Muszkatołowcowate

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Muszkatołowcowate
Ilustracja
Myristica fragrans
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad magnoliowe
Rząd magnoliowce
Rodzina muszkatołowcowate
Nazwa systematyczna
Myristicaceae R. Br.
Prodr.: 399. 27 Mar 1810

Muszkatołowcowate, muszkatowcowate (Myristicaceae R. Br.) – rodzina roślin drzewiastych i krzewiastych z około 475 gatunkami[1] zaliczanymi do 20[1]–21 rodzajów[2]. Występują na obszarach międzyzwrotnikowych, przy czym zasięgi poszczególnych rodzajów mieszczą się z reguły w którymś z trzech centrów występowania – w Azji wraz z północną Australią i Oceanią, w Afryce wraz z Madagaskarem oraz na kontynentach amerykańskich. We florze Polski brak przedstawicieli tej rodziny. Wielu przedstawicieli rodziny ma duże znaczenie gospodarcze. Najbardziej rozpowszechnionym w uprawie gatunkiem jest muszkatołowiec korzenny Myristica fragrans, z którego nasion pozyskuje się gałkę muszkatołową. Poza tym do rodziny tej należy szereg innych roślin przyprawowych, owocowych, leczniczych i dostarczających drewna[3].

Morfologia[edytuj]

Nasiona muszkatołowca korzennego – gałka muszkatołowa
Owoc i nasiono w osnówce Knema globularia
Pokrój
Drzewa, rzadziej krzewy[3]. Rośliny wyróżniają się obecnością czerwonego soku, wydłużonymi i czerwonawymi pąkami szczytowymi. Główna oś pędu jest zwykle wyprostowana, a odgałęzienia skupione są w pozornych okółkach i rozpościerają się promieniście[1].
Liście
Zimozielone[4]. Wyrastają naprzemianlegle w dwóch rzędach, pozbawione są przylistków. Są całobrzegie i niepodzielone[3]. Ogonek jest zwykle krótki, a blaszka od spodu sinaway[1], skórzasta[4]. Często w różnym stopniu uszkadzana jest przez owady, co wskazywane jest jako cecha wyróżniająca dla rodziny[1]. Często też blaszka jest przezroczyście punktowana[5].
Kwiaty
Zwykle drobne (o średnicy poniżej 1 cm[1]) i jednopłciowe, przy czym rośliny są jednopienne i dwupienne. Kwiaty skupione są w pęczkach tworzących złożone wiechy, grona, wierzchotki i główki[5]. Luźne kwiatostany o długich szypułkach występują u amerykańskich przedstawicieli rodziny i w azjatyckim rodzaju Horsfieldia. Skrócenie szypułek dające efekt główkowatego baldachu nastąpiło w rodzaju Scyphocephalium, a typowe główki występują w rodzajach Brochoneura i Pycnanthus[3]. Elementy kwiatu ułożone są w okółkach (inaczej niż u innych przedstawicieli rzędu magnoliowców, gdzie zwykle mają układ spiralny). Okwiat zbudowany jest zwykle z 3, rzadziej 2, 4 lub 5 zrośniętych listków, barwy żółtawobiałej, rzadziej żółtej, pomarańczowej do czerwonej[3]. W kwiatach męskich pręciki są zrośnięte w kolumienkę (wyjątkiem są niektórzy przedstawiciele rodzaju Compsoneura, u których wolne pręciki zagięte są do środka kwiatu). Kolumienka może być smukła i wydłużona (rodzaje Myristica, Virola i Iryanthera), lub krótka (Horsfieldia). W rodzaju Knema kolumienkę tworzą tylko nitki pręcików i jest ona na szczycie spłaszczona, a wolne pylniki są rozpostarte parasolowato wokół[3]. Pręcików jest w sumie od 2 do 40. Główka składa się z dwóch zewnątrzpylnych pylników, pękających podłużnie[5].
Kwiaty żeńskie posiadają jeden słupek z gruboośrodkowym, anatropowym zalążkiem[3]. Zalążnia jest górna, szyjka słupka krótka lub jej brak, znamię dwudzielne lub dyskowate[5].
Owoce
Mięsisty lub suchy, drewniejący. Jako powstający z jednego owocolistka i pękający dwuklapowo określany jest strąkiem lub pękającą (!) jagodą[4]. Po pęknięciu owocni odsłania się pojedyncze nasiono, zwykle otoczone czerwoną osnówką (różnie wykształconą u różnych gatunków). Samo nasiono otacza też wielowarstwowa łupina nasienna. Wnętrze wypełnia przede wszystkim bielmozarodek jest drobny[3].

Systematyka[edytuj]

Pozycja systematyczna według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016)

Klad bazalny w obrębie rzędu magnoliowców[1]:

magnoliowce

muszkatołowcowate Myristicaceae




magnoliowate Magnoliaceae





degeneriowate Degeneriaceae



himantandrowate Himantandraceae





Eupomatiaceae



flaszowcowate Annonaceae






Pozycja w systemie Reveala (1999)

Rodzina zaliczona została do monotypowego rzędu muszkatołowców. Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Magnoliopsida Brongn., podklasa magnoliowe (Magnoliidae Novák ex Takht.), nadrząd Magnolianae Takht., rząd muszkatołowce (Myristicales Thomé ), rodzina muszkatołowcowate (Myristicaceae R. Br.)[6].

Wykaz rodzajów według The Plant List[2]
System Cronquista (1981) 

Rodzina z rzędu magnoliowców.

Zastosowanie[edytuj]

Szczególnie duże znaczenie ekonomiczne ma muszkatołowiec korzenny Myristica fragrans, który po złamaniu monopolu Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej na uprawę tego gatunku w 1843 rozprzestrzeniony został w całym obszarze tropikalnym. Nasiona tego gatunku służą przede wszystkim do wyrobu przyprawy – gałki muszkatołowej (stosowanej także jako narkotyk halucynogenny). Z uzyskiwanego z nich tłuszczu wyrabia się także masło muszkatowe. Osnówka otaczająca nasiona to przyprawa zwana macis (często fałszowana podobną, a nie mającą aromatu osnówką Myristica malabarica – tzw. bombay-macis). Podobną do gałki muszkatołowej tzw. gałkę papua pozyskuje się z Myristica argentea i Myristica neglecta rosnących na Nowej Gwinei oraz Myristica succedanea z Moluków[3].

Owocnie z rodzajów Myristica i Horsfieldia są jadalne, przyrządzane z octem i cukrem[3].

Znaczenie lecznicze w Afryce ma Pycnanthus kombo, z którego nasion pozyskuje się tłuszcz służący do leczenia chorób skóry. Nasiona Brochoneura acuminata z Madagaskaru są wykorzystywane do leczenia chorób przewodu pokarmowego. Sok mleczny z naciętych pni Myristica cumingii na Filipinach stosowany bywa w schorzeniach jamy ustnej. Szereg gatunków użytkowanych jest leczniczo w Ameryce Południowej przez Indian. Żywica z roślin z rodzaju Virola służy do zatruwania strzał, a sok mleczny ma działanie halucynogenne[3].

Tłuszcz z nasion roślin z rodzaju Virola, zwanych „orzechami olejowymi”, służy do wyrobu świec i mydła. Osnówkami nasion z rodzaju Horsfieldia barwi się zęby na czerwono na wyspie Ambon[3].

Liczne gatunki dostarczają także wartościowego drewna. Tak jest w przypadku drzew z rodzaju muszkatołowiec. Duże znaczenie ma też: Horsfieldia irya (drewno doskonale nadające się do polerowania), Otoba novogranatensis (drewno odporne na działanie szkodników, ważny surowiec w budownictwie na terenie Kolumbii), Pycnanthus kombo (wykorzystywane do wyrobu łodzi)[3].

Przypisy

  1. a b c d e f g h P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2016-08-07].
  2. a b Myristicaceae (ang.). The Plant List. [dostęp 7 grudnia 2014].
  3. a b c d e f g h i j k l m Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe. T. 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 38-40. ISBN 83-7079-778-4.
  4. a b c L. Watson, M. J. Dallwitz: Myristicaceae R. Br.. W: The families of flowering plants. The families of flowering plants: descriptions, illustrations, identification, and information retrieval [on-line]. delta-intkey.com. [dostęp 2016-08-07].
  5. a b c d Bingtao Li & Thomas K. Wilson: Myristicaceae. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-08-07].
  6. Crescent Bloom: Myristicaceae (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-05-31].