Nad przepaścią (powieść)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nad przepaścią
Ilustracja
Autor Józef Ignacy Kraszewski
Typ utworu powieść obyczajowa
Data powstania 1884
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Lwów
Język polski
Data wydania 1887
Wydawca Księgarnia H. Altenberga

Nad przepaścią – współczesna powieść obyczajowa Józefa Ignacego Kraszewskiego. Napisana została w lipcu 1884 roku podczas osadzenia autora w twierdzy w Magdeburgu[1]. Pierwsza publikacja miała miejsce w „Dzienniku Polskim”, 1887, nr 86–130; wydanie książkowe ukazało się w 1887 roku nakładem księgarni H. Altenberga we Lwowie. Przekład czeski – Nad propasti (Morituri) – autorstwa Karela V. Rypáčka, z ilustracjami Josifa Kočiho i nakładem Josifa R. Vilímka, wydrukowany został w Pradze: 1913[2] i 1920[3].

Okoliczności powstania utworu[edytuj | edytuj kod]

Od 26 maja 1884 roku Kraszewski przebywał w twierdzy w Magdeburgu. To skutek procesu, mającego miejsce w Lipsku w dniach 12–19 maja, który rząd pruski wytoczył jemu i Franciszkowi Hentschowi, pracownikowi administracji telegrafów. Oskarżono ich o szpiegowanie na rzecz rządu francuskiego. W sprawę zaangażowany był sam Otto von Bismarck, którego list został odczytany na rozprawie sądowej. Skazano Kraszewskiego na trzy i pół lata twierdzy i to właśnie w Magdeburgu zostało napisane Nad przepaścią[4].

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Akcja powieści dzieje się w Warszawie. Główny bohater, trzydziestokilkuletni Aureli Żabiec, typ utracjusza i dekadenta, pragnie popełnić samobójstwo, które zostaje zaniechane z powodu przybycia dawnej znajomej, służącej domu Żabców, panny Salomei. Widząc, w jakiej go zastała sytuacji, zabiera mu strychninę i rewolwer i obiecuje, że jeśli w ciągu miesiąca Żabiec nie zmieni zdania i swojego położenia, które doprowadziło go do tego, co zobaczyła, odda mu je.

Powieść opowiada o wahaniach, wątpliwościach i błądzeniu Aurelego w poszukiwaniu własnej drogi i chęci zmiany dotychczasowego życia. Ważną rolę odgrywa w nich przypadek: wygrana w karty, stosunki z ciotką Winnicką, pojawienie się hrabiny Eleonory, dawnej miłości Aurelego, wreszcie samej Salomei. Ostatecznie Aureli zmienia się – osiada w Maczkach pod Warszawą i oddaje się tam pracy, odcinając się od swojej przeszłości.

Recepcja[edytuj | edytuj kod]

W 1888 roku, czyli świeżo po publikacji książkowej, ukazały się dwie recenzje tej powieści[5][6].

Recenzent „Prawdy” ocenia utwór w sposób pozytywny jako dzieło dojrzałego pisarza. Zwraca uwagę na warunki, w jakich powstawała owa powieść, dostrzega pośpiech w jej tworzeniu, a więc m.in. niekonsekwencję wydarzeń, szkicowość postaci, papierową motywację działań bohaterów. Stwierdza on w pewnym momencie:

Kraszewski nie przeglądał tego, co napisał, bo wiecznie trawiła go gorączka druku[5].

Traktuje powieść Kraszewskiego jako sposób ucieczki więźnia do rzeczywistości, jaką zapamiętał, przebywając na wolności. Całość zostaje jednak oceniona w sposób pozytywny jako dzieło dojrzałego pisarza[5].

W warszawskim „Życiu” recenzent również zwraca uwagę na brak pogłębionej psychologii postaci, zauważa jednak:

Dawniejszemi laty bohaterowie jego, mimo iż do życia i szczęścia posiadali wszelkie prawa, ginęli najczęściej nie z winy własnej, niby drzewa burzą nadłamane. Teraz, przeciwnie, stwarza postać Aurelego Żabca, pasożyta, światowca, gracza, który przecież wkońcu wychodzi na porządnego człowieka[6].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Książka ukazała się we Lwowie w 1887 roku. Nie była potem wznawiana. Nie doczekała się również szerszych analiz w literaturze fachowej. Może to wynikać z faktu, że w bibliotekach na świecie zachowało się stosunkowo niewiele egzemplarzy książki[7]. Jeden jest przechowywany w Bibliotece Jagiellońskiej, drugi w Columbus[8], trzeci zaś w Lwowskiej Narodowej Naukowej Bibliotece Ukrainy im. Wasyla Stefanyka. Wersja elektroniczna powieści ukazała się w kwietniu 2021 w serwisie Wikiźródła[9].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. M. Wańkowicz, Karafka La Fontaine’a, tom II, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1981, s. 370.
  2. S. Stupkiewicz, I. Śliwińska, W. Roszkowska-Sykałowa, Józef Ignacy Kraszewski. Zarys bibliograficzny, Nowy Korbut 12, Kraków 1966, s. 76.
  3. Niewykluczone, że jest to jedno wydanie bez daty lub dodruk.
  4. J.I. Kraszewski, Nad przepaścią, Księgarnia H. Altenberga, Lwów 1887, s. 35.
  5. a b c A.N., „Prawda” 1888, nr 23, s. 270–271 [data dostępu: 2021-04-05].
  6. a b A.N. (Nowicki), „Życie” 1888, nr 28 [data dostępu: 2021-04-05].
  7. kwerenda w worldcat.
  8. rekord w katalogu biblioteki uniwersyteckiej
  9. Nad przepaścią (Kraszewski, 1887) - Wikiźródła, wolna biblioteka, pl.wikisource.org [dostęp 2021-04-09] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • J.I. Kraszewski, Nad przepaścią, Księgarnia H. Altenberga, Lwów 1887.
  • S. Stupkiewicz, I. Śliwińska, W. Roszkowska-Sykałowa, Józef Ignacy Kraszewski. Zarys bibliograficzny, Nowy Korbut 12, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1966.
  • M. Wańkowicz, Karafka La Fontaine’a, tom II, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1981. ISBN 83-08 00274-9.