Narocz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy jeziora. Zobacz też: inne znaczenia.
Narocz
Нарач
ilustracja
Położenie
Państwo  Białoruś
Lokalizacja Naroczańska Grupa Jezior
Miejscowości nadbrzeżne Czerewki, Pasynki, Mikolce, Hatowicze, Zanarocze
Region Nizina Naroczano-Wilejska
Wysokość lustra 165 m n.p.m.
Wyspy 1
Morfometria
Powierzchnia 79,6 km²
Wymiary
• max długość
• max szerokość

12,8 km
9,8 km
Głębokość
• maksymalna

24,8 m m
Długość linii brzegowej 41 km
Objętość 710 mln m³
Hydrologia
Rzeki zasilające Skiema, Prońki, Kupa, Antonisberg, Simony, 13 innych strumieni
Rzeki wypływające Narocz
Rodzaj jeziora mezotroficzne
Dorzecze Niemen
Położenie na mapie Białorusi
Mapa lokalizacyjna Białorusi
Narocz
Narocz
55°N 27°E/54,852500 26,749722
Mapka jeziora

Narocz (biał. Нарач, Naracz, ros. Нарочь, Narocz) – największe jezioro na Białorusi.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Jezioro znajduje się w obwodzie mińskim, w rejonie miadzielskim, 4 km na zachód od miasta Miadzioł, pomiędzy wsiami Czerewki, Pasynki, Mikolce, Hatowicze i Zanarocze[1]. Położone jest na Nizinie Naroczano-Wilejskiej[2], należy do Naroczańskiej Grupy Jezior i stanowi część dorzecza rzeki Narocz[1] wpadającej do Wilii[2].

Ukształtowanie[edytuj | edytuj kod]

Lustro wody jeziora znajduje się na wysokości 165 m n.p.m.[2]. Jego powierzchnia wynosi 79,6 km², długość – 12,8 km, szerokość maksymalna – 9,8 km, głębokość maksymalna – 24,8 m, długość linii brzegowej – 41 km. Objętość wody w Naroczy wynosi 710 mln m³, a powierzchnia zlewni – 199 km². Do jeziora wpada krótka rzeka-przetoka Skiema z jeziora Miastro, a także 17 strumieni, wśród których największe noszą nazwy: Prońki, Kupa, Antonisberg i Simony[1].

Niecka jeziora jest typu podprądowego, ma owalną formę i jest asymetryczna. Uformowała się w trakcie powstawania Święciańskiej Grzędy w okresie ostatniego zlodowacenia[2]. Stoki niecki na północy i północnym wschodzie zbudowane są z glin piaszczystych i piasków gliniastych[2], mają wysokość 45–50 m i zostały utworzone przez odnogi Święciańskiej Grzędy. Od południa do jeziora sięga niższa[1] i łagodniej wznosząca się Południowonaroczańska Grzęda[2].

Brzeg[edytuj | edytuj kod]

Brzegi Naroczy są przeważnie niskie[1], akumulacyjne, z piaszczystymi plażami[2], na północy i północnym wschodzie[3] strome i abrazyjne, o wysokości 2–11 m, na południowym wschodzie zabagnione, torfowe. Pojawiają się niewielkie[1], zbudowane z piasku i żwiru wały brzegowe o wysokości do 1 m[2], utworzone przez przybojową działalność fal i nasuwanie pokrywy lodowej[1]. W pobliżu północno-wschodniego brzegu jeziora znajduje się wyspa o powierzchni 6,2 ha, która ze względu na swoją nadzwyczajną malowniczość, a także z powodu życia na niej rzadkich zwierząt została ogłoszona pomnikiem przyrody[1].

Dno[edytuj | edytuj kod]

Dno jeziora jest dość równe i na większości powierzchni ma nachylenie rzędu 1°. Na wschodzie dno ma nachylenie 5–6° i bardziej złożoną budowę z naprzemienne ułożonych pagórkowatych, pagórkowato-grzędowych i płaskich części[2], z miejscowymi wyniesieniami niemal do powierzchni (mielizny)[1]. Powierzchnia dna o głębokości do 2 m zajmuje 17% powierzchni jeziora, do 5 m – 36%, ponad 20 m – 1,8%[2]. Płycizny przy brzegu są piaszczyste, częściowo z domieszką iłu, przy stromych brzegach znajduje się dużo otoczaków i głazów[1]. Głębokowodna część dna wysłana jest krzemionkowymi i węglanowymi sapropelami i gliniasto-piaszczystymi osadami[2]. Zakończony mierzeją półwysep Nanosy dzieli jezioro na północno-zachodni Mały Plos o głębokości do 18 m i południowo-wschodni Wielki Plos o głębokości do 24,8 m na tzw. Hatowskich Jamach koło wschodniego brzegu, naprzeciwko wsi Hatowicze[1].

Woda[edytuj | edytuj kod]

Narocz jest jeziorem mezotroficznym[2]. Przez cały rok woda jest w nim dobrze nasycona tlenem[1]. Mineralizacja wody wynosi do 250 mg/l[2], przejrzystość 5–7 m latem i do 9 m zimą[3], barwność 5–7°. Jezioro zasilane jest w 62% opadami atmosferycznymi, w 29% wodami powierzchniowymi i około 9% – podziemnymi. Główną drogą ucieczki jest wypływająca z jeziora rzeka Narocz, którą wydostaje się 56% wody. Pełna wymiana wody w jeziorze następuje do 10 lat[2].

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Pozostałości niemieckich bunkrów z okresu I wojny światowej

Wahania poziomu wody w jeziorze sięgają 35[2]–40[3] cm w ciągu roku, w niektóre lata do 70 cm. Lód utrzymuje się średnio przez 127 dni w roku[2], od pierwszej dekady grudnia do pierwszej dekady kwietnia, przy czym w niektóre lata południowo-wschodni plos jeziora zamarza dopiero w styczniu. Grubość pokrywy lodowej wynosi 50–60 cm, w niektóre lata do 80[1]–90 cm[2]. W przedłużające się wiosny pola lodowe utrzymują się do końca kwietnia, a spiętrzenia lodu przy brzegach – do maja[1]. Zimą temperatura wody na średnich głębokościach wynosi 2,5 °C[2]. Wiosną masy wodne ulegają dobremu przemieszaniu do dna, a temperatura na największych głębokościach wynosi 10–12 °C. Powierzchniowe warstwy wody mają średniomiesięczną temperaturę 8,7 °C w październiku[1], 16,9 °C w czerwcu[3], 18,9 °C w lipcu[1], 18,7 °C w sierpniu[3]. Na przełomie lipca i sierpnia woda osiąga temperaturę maksymalną wynoszącą 22 °C[2].

Flora i fauna[edytuj | edytuj kod]

Narocz w okresie II Rzeczypospolitej

Wśród wodnej flory jeziora Narocz występuje 48 gatunków ściśle wodnych roślin, w tym 38 kwiatowych i 8 wodorostów[1]. Zarasta ponad 20% powierzchni jeziora[3] – najsilniej Mały Plos, w którego północno-wschodniej części szerokość pasa roślinności dochodzi do 2 km. Na Wielkim Plosie pas roślinności wynosi 50–350 m. Wzdłuż brzegów znajduje się charakterystyczna strefa przyboju fal pozbawiona roślinności, rozciągająca się od strefy wdzierania się fal do głębokości 1,5–2 m na Małym Plosie i 3,5–4 m na Wielkim Plosie. Roślinność nadwodna, taka jak trzcina i sitowie, zajmuje niewielką powierzchnię jeziora – poniżej 3% i miejscami dochodzi do głębokości 1,5–2 m. Roślinność podwodna, wśród której przeważają wodorosty z gromady Charophyta, pokrywa około 15 km² powierzchni dna i sięga go głębokości 7,5 m[1].

W Naroczy żyje 25 gatunków ryb[1], z których 19 to gatunki rodzime. Dominują wśród nich sielawa i sieja. Jezioro jest przemysłowo zarybiane takimi gatunkami, jak węgorz europejski, sazan amurski, sandacz, sieja, peluga i karaś srebrzysty[2]. Znaczenie przemysłowe mają także okoń, płoć, szczupak, ukleja, lin, miętus, krąp[1], sander[3] i inne. W otoczeniu jeziora występuje bogactwo ptaków wodnych. Zidentyfikowano miejsca gniazdowania gatunków ptaków znajdujących się w Czerwonej Księdze Republiki Białorusi: łabędzia niemego, rybitwy białoczelnej, rybołowa zwyczajnego i perkozka zwyczajnego. Na położonej na jeziorze wyspie żyją rzadkie zwierzęta i ptaki, m.in. gniazduje tam chroniona nurogęś[1].

Turystyka i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Plaża nad jeziorem Narocz

Sprzyjające warunki klimatyczne i malownicze krajobrazy sprawiły, że wokół Naroczy powstało wiele ośrodków wypoczynkowych. W pobliżu jeziora i nad jego brzegiem działają kurort Narocz, szereg sanatoriów i domów wczasowych, a także hotele i obozy pionierskie[1]. Nad samym brzegiem położone jest osiedle wypoczynkowe Narocz. Wzdłuż brzegów znajdują się plaże o łącznej długości 8,5 km. Sezon na pływanie trwa 80 dni w ciągu roku[3]. Ogółem ośrodki wypoczynkowe nad Naroczą i sąsiadującymi jeziorami dysponują liczbą około 1650 miejsc[3].

Ochrona środowiska[edytuj | edytuj kod]

Jezioro Narocz zostało wprowadzone przez władze Białorusi do spisu zbiorników wodnych podlegających szczególnej ochronie[4]. Znajduje się na terenie Naroczańskiego Parku Narodowego[2]. Do południowo-wschodniego brzegu jeziora sięga rezerwat hydrologiczny Czeremszyce[4]. W otoczeniu Naroczy znajduje się szereg pomników przyrody znaczenia republikańskiego[3], m.in. odsłonięta formacja geologiczna Studzieniec (na południowym wschodzie)[2] oraz półwyspy Nanosy i Czerewki[3]. Na północnym brzegu utworzono rezerwaty biologiczne Niakasiecki i Pasynki[1]. Od 1946 roku prowadzone są obserwacje hydrometeorologiczne i badania obserwacyjne przez stację hydrobiologiczną Białoruskiego Uniwersytetu Państwowego[2].

W związku z intensyfikacją rolnictwa i zwiększeniem wpływu działalności człowieka zaobserwowano pogorszenie ekologicznego stanu jeziora. Uległa zmniejszeniu przejrzystość wody, zwiększyła się ilość fitoplanktonu, agresywnie rozmnażają się sinice – wskaźniki eutrofizacji jeziora, rośnie zawartość związków fosforu w wodzie[4]. Rozwijają się ogniska cerkarii pasożytów z rodzaju Schistosoma, wywołujące tzw. świąd pływaków[2].

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Jezioro Narocz jest największym jeziorem na Białorusi pod względem powierzchni i objętości, jest także najszersze i ma najdłuższą linię brzegową spośród jezior w tym kraju. Wymieniane jest natomiast jako trzecie pod względem czystości. Ponadto jest stosunkowo płytkie i nie znalazło się nawet na liście 42 najgłębszych jezior na Białorusi[5]. W okresie międzywojennym największe jezioro w granicach II Rzeczypospolitej.

Jezioro Narocz zostało przedstawione w poemacie Maksima Tanka pt. „Narocz”[3].

W czerwcu 2011 roku białoruscy nurkowie znaleźli i sfotografowali na dnie jeziora wrak statku. Ma on długość 10 m, szerokość około 2 m, jest opancerzony, a w jego kadłubie znajduje się znacznych rozmiarów dziura. Przypuszczalnie jest to pozostałość po jednostce należącej do Imperium Rosyjskiego, która została zatopiona w czasie bitwy w 1916 roku. Statku nie udało się jednak dokładnie zidentyfikować, ponadto nie były dotąd znane żadne wzmianki historyczne o udziale rosyjskiej floty w bitwie[6].

Legendy[edytuj | edytuj kod]

Dawno temu na brzegu wielkiego jeziora o kryształowo czystej wodą żyła dziewczyna o imieniu Nara. Podczas zachodów Słońca lubiła ona siedzieć nad wodą na piaszczystym brzegu i śpiewać, grając na gusli. Pewnego razu śpiew Nary usłyszał pan, stary wdowiec, i zachciało mu się wziąć dziewczynę za żonę. Nara miała jednak narzeczonego i odmówiła. Wówczas słudzy pana zabili chłopaka, a dziewczynę przyprowadzili do pańskiego dworu. W noc przed ślubem Nara podpaliła pałac i spróbowała uciec. Na brzegu jeziora dogoniła ją pałacowa straż. Kiedy Nara zdała sobie sprawę, że nie zdoła uciec, rzuciła się do wody i utonęła. Od tego czasu jezioro nazywa się jej imieniem – Nara lub Narocz[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Блакітная…, s. 264
  2. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Гарэлышава i Емяльянаў 2000 ↓, s. 148
  3. a b c d e f g h i j k l Туристская…, s. 383–384
  4. a b c Блакітная…, s. 265
  5. Валерий Григорьевич Иванов: Все озера Беларуси т.1 (ros.). samlib.ru, 2012-02-29. [dostęp 2018-06-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-21)].
  6. a b Валерий Григорьевич Иванов: Все озера Беларуси т.4 (ros.). samlib.ru, 2012-11-09. [dostęp 2018-10-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-10)].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]