Naramiennik (zbroja)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Schemat zbroi płytowej. Naramiennik oznaczony cyfrą 3

Naramiennik – część zbroi, służąca do ochrony barku i ramienia, górna część naręczaka, w postaci odpowiednio ukształtowanych płyt pancernych.

Znany od starożytności, stał się popularny w średniowieczu, w XV wieku[1]. Bardzo duże naramienniki posiada starogrecka zbroja z Dendry, z XV w. p.n.e.[2][3] Ponownie ochrony ramion pojawiają się, jak wiadomo ze źródeł ikonograficznych, w pełnej zbroi greckiej w VI w. p.n.e.[4] Wzorowane na greckich, wczesne zbroje rzymskie typu torsowego (czyli naśladujące muskulaturę ciała), wyposażano z reguły w klapy naramienne[5], aczkolwiek ich główną funkcją było łączenie napierśnika i naplecznika[6]. Naramienniki stanowiły natomiast jeden z podstawowych elementów konstrukcyjnych najbardziej typowej rzymskiej zbroi, folgowej lorica segmentata. Typowe jej naramienniki składały się z pięciu płyt tak zamocowanych, by zachodziły na siebie, chroniąc przed uderzeniem z góry (np. z ręki wrogiego kawalerzysty)[7]. Osobnym typem naramiennika w czasach rzymskich był galerus, stanowiący wyposażenie lekkozbrojnego gladiatora typu retiarius[8].

W zbroi europejskiej naramienniki pojawiają się ponownie pod koniec XIII w.[9], gdy rozpoczęto wzmacnianie dominującej dotąd zbroi kolczej[10]. Ich pierwowzorem mogły być małe płytki, metalowe lub z utwardzonej skóry, mocowane skośnie nad ramieniem. Miały służyć od osłabienia ciosu zadanego w ramię[10], aczkolwiek część badaczy jest zdania, że były zbyt wiotkie, by pełnić inną funkcję od dekoracyjnej i być może identyfikacyjnej, jako że umieszczano na nich czasem herb rycerza[9]. Płytowa ochrona ręki rozwijała się wolniej od ochrony nóg, ale pod koniec I poł. XIV. w. miseczkowate naramienniki są dość częste, połączone lub nie z opachą i uzupełniane lub używane zamiennie z tarczkami opachowymi[11]; niemniej aż do ok. 1420 podstawową ochroną ramienia jest kolczuga[12]. Proste początkowo naramienniki rozwinęły się następnie, w I poł. XV w. w złożoną formę składającą się z czaszy i folg, nachodzących na prostą, rurową opachę[13]. Takie wielofolgowe naramienniki noszono w szczególności na lewym ramieniu, i czasem wzmacniano dodatkowymi płytkami, zachodzącymi na napierśnik[12]. W drugiej połowie tego wieku, włoscy płatnerze rozwinęli naramiennik przez rozbudowanie szerokiej płyty zachodzącej na napierśnik, powiększenie tylnej części i nierzadko, przez wygięcie boczne płyty, tak by chroniła przed bocznymi ciosami w obojczyk[13]. Typowe dla włoskich zbroi jest to, że „skrzydła” naramienników sięgają daleko na plecy stanowiąc ich dodatkową ochronę[14]. Naręczaki we włoskim stylu były większe i zapewniały lepszą ochronę niż w zbrojach stylu niemieckiego. Ich naramienniki nakładano na opachy, a drobne folgi zapewniały ochronę i elastyczność na łączeniach[12]. Ciężkie, pełnopłytowe zbroje XVI-wieczne miały z reguły nader rozbudowane naramienniki[15]. Z kolei lekkich, prostszych naramienników używano w XV w. do lżejszych zbroi np. typu brygantyny[16]. Uproszczone naramienniki, często w jednej części z ochroną ramienia spotyka się w też w tanich, masowo produkowanych zbrojach XVI-wiecznych[17].

Zbroje turniejowe charakteryzowały się osobnymi formami naramienników. W zbrojach do pojedynków konnych z reguły wzmacniano je dodatkowymi tarczami i tarczkami opachowymi, czasem, zwłaszcza w przypadku lewej ręki, zmniejszając nieco naramiennik na rzecz maksymalnej rozbudowy zarękawia połączonego w jedną całość z rękawicą. W przypadku rezygnacji z tarczy naramiennik z kolei bardzo silnie rozbudowywano. Zbroje do walki pieszej, szczególnie XVI-wieczne, charakteryzują się na ogół symetrycznymi naramienikami[18].

W drugiej połowie XVI wieku i w wieku XVII, w Europie Zachodniej, wraz ze wzrostem znaczenia broni palnej i postępującą redukcją coraz mniej efektywnej zbroi, zwiększyła się różnorodność form: w części rezygnowano z wszystkich dodatkowych elementów poza napierśnikiem, czasem dodawano jeden lub dwa naramienniki, parę nabiodrków itp., stopniowo jednak rezygnując ze zbroi w ogóle[19]. Wykształcona właśnie w tym okresie polska zbroja husarska też składała się na ogół z ograniczonej liczby części: hełmu, kirysu, obojczyka i naramienników, rzadziej nabiodrków[20].

Przypisy

  1. Kelly DeVries, Robert Smith: Medieval Weapons. Santa Barbara: ABC-CLIO, 2007, s. 178. ISBN 978-1-85109-526-1.
  2. Żygulski 1998 ↓, s. 15.
  3. The Greek Age of Bronze Armour (ang.). salimbeti.com. [dostęp 2017-05-22].
  4. Żygulski 1998 ↓, s. 32.
  5. Żygulski 1998 ↓, s. 92.
  6. Żygulski 1998 ↓, s. 130.
  7. Żygulski 1998 ↓, s. 138.
  8. Żygulski 1998 ↓, s. 111.
  9. a b Edge 1995 ↓, s. 59.
  10. a b Lepage 2005 ↓, s. 158–159.
  11. Edge 1995 ↓, s. 79–80.
  12. a b c Edge 1995 ↓, s. 107–108.
  13. a b Edge 1995 ↓, s. 101.
  14. Lepage 2005 ↓, s. 213.
  15. Lepage 2005 ↓, s. 216.
  16. Edge 1995 ↓, s. 120.
  17. Edge 1995 ↓, s. 140.
  18. Edge 1995 ↓, s. 161–169.
  19. Ewart Oakeshott: European weapons and armour: from the Renaissance to the Industrial Revolution. Rochester, NY: Boydell Press, 2000, s. 197–213. ISBN 0851157890.
  20. Włodzimierz Kwaśniewicz: 1000 słów o broni białej i uzbrojeniu ochronnym. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1981, s. 217–218. ISBN 83-11-06559-4.

Zobacz też[edytuj]

  • galerus – pancerny naramiennik gladiatora
  • naramiennik – część ubrania, która dzieli z pancernym naramiennikiem nazwę i położenie

Bibliografia[edytuj]

  • Zdzisław Żygulski: Broń starożytna: Grecja, Rzym, Galia, Germania. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1998. ISBN 8303037021.
  • David Edge: Arms & armor of the medieval knight: an illustrated history of weaponry in the Middle Ages. New York: Crescent Books, 1995. ISBN 0517103192.
  • Jean-Denis Lepage: Medieval armies and weapons in Western Europe: an illustrated history. Jefferson, N.C: McFarland & Co, 2005. ISBN 0786417722.