 1130, ISBN 83-85865-17-9, OCLC 77512897.
  15. Na rubieży, nr 87, s.34
  16. Na rubieży, nr 36, s.26
  17. Towarzystwo Kultury Polskiej Ziemi Lwowskiej.
  18. Ігор Мельник. Володимир Шашкевич — син Маркіяна. „Zbruč”. 7 kwietnia 2014. (ukr.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]