Mundur Wojska Polskiego Królestwa Kongresowego

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sierżant gwardii pieszej

Mundur Wojska Polskiego Królestwa Kongresowego – ubiór żołnierzy polskich w latach 1815–1831.

W myśl Ustawy Konstytucyjnej z listopada 1815 roku wojsko Królestwa Polskiego zachowało „kolor swego munduru, ubiór właściwy i wszystko co się tyczy jego narodowości”.

Umundurowanie gwardii[edytuj | edytuj kod]

Grenadierzy gwardii
Żołnierze 1 pułku strzelców pieszych

Umundurowanie gwardii nie różniło się zasadniczo od umundurowania innych oddziałów tego samego rodzaju broni. Na kołnierzach i mankietach żołnierze gwardii naszyte mieli pętlice w formie podwójnych belek. Pętlica oficerów wykonana była ze srebrnej taśmy, szeregowi nosili pętlice białe. Na guzikach mundurów i na tarczy amazonek pod orłem na kaszkiecie, zamiast cyfry pułku, gwardia nosiła wizerunek gorejącego granatu[1]. Do 1818 roku grenadierzy nosili naramienniki żółte, a po zmianie barw – pąsowe. Podobnie zmieniono sukno, którym od spodu podszywano oficerskie epolety.

W czaprakach artylerii gwardii lampas był czarny, aksamitny. Wszystkie trzy bronie gwardii używały czarnej, skórzanej ładownicy[a] z żółtą, metalową gwiazdą pośrodku, a grenadierzy dodatkowo – z wizerunkiem granatu w każdym rogu.

Mundur korpusu piechoty[edytuj | edytuj kod]

Podstawową barwą korpusu piechoty był kolor granatowy i żółty.

Żołnierze piechoty liniowej[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze piechoty liniowej nosili granatowe kurtki mundurowe z żółtymi wyłogami[b], kołnierzem i łapkami rękawów, z białymi guzikami[2]. Na guzikach umieszczano numery pułku. Pułki różniły się kolorem naramienników. Mogły one być żółte, białe, niebieskie lub granatowe[1]. Na naramiennikach wycinano numery dywizji[3]. Te zaś były podłożone pod sukno czerwone lub żółte[2]. Lejbik sukienny, biały, bez pół, miał dziewięć guzików w jeden rząd, kołnierz i żółte łapki przy rękawach, a patki, jak przy kurtkach paradnych. Przy lejbiku noszono zwykle okrągłą, granatową furażerkę bez daszka, z żółtym otokiem i żółtą wypustką. W 1828 roku lejbiki wycofano[1].

Do granatowej kurtki noszono sukienne białe, obcisłe spodnie. W zimie noszono je wraz z długimi do kolan, czarnymi sukiennymi kamaszami, zapinanymi na dwanaście białych wypukłych metalowych guzików[2]. Latem noszono białe, płócienne czechczery, z siedmioma płóciennymi guzikami[4], do dołu do połowy łydek. Na co dzień używano szarych spodni z lampasami i żółtą wypustką, wypuszczając je na wierzch ciżem. W 1826 roku wycofano białe i szare spodnie, wprowadzając w ich miejsce długie spodnie granatowe z żółtą wypustką[5]. Od 1827 roku oficerowie używali letnich, białych czechczer i płaszczy z peleryną. Na służbie nosili zaś półksiężycowaty ryngraf z białym orłem pośrodku. Oficerowie młodsi – ryngraf srebrny, starsi – pozłacany. Przy ubiorze balowym stosowano białe jedwabne pończochy do płytkich czarnych trzewików. Spodnie paradne wykonane były z białego sukna. Wpuszczano je w długie czarne buty o ostrych szpicach i rozdętych cholewach. Wzorcowy but przechowywany był w Belwederze[5].

Biały płaszcz piechoty zapinany był na sześć guzików, w jeden rząd[1]. Posiadał wysoki, zapinany na haftki, żółty kołnierz z białą wypustką. Od 1823 roku wprowadzono płaszcze z sukna szaraczkowego[4]. Ma zimę stosowano białe sukienne rękawice z jednymi palcem.

Nakryciem głowy piechoty był czarny, filcowy kaszkiet[c] z białymi kordonami[3]. Z przodu kaszkietu doczepiano orła z koroną i szponami z żółtego metalu stojącego na tarczy amazonek. Na tarczy wybijano numer pułku. W tle głowy orła kokarda biała, włóczkowa, a nad nią pompon kulisty, włóczkowy. Fizylierzy 1 batalionu nosili pompony białe, kompanie fizylierskie drugiego – w górnej części białe, w dolnej granatowe. Woltyżerowie 1 batalionu - żółte, drugiego - żółto-granatowe. Grenadierzy nosili wysoką, czarną kitę włosianą[d]. W 1826 roku wprowadzono wysokie kaszkiety[e] rezygnując z girland i skrócono chwasty[1]. Kaszkiet często pokrywano czarnym, ceratowym pokrowcem, na którym, przed 1824 rokiem wypisywano żółtą farbą znak kompanii.

Umundurowania dopełniał tornister ze skóry cielęcej, z białymi pasami. Na tornister kładziono wałek płócienny. Od roku 1826 zmieniono pasy do tornistra i zamiast wałka płóciennego noszono futerał na zwinięty płaszcz z czarnej ceraty. Żołnierz występujący bez tornistra rolował płaszcz i nosił go przez pierś lub przytroczony do ładownicy.

Felcech był z białej taśmy u grenadierów z czerwonymi pomponami, z żółtymi u woltyżerów i białymi u fizylierów[1].

Ładownica[f] z czarnej lakierowanej skóry ozdobiona była bombą gorejącą[1]. Grenadierzy i woltyżerowie mieli na ładownicach granat o trzech płomieniach, fizylierzy o jednym[4]. Do ładownicy przytroczony był czarny, ceratowy pokrowiec z literami jak na opończach ceratowych na kaszkietach. Lederwerki[g] i bandolier do pałasza lub do pochwy bagnetu wykonany był z białej, kredowanej skóry.

Podoficerowie nosili na kurtkach paradnych na kołnierzu i wyłogach rękawów, srebrne galony. Muzykanci i dobosze posiadali kurtki paradne ozdobione białymi włóczkowymi taśmami z żółtym paskiem na kołnierzu, rabatach, rękawach, wyłogach rękawów, na połach i na szwach[5]. Tambormajor, zamiast taśm, miał srebrne galony, a przy każdym guziku, srebrny kutasik[5]

Przy mundurze małym oficerowie piechoty nosili kapelusz z czarnym piórem, a jako codzienne nakrycie głowy służyła furażerka z daszkiem. Frak mundurowy szyto granatowego sukna i ozdabiano żółtymi wyłogami[5].

Pod szlifami umieszczano podszewkę z sukna tego koloru, co naramienniki żołnierzy. Same szlify były z taśmy srebrnej. Surdut granatowy z kołnierzem i żółtymi łapkami rękawów zapinany był na dwanaście wielkich guzików, w dwa rzędy.

Strzelcy piesi[edytuj | edytuj kod]

Ubiór strzelców pieszych był podobny do ubioru piechoty liniowej. Różnice występowały w barwie. Przy granatowej kurtce paradnej kołnierz, wyłogi na piersiach, rękawach i połach były również granatowe, a wypustki żółte[6]. Naramienniki, w zależności od pułku, były barwy żółtej[h] lub granatowej[i] z żółtą wypustką. Numer dywizji był odpowiednio czerwony lub żółty. Od 1822 kompania karabinierska 1 psp nosiła literę M z koroną.

Granatowy lejbik strzelca pieszego posiadał żółtą wypustkę na kołnierzu i rękawach[6]. Granatowe spodnie sukienne miały żółtą wypustkę, lederwerki były czarno lakierowane, a kołnierz od płaszcza – granatowy z wypustką żółtą.

Na głowie strzelec pieszy nosił granatową furażerkę z trzema żółtymi wypustkami, a na ładownicy umieszczano numer pułku. Również frak mundurowy miał granatowe wyłogi. Kołnierz i wyłogi rękawów posiadały żółtą wypustką. Szare spodnie codzienne posiadały granatowe lampasy i żółtą wypustką pośrodku[5]. Czaprak był bez żółtego lampasu.

Umundurowanie korpusu jazdy[edytuj | edytuj kod]

Ułani Królestwa Kongresowego
Strzelec konny

Ułani[edytuj | edytuj kod]

Ułani nosili czapkę ułańską, o wysmuklonym kształcie[7]. W części górnej czapka miała kolor pułkowy[j]. Oficerowie na kokardzie przy czapce nosili złocony krzyż kawalerski[8], nad nim kitkę lub pompon; z prawego rogu czapki zwisał długi etyszkiet z chwastami. Granatowa kurtka ułańska[7] miała wyłogi, wypustki i kołnierz barwy pułkowej[8]. Kołnierz na surducie, lejbik i płaszcz miały również barwy pułkowe[7]. Proporczyki przy lancy w części górnej miały kolor pułkowy, u dołu – biały. Ułańskie wąsy mogły być długie.

Strzelcy konni[edytuj | edytuj kod]

Strzelcy konni nosili kurtkę szaserską z zielonego sukna. Posiadała ona jeden rząd białych guzików z numerem pułku[9], nie posiadała natomiast wyłogów napierśnych, a jedynie patki na kołnierzu, łapki przy rękawach i wypustki w kolorach pułku[k]. Naramienniki z białej blachy wycinanej w łuskę, podszyte suknem w kolorze pułkowym[5]. Saszerskie ciemnozielone spodnie paradne z szerokimi lampasami w kolorze pułkowym, miały u dołu skórzane karwasze dochodzące do kolan[9]. Lederwerek wykonany był z białej skóry.

Mundur codzienny składał się z zielonego lejbika z wypustkami koloru pułkowego na kołnierzu i rękawach oraz naramiennikach z zielonego sukna. Szaraczkowate rajtuzy podszyte były skórą[9][l]. Na głowie szaser nosił zieloną furażerkę z trzema kolorowymi wypustkami[5].

Strzelcom konnym przysługiwał też kaszkiet z przytroczonym orłem na tarczy amazonek i numerem pułku. Na ceratowym pokrowcu malowano literę „S" i cyfrę z numerem szwadronu[9]. W niepogodę noszono biały płaszcz[m] z kołnierzem z wypustką i kolorowymi patkami, ale bez rozcięcia z tyłu[5]. Płaszcz był na tyle obszerny, że zapewniał osłonę mantelzaka i zadu końskiego. Szary mantelzak zapinano na sześć guzików, ładownica wykonana z czarnej, lakierowanej skóry, z białym orłem, lederwerki białe[5].

Mundury podoficerów, muzykantów i trębaczy wyróżniały się jak w piechocie.

Oficerom przysługiwał kaszkiet, kurtka paradna ze szlifami z metalowej łuski, surdut zielony z kołnierzem z kolorowymi wyłogami rękawów[5][n].

Wicemundur[o] posiadał długie poły. Do tego noszono obcisłe zielone spodnie. Do butów huzarskich noszono spodnie paradne, jak u żołnierzy, lecz nie obszyte skórą. Do użytku codziennego używano szarych spodni i płaszcza z peleryną. Do munduru małego noszono kapelusz z pióropuszem białym, o piórach opadających, z koniuszkami karmazynowymi, z podpinką rzemienną.

Na co dzień używano furażerki z daszkiem. Na służbę przypinano czarną ładownicę z orłem srebrnym i srebrnym okuciem, na taśmie srebrnej z tarczą, klamrą i przetyczkami. Płaszcz z czarnym rzemiennym temblakiem, przerabianym srebrem.

Mundury korpusu artylerii i inżynierii[edytuj | edytuj kod]

Korpus wyróżniał się barwą zieloną, z czarnymi dodatkami.

W artylerii pieszej[edytuj | edytuj kod]

W artylerii pieszej na głowie noszono czarny kaszkiet z pomponem i czerwonymi kordonami. Podpinka była z żółtego materiału, z granatem na guzach. Orzeł z białej blachy nie posiadał tarczy amazonek[10]. Wsparty był na dwóch skrzyżowanych lufach armatnich.

Artylerzysta nosił zieloną kurtka z wyłogami, kołnierzem i czarnymi mankietami rękawów. Wypustki były pąsowe i takie jak na kołnierzu, patki na rękawach. Kurtka zapinana była na żółte guziki metalowe z wyobrażeniem granatu z płomieniem nad dwiema skrzyżowanymi lufami. Naramienniki z pąsowego sukna posiadały wycięte cyfry "1" lub "2"[p] z podkładką z żółtego sukna. Lejbik posiadał kolor zielony z czarnym kołnierzem, wypustkami pąsowymi na kołnierzu i rękawach, z guzikami mundurowymi i naramiennikami jak przy kurtce. Lederwerki były białe, a na ładownicy widniał żółty granat metalowy, o trzech płomieniach.

Rakietnicy piesi ubrani byli jak artylerzyści piesi, tylko na naramiennikach mieli żółtą literę "R"[11].

Artyleria konna[edytuj | edytuj kod]

Oficer artylerii konnej

Artylerzyści konni i rakietnicy konni nosili kaszkiety identyczne jak strzelcy konni. Kaszkiet posiadał czerwony kordon z podłużnym pąsowym pomponem, a od 1827 roku z pompon kulisty z białym orłem nad dwiema skrzyżowanymi lufami, z podpinką z metalowych żółtych łusek.

Zielona kurtka artylerzystów konnych posiadała czarne wyłogi, pąsowe wypustki, żółte guziki z wybitym granatem płomienistym i dwoma lufami.

Zielony lejbik sukienny posiadał pąsowe wypustki. Spodnie paradne również zielone z pąsowymi lampasami[12]. Spodnie podszyte były skórą do kolan. Jako strój codzienny używano szarych[q]. Szary płaszcz posiadał czarny kołnierz, pąsową wypustkę i pąsową patkę. Żółte szlify podszyte były pąsowym suknem. Na głowie noszono zieloną furażerkę z czarnym otokiem i trzema pąsowymi wypustkami. Felcechy z czerwonymi pomponami[8]. Ładownica posiadała dwie na krzyż ułożone lufy z żółtego metalu. Lederwerki były białe, a czaprak barankowy czarny, z lampasem pąsowym.

Saperzy i inżynieria[edytuj | edytuj kod]

Oficerowie korpusu inżynierów nosili mundur zielony. Kurtka z wyłogami, kołnierzem i czarnymi mankietami rękawów. Wypustki były pąsowe, a na rękawach czarna aksamitna łapka. Przysługiwał im też kapelusz, z czarnym pióropuszem<[11][r]. Od 1819 roku saperzy nosili pąsowy naramiennik z wyciętą literą "S", podszytą żółtym suknem. Do prac stosowano czarny żelazny kask lub czarny kirys.

W Batalionie Saperów noszono mundur jak w artylerii pieszej, a broń i oporządzenie jak w piechocie liniowej[s]. W 1825 zmieniono guziki żółte na białe. Patki rękawów wykonane z czarnego sukna. Do 1819 roku stosowano naramiennik czarny, od 1819 pąsowy z literą "S" podszytą żółtym suknem. Na patrontaszach granat o trzech płomieniach[11].

Żołnierze korpusu pociągów występowali w kaszkiecie z przytroczonym orłem na tarczy amazonek. Nosili szarą kurtkę z niebieskimi wypustkami, naramiennikami i mankietami oraz czerwonymi patkami na kołnierzu, spodnie szare z niebieskimi lampasami lub wypustkami.

Mundur żandarmerii[edytuj | edytuj kod]

Żandarm
Generał Królestwa Polskiego

W korpusie żandarmerii stosowano kask z czarnej lakierowanej skóry według modelu rosyjskiego z roku 1808. Kask posiadał wysoki grzebień z czarnego włosia i biały orzełek na mosiężnej blasze, z mosiężną podpinką. Żandarm nosił kurtkę błękitna z karmazynowymi wyłogami rękawów, patkami na kołnierzu i wypustkami. Guziki z wyobrażeniem granatu, a na lewym ramieniu białe włóczkowe akselbanty, u oficerów – srebrne.

Spodnie paradne – białe sukienne, ale oficerowie nosili zazwyczaj łosiowe. Do długich butów przybijano ostrogi. Lejbik codzienny, płaszcz oraz surdut oficerski – krojem jak u strzelców konnych. Na głowie noszono błękitną furażerkę z trzema karmazynowymi wypustkami. Mundur dopełniały rękawice z mankietami i czaprak barankowy z błękitnym lampasem.

Mundur generałów, adiutantów i weteranów[edytuj | edytuj kod]

Generalicja i adiutanci nosili frak ze złotym haftem o specjalnym wzorze. Także akselbanty były złote. Noszono je na prawym ramieniu. Guziki z orłem i wszystkie inne ozdoby były barwy złotej. Wyjątek stanowiły szarfy, felcech i gwiazdki na czapraku. Na złotych szlifach umieszczono cyfry królewskie srebrne, ze srebrną koroną. Czaprak był zazwyczaj biały, z białymi galonami. Mógł też być z czarnego niedźwiedziego futra.

Na mundurze fligel-adiutanta widniał haft srebrny i srebrne szlify. Adiutanci polowi generałów nosili frak granatowy z kołnierzem, łapkami na rękawach oraz wyłogami pół karmazynowymi i białymi wypustkami. Na kołnierzu i rękawach umieszczano srebrne belki. Srebrne akselbanty noszono na prawym ramieniu.

W piechocie adiutanci używali białych spodnie, a w jeździe granatowych z karmazynową wypustką. Do kapelusza noszonego wzdłuż w piechocie doczepiali czarny pióropusz, a w jeździe biały z końcami karmazynowymi.

Szczegółami mundurowymi różnili się także oficerowie sztabu głównego, sztabu kwatermistrzostwa generalnego i innych służb.

Generał Naczelny Administracji miał na kołnierzu haft ciągły w kształcie łańcuszka, „liściami przerabiany” oraz dwie belki z każdego boku kołnierza, takiż sam haft na łapkach rękawów.

Osobny mundur przysługiwał weteranom i inwalidom. Był podobny do ubioru strzelców pieszych, ale kurtka miała barwę niebieską. Zapinana była na dziewięć guzików w jeden rząd, spodnie długie, niebieskie, z wypustką, kaszkiet bez kordonów, pod orłem litera "I" lub "W".

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. patrontasz
  2. Pierwotnie planowano pąsowe
  3. Inaczej czako
  4. w marszu przytroczona do pochwy pałasza
  5. Kiwery
  6. Patrontasz
  7. pas do ładownicy
  8. 1 psp, 2 psp
  9. 3 psp, 4 psp
  10. 1 p.uł. miał kolor karmazynowy (do roku 1818 miał czapki granatowe), 2 p.uł. – biały, 3 p.uł. – żółty, 4 p.uł. – niebieski
  11. 1 psk – karmazynowy, 2 psk – biały, 3 psk – żółty, 4 psk – niebieski
  12. z lampasem, od roku 1826 jedynie z kolorową wypustką
  13. od 1823 roku – szary
  14. Od 1829 roku z kolorową wypustką
  15. Mundur mały
  16. W zależności od podległości określonej brygadzie
  17. do roku 1820 z lampasami czarnymi i wypustką czerwoną, potem z lampasami pąsowymi, a od roku 1826 tylko z wypustkami
  18. Od 1819 roku noszony wzdłuż
  19. zamiast pałasza nóż faszynowy (siekacz)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g Żygulski (jun.) i Wielecki 1988 ↓, s. 76.
  2. a b c Gembarzewski 2003 ↓, s. 93.
  3. a b Leonard Ratajczak: Historyczny rodowód polskiego ceremoniału wojskowego. s. 92–94.
  4. a b c Gembarzewski 2003 ↓, s. 94.
  5. a b c d e f g h i j k Żygulski (jun.) i Wielecki 1988 ↓, s. 77.
  6. a b Gembarzewski 2003 ↓, s. 96.
  7. a b c Żygulski (jun.) i Wielecki 1988 ↓, s. 79.
  8. a b c Gembarzewski 2003 ↓, s. 115.
  9. a b c d Gembarzewski 2003 ↓, s. 114.
  10. Kazimierz Madej: Polskie symbole wojskowe .... s. 15.
  11. a b c Gembarzewski 2003 ↓, s. 145.
  12. Gembarzewski 2003 ↓, s. 144.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bronisław Gembarzewski: Wojsko Polskie – Królestwo Polskie 1815–1830. Poznań: Wydawnictwo Kurpisz, 2003. ISBN 83-88841-48-3.
  • Karol Linder: Dawne Wojsko Polskie. Ubiór i uzbrojenie. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1960.
  • Madej Kazimierz: Polskie symbole wojskowe 1943-1978 : godło, sztandary, ordery, odznaczenia i odznaki ludowego Wojska Polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1980. ISBN 83-11-06410-5.
  • Leonard Ratajczak: Historyczny rodowód polskiego ceremoniału wojskowego. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej. ISBN 83-11-06506-3.
  • Zdzisław Żygulski (jun.), Henryk Wielecki: Polski mundur wojskowy. Kraków: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1988. ISBN 83-03-01483-8.
  • Karol Kozłowski: Album Wojska Polskiego z 1831 roku zawierający dwanaście tablic odręcznie kolorowanych rysunku Jul. Kossaka, W.Eliasza, W. Mottego i innych artystów. Poznań: Drukarnia Dziennika Poznańskiego, 1887.