Narodowe Centrum Kultury

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Narodowe Centrum Kultury
Ilustracja
Państwo  Polska
Data założenia 2006
Dziedzina Instytucja kultury
Dyrektor dr hab. prof. UKSW Rafał Wiśniewski
Adres Warszawa, ul. Płocka 13
brak współrzędnych
Strona internetowa

Narodowe Centrum Kultury – państwowa instytucja kultury, której statutowym zadaniem jest podejmowanie działań na rzecz rozwoju kultury w Polsce. NCK realizuje szerokie spektrum działań z zakresu dziedzictwa narodowego, edukacji historycznej i patriotycznej, kreowania zainteresowania kulturą oraz podnoszenia kwalifikacji pracowników kultury. W ramach swojej działalności NCK prowadzi własne programy długofalowe oraz projekty jednorazowe, a także projekty partnerskie z innymi podmiotami sektora kultury. Instytucja zarządza również Programami Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

W obecnym kształcie instytucja istnieje od 2006 roku, działając na podstawie zarządzenia nr 8 Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 14 marca 2006 r. „W sprawie nadania statutu państwowej instytucji kultury Narodowemu Centrum Kultury”.

Od 24 sierpnia 2016 roku p.o. dyrektorem NCK była Eliza Dzwonkiewicz[1]. 16 stycznia 2017 r. Minister Kultury i Dziedzictwa Narodowego na stanowisko Dyrektora NCK powołał dr. hab. prof. UKSW Rafała Wiśniewskiego.

Historia Narodowego Centrum Kultury[edytuj | edytuj kod]

Historia NCK sięga roku 1950, kiedy przy ówczesnym Departamencie Amatorskiego Ruchu Artystycznego Ministerstwa Kultury i Sztuki została powołana Centralna Poradnia Świetlicowa i Wzorcownia Artystyczna. Zmiana kierunku działalności powstałej w latach 50. instytucji zaowocowała jej przemianowaniem na Ośrodek Instrukcyjno-Metodyczny Pracy Kulturalno-Oświatowej. W latach sześćdziesiątych, już jako samodzielna jednostka, oderwana od Ministerstwa Kultury i Sztuki, ośrodek funkcjonował jako Centralna Poradnia Ruchu Artystycznego, rozszerzając zakres swojej działalności o sekcję oświatową.

W 2002 roku nastąpiło połączenie Centrum Animacji Kultury, Instytutu Dziedzictwa Narodowego oraz Krajowego Ośrodka Dokumentacji Regionalnych Towarzystw Kulturalnych. W ten sposób powstało Narodowe Centrum Kultury. Nowa instytucja przejęła część zadań CAK, IDN i KODRTK rozszerzając jednocześnie zakres swojego działania o nowe projekty i programy.

Od maja 2005 r. do marca 2006 r. część działań Centrum realizowana była w ramach Instytutu im. Adama Mickiewicza – instytucji powstałej w wyniku połączenia przez Ministra Kultury dwu pierwotnie samodzielnych jednostek: Instytutu Adama Mickiewicza oraz Narodowego Centrum Kultury. W pierwotnym kształcie NCK zostało utworzone w maju 2002 r. z połączenia Centrum Animacji Kultury, Instytutu Dziedzictwa Narodowego i Ośrodka Dokumentacji Regionalnych Towarzystw Kulturalnych.

NCK należy do ENCATC (European Network of Cultural Administration Training Centers). Misją ENCATC jest stymulowanie i zachęcanie do rozwoju kultury szczególnie w zakresie zarządzania, polityki edukacji kulturalnej i określania jej strategii w obliczu wielkich zmian zachodzących w dziedzinach kultury, sztuki i mediów.

Misja[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z zapisami rozdziału II §4 statutu misją Narodowego Centrum Kultury jest:

  • podtrzymywanie i upowszechnianie tradycji narodowej i państwowej,
  • promocja polskiego dziedzictwa narodowego, jako ważnego elementu europejskiego dziedzictwa kulturowego,
  • edukacja kulturalna oraz kreowanie zainteresowania kulturą i sztuką,
  • inspirowanie i wspomaganie działających w sferze kultury i dziedzictwa narodowego ruchów społecznych oraz organizacji pozarządowych,
  • prowadzenie informacji kulturalnej oraz prac badawczych i eksperckich w zakresie kultury i dziedzictwa narodowego oraz gromadzenie, przetwarzanie i udostępnianie informacji o procesach zachodzących w działalności kulturalnej, szczególnie tej nadzorowanej przez samorządy terytorialne,
  • pozyskiwanie środków pozabudżetowych z funduszy krajowych i zagranicznych, w tym Unii Europejskiej i wykorzystywanie ich na realizację zadań Centrum,
  • stwarzanie możliwości podwyższania kwalifikacji kadr zajmujących się działalnością kulturalną oraz wymiany doświadczeń w tym zakresie.

Wypełniając misję Narodowe Centrum Kultury wyznacza sobie dwa równorzędne cele strategiczne:

Odbiorcy działań[edytuj | edytuj kod]

Działalność NCK skierowana jest do zróżnicowanych grup odbiorców:

  • młodzież szkolna, studenci i absolwenci,
  • artyści i młodzi twórcy,
  • pracownicy sektora kultury,
  • instytucje i organizacje działające w sferze kultury.
  • szeroko rozumiana grupa odbiorców / uczestników kultury.

Wydawnictwa[2][edytuj | edytuj kod]

Narodowe Centrum Kultury w swojej działalności wydawniczej zajmuje się profesjonalizacją sektora kultury, badaniami w zakresie kultury, promocją dziedzictwa narodowego i sztuki, a także edukacją kulturalną. W ofercie wydawniczej NCK znajdują się zarówno publikacje papierowe jak i elektroniczne.

Serie wydawnicze NCK:

  • Biblioteka Kultury Współczesnej
  • Edukacja + Animacja
  • Konteksty
  • Kultura się liczy!
  • Kultura Współczesna
  • Kurs na kulturę
  • Ojczysty – dodaj do ulubionych
  • Zwrotnice czasu
  • Czas fantastyki
  • Historia Muzyki Polskiej
  • Badania i raporty
  • Biblioteka Staropolskiej Myśli Politycznej
  • Biblioteka Katyńska

Publikacje NCK są dostępne w księgarniach stacjonarnych przy ul. Płockiej 13 i ul. Krakowskie Przedmieście 15/17 w Warszawie oraz e-księgarni NCK.

Galeria Kordegarda[edytuj | edytuj kod]

Galeria Kordegarda to prowadzona przez Narodowe Centrum Kultury przestrzeń służąca prezentacji prac artystycznych oraz prowadzeniu działalności edukacyjnej wpisanej w kontekst życia społecznego.

Program wystawienniczy galerii Kordegarda obejmuje:

  • prezentację najważniejszych artystów współczesnych, twórczości alternatywnej i sztuki klasycznej.
  • zestawia w tej samej przestrzeni nurty polskiej sztuki i kultury, które zwykle nie występują razem.

Kordegarda współpracuje również z licznymi partnerami, którzy prezentują wystawy gościnne. Wystawom towarzyszą liczne spotkania, koncerty, warsztaty. Kordegarda prowadzi również stałą działalność interdyscyplinarną, która obejmuje różne formy sztuk.

Projekty internetowe[edytuj | edytuj kod]

Platforma Kultury[3][edytuj | edytuj kod]

Platforma Kultury to stworzony przez NCK interaktywny portal poświęcony animacji kultury. Istotą Platformy Kultury jest współdziałanie oraz tworzenie efektywnej sieci kontaktów i możliwości wymiany doświadczeń, dlatego każdy zalogowany użytkownik ma możliwość dodawania własnych artykułów.

Portal jest pomyślany jako obszerna baza wiedzy na temat animacji kultury, w tym programów NCK (Dom Kultury+, Mapa Kultury, Kadra Kultury, Kurs na Kulturę, Obserwatorium Kultury, EDUK, Kultura się liczy) i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego (m.in. Edukacja Plus) oraz inicjatyw partnerskich, sieci partnerów lokalnych, działań poszczególnych instytucji kultury.

Poza wirtualną rzeczywistością portal stara się również wspierać i promować działania oraz tematy związane z animacją kultury. Co roku organizowana jest Ogólnopolska Giełda Projektów[4].

Portal Platforma Kultury zachęca wszystkich praktyków i animatorów kultury do wzajemnego linkowania i promowania w sieci oraz dzielenia się doświadczeniami i informacjami o własnych inicjatywach – portal daje każdemu możliwość samodzielnego dodawania treści.

Pracuj w kulturze[5][edytuj | edytuj kod]

Projekt Pracuj w kulturze powstał w odpowiedzi na potrzebę wyodrębnienia specyficznego obszaru na rynku zatrudnienia, jakim jest praca w sektorze kultury. Projekt ten jest miejscem łączącym profesjonalistów branży kulturalnej.

Audycje kulturalne[6][edytuj | edytuj kod]

Audycje Kulturalne są kontynuacją i rozwinięciem projektu eNCeK Radio, zainaugurowanego w październiku 2014 roku. Organizatorem medium pozostaje Narodowe Centrum Kultury, a jego redaktorem naczelnym – Marek Horodniczy. Audycje Kulturalne zapraszają inne rozgłośnie radiowe do emitowania swoich materiałów – jest to darmowe (po zaakceptowaniu warunków licencji).

Programy[edytuj | edytuj kod]

Narodowe Centrum Kultury realizuje liczne projekty jednorazowe oraz programy długofalowe, m.in.:

Ojczysty – dodaj do ulubionych[7][edytuj | edytuj kod]

Kampania społeczno-edukacyjna „Ojczysty – dodaj do ulubionych” ma przypominać o roli i miejscu języka ojczystego w życiu Polaków; ma przyczynić się do podnoszenia świadomości językowej, do ugruntowania poczucia, że polszczyzna jest tworzona przez każdego użytkownika i że to każdy z nas jest za nią odpowiedzialny. Język jest wartością samą w sobie, jest wspólnym dobrem, dlatego wszyscy powinniśmy o niego dbać.

Kampania „Ojczysty – dodaj do ulubionych” została zainaugurowana 20 lutego, podczas konferencji prasowej w warszawskiej Galerii „Kordegarda”, w przeddzień Międzynarodowego Dnia Języka Ojczystego.

Kultura – Interwencje[8][edytuj | edytuj kod]

Celem strategicznym programu Kultura – Interwencje jest tworzenie warunków dla wzmacniania tożsamości i uczestnictwa w kulturze na poziomie regionalnym, lokalnym i krajowym poprzez finansowe wsparcie realizacji projektów upowszechniających dorobek kultury i zwiększających obecność kultury w życiu społecznym.

Koncepcja programu jest oparta na założeniu, że uczestnictwo w kulturze sprzyja podnoszeniu kompetencji społeczeństwa, tworzeniu warunków do rozwijania aktywności twórczej i przygotowaniu obywateli do aktywnego udziału w różnych formach życia społecznego.

O wsparcie w ramach programu Kultura – Interwencje ubiegać mogą się zarówno samorządowe instytucje kultury (z wyłączeniem instytucji współprowadzonych przez Ministra oraz jednostki samorządu terytorialnego[9]), jak i organizacje pozarządowe.

Rozwój infrastruktury kultury – Infrastruktura Domów Kultury[10][edytuj | edytuj kod]

Celem priorytetu jest zapewnienie optymalnych warunków dla działalności domów i ośrodków kultury oraz centrów kultury i sztuki w zakresie edukacji kulturalnej i animacji kultury poprzez modernizację i rozbudowę ich infrastruktury.

Zwracamy uwagę, iż w naborze 2014 obowiązują nowe zasady sporządzania preliminarzy.

Dom Kultury Plus[11][edytuj | edytuj kod]

Program Dom Kultury+ realizowany jest zgodnie z założeniami Paktu dla Kultury. Organizatorem programu jest Narodowe Centrum Kultury.

Celem działań podejmowanych w ramach programu jest poszerzenie dostępu do kultury, stworzenie warunków sprzyjających rozwojowi współpracy, komunikacji, pobudzenie aktywności obywatelskiej w przestrzeni kultury, wykreowanie warunków sprzyjających nowoczesnej edukacji kulturalnej i artystycznej.

Zgodnie z założeniami modelowy dom kultury powinien:

  • posiadać umiejętność budowy strategii rozwoju i funkcjonowania w oparciu o analizę lokalnej sytuacji społeczno-ekonomicznej,
  • być aktywnym uczestnikiem życia społecznego w danej gminie,
  • stwarzać możliwości wielostronnej edukacji kulturalnej,
  • być otwartym na wszystkie grupy społeczne,
  • kształcić postawy aktywnego uczestnictwa w kulturze,
  • angażować artystów w życie kulturalne społeczności lokalnych,
  • integrować społeczności lokalne za pomocą działań kulturalnych,
  • przeciwdziałać wykluczeniu społecznemu i jego skutkom,
  • przyczyniać się do rozwoju gminy,
  • być moderatorem dialogu w społeczności lokalnej,
  • budować postawy otwartości i tolerancji.

Kadra kultury[12][edytuj | edytuj kod]

Program Kadra Kultury stwarza możliwości podnoszenia kompetencji kadry zarządzającej oraz przygotowania specjalistów pod kierunkiem polskich i zagranicznych ekspertów tak, aby nowocześnie zarządzane placówki, stały się centrami lokalnej aktywności twórczej otwartymi na potrzeby coraz bardziej wymagających odbiorców.

Cele programu:

  • promowanie nowoczesnych standardów zarządzania instytucjami kultury,
  • wsparcie rozwoju kompetencji zarządczych pracowników sektora kultury,
  • stymulowanie międzynarodowej współpracy kulturalnej,
  • wspieranie procesu ewolucji sektora kultury w Polsce,
  • włączanie kultury do działań o charakterze społeczno-gospodarczym.

Elementy programu:

  • Szkolenia,
  • Międzynarodowy projekt szkoleniowy,
  • Kursy kwalifikacyjne,
  • Doradztwo,
  • Pracuj w kulturze.

Program powstał w oparciu o standardy wypracowane podczas realizacji funkcjonującego w latach 2003-2009 programu Polskie regiony w europejskiej przestrzeni kulturowej, w ramach którego przeszkolono blisko 4000 pracowników sektora kultury. Narodowe Centrum Kultury jako pierwsza instytucja w Polsce została objęta patronatem Ministerstwa Rozwoju Regionalnego w zakresie szkoleń dotyczących instrumentów strukturalnych UE.

Wschód Kultury[13][edytuj | edytuj kod]

Wschód Kultury to nowa forma współpracy kulturalnej miast Polski Wschodniej z krajami Partnerstwa Wschodniego. Po raz pierwszy na taką skalę trzy miasta – Białystok, Lublin, Rzeszów odkrywają nowe możliwości współdziałania środowisk na rzecz obiegu kultury ponad granicami, wymiany artystycznej i kulturalnej, mobilności artystów i dzieł. Projekt powstał dzięki zaangażowaniu środowisk twórczych i samorządów wschodniej Polski, Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz Narodowego Centrum Kultury.

Kultura Współczesna[14][edytuj | edytuj kod]

Kwartalnik „Kultura Współczesna. Teorie. Interpretacje. Praktyka” wydawany jest nieprzerwanie od 1993 roku – najpierw przez Instytut Kultury, a od 2003 roku przez Narodowe Centrum Kultury. W 2005 roku pismo stało się forum Polskiego Towarzystwa Kulturoznawczego.

Poświęcone jest najbardziej aktualnym zagadnieniom z obszaru kultury i nauk o kulturze. Pismo zachowując status kwartalnika naukowego o wyraźnym kulturoznawczym rodowodzie, wpisującego się w najbardziej aktualne debaty poświęcone kulturze, naukom o kulturze, jak również zjawiskom około kulturowym, jest otwarte na inne środowiska kulturo- i opiniotwórcze w kraju i za granicą, pragnie być forum wymiany myśli i dyskusji wykraczających poza Akademię.

Na mapie polskich czasopism naukowych poświęconych kulturze „Kultura Współczesna” sytuuje się między „Przeglądem Kulturoznawczym” a „Kulturą Popularną”.

Polsko-Ukraińska Wymiana Młodzieży[15][edytuj | edytuj kod]

Program Narodowego Centrum Kultury współfinansujący projekty obejmujące pobyt grup młodzieży ukraińskiej w Polsce lub pobyt na Ukrainie młodzieży polskiej.

Celem wymiany jest przyczynienie się do zmiany nastawienia wobec siebie obu społeczeństw poprzez wytworzenie wspólnoty historycznej oraz wspólnoty współczesnych celów i zadań, jakie stoją przed Polską i Ukrainą.

Program projektu zakłada konieczność poruszenia na spotkaniach polsko-ukraińskich zagadnień z zakresu historia lokalnej, kultury danego regionu oraz języka polskiego i ukraińskiego.

Projekt adresowany jest do szkół, samorządowych instytucji kultury i organizacji pozarządowych.

Kultura Dostępna[16][edytuj | edytuj kod]

Kultura Dostępna” to systemowe rozwiązanie, które ma służyć niwelowaniu barier kompetencyjnych, finansowych, szczególnie dla grup narażonych na wykluczenie – to program wdrażany przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego od 2015 r. Jego realizacja ma na celu intensyfikowanie i poszerzanie wachlarza inicjatyw ograniczających przeszkody w dostępie do kultury oraz uświadamiających potrzebę uczestnictwa w niej.

Zebrane w kompletny katalog działania całego resortu, podległych mu instytucji oraz samorządowych instytucji kultury skupiają w jednym miejscu inicjatywy kierowane do różnych grup społecznych. Wszystkie działania programowe zakładają współpracę ponadinstytucjonalną i międzysektorową, przy jednoczesnym tworzeniu ogólnopolskiej sieci partnerów działających na rzecz udostępniania dóbr kultury oraz informacji o tanich i darmowych wydarzeniach kulturalnych.

W ramach programu NCK realizuje dwa projekty:

  • Portal kuIturadostepna.pl to prosta w obsłudze wyszukiwarka darmowych i niedrogich wydarzeń kulturalnych w całej Polsce. Oprócz niej serwis zawiera listę ciekawych miejsc, zabytków i instytucji kultury oraz bazę linków do legalnych zasobów kultury on-line.
  • Projekt „Kultura dostępna w kinach” umożliwia szerokiej publiczności dostęp do nowych i docenianych polskich filmów. Projekcje odbywają się w każdy czwartek o godz. 18:00 w kinach na terenie całej Polski. Cena biletu to 10 zł.

ARCHI-PRZYGODY[17][edytuj | edytuj kod]

Program zakresu edukacji architektonicznej stworzony dla dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym. Stanowi propozycję przeprowadzenia zajęć o tematyce przybliżającej rozumienie pojęcia architektura, a także wprowadzającej w kulturę życia.

Główne założenia programu skupiają się wokół: 

  • sensorycznego nabywania przez dzieci świadomości przestrzeni, w której się poruszają i którą zamieszkują, 
  • kształtowania w dzieciach zrozumienia procesu projektowania i realizacji  budowli 
  • oraz docenienie tradycji architektonicznych.

Cele jakie stawia przed sobą nasz program to rozwijanie u dzieci wrażliwości estetycznej, promowanie świadomości społecznej, rozbudzanie ciekawości poznawczej dzieci, propagowanie twórczego myślenia, nabywanie kompetencji językowych i komunikacyjnych poprzez poszerzanie słownictwa w zakresie dotyczącym architektury.

Bardzo Młoda Kultura[18][edytuj | edytuj kod]

Celem wieloletniego programu realizowanego w ramach Paktu dla Kultury przez Narodowe Centrum Kultury jest budowanie systemowych rozwiązań wzmacniających stymulowanie kreatywności i edukacji kulturowej przez 16 podmiotów wyłonionych w drodze konkursu – po jednym z każdego województwa. Do ich zadań należy:

  • identyfikacja instytucji i organizacji zajmujących się edukacją kulturową w regionie oraz opis zasobów i ograniczeń dla rozwijania praktyk w zakresie edukacji kulturowej i artystycznej w regionie;
  • prowadzenie działalności szkoleniowej, wzmacniającej kompetencje edukatorów i nauczycieli oraz rozwijanie systemów i źródeł informacji z których będą mogli korzystać poszukujący wartościowych inicjatyw i aktywności w zakresie edukacji kulturowej i artystycznej;
  • przygotowywanie otwartych konkursów, poprzez które finansowane będą w ramach województwa przedsięwzięcia edukacyjne realizowane wspólnie przez instytucje i organizacje reprezentujące oświatę i kulturę;
  • tworzenie sieci współpracy pomiędzy osobami zatrudnionymi w instytucjach i organizacjach kulturalnych i oświatowych oraz przedstawicielami organizacji pozarządowych.

Każdy z wnioskodawców będzie mógł ubiegać się o dotację w wysokości od 300 do 900 tysięcy złotych na trzyletni okres realizacji programu, a także wsparcie organizacyjne i merytoryczne od powołanego przez NCK zespołu zajmującego się obsługą programu. W ramach programu odbywają się doroczne spotkania wszystkich beneficjentów, w trakcie których dzielą się doświadczeniami i poszukują wspólnie rozwiązań.

Stypendia[edytuj | edytuj kod]

Program Stypendialny Mi­ni­stra Kul­tu­ry Gaude Polonia[19][edytuj | edytuj kod]

Program stypendialny Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego prowadzony przez Narodowe Centrum Kultury przeznaczony dla młodych twórców kultury oraz tłumaczy literatury polskiej z krajów Europy Środkowowschodniej, w pierwszej kolejności z Białorusi i Ukrainy.

Zadaniem programu jest zbudowanie płaszczyzny zrozumienia i dobrych kontaktów na gruncie współpracy kulturalnej pomiędzy Polską a jej bliskimi sąsiadami. Gaude Polonia ma także przybliżyć współczesną kulturę polską oraz doskonalić warsztat twórczy pod opieką uznanych polskich twórców.

Pobyt w Pol­sce ma umoż­li­wić sty­pen­dy­stom po­zna­nie współ­cze­snej kul­tu­ry pol­skiej oraz do­sko­na­le­nie warsz­ta­tu twór­cze­go pod opie­ką uzna­nych twór­ców oraz in­sty­tu­cji w naj­więk­szych i naj­waż­niej­szych ośrod­kach kul­tu­ry pol­skiej.

O pół­rocz­ne sty­pen­dium w Pol­sce mogą ubie­gać się twór­cy re­pre­zen­tu­ją­cy na­stę­pu­ją­ce dzie­dzi­ny:

  • film,
  • fotografia,
  • konserwacja zabytków,
  • literatura/przekład,
  • muzyka,
  • sztuki wizualne,
  • teatr,
  • krytyka sztuki, teatru i filmu.

Program Stypendialny Młoda Polska[20][edytuj | edytuj kod]

Program Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego przeznaczony jest dla młodych polskich artystów (do 35 roku życia), któ­rzy mają w swoim do­rob­ku wy­bit­ne osią­gnię­cia w dzie­dzi­nie sztu­ki, którą upra­wia­ją (mu­zy­ka, film, fo­to­gra­fia, sztu­ki wi­zu­al­ne, teatr, ta­niec, li­te­ra­tu­ra, kry­ty­ka ar­ty­stycz­na).

Stypendia mogą być przeznaczone na realizację konkretnych projektów artystycznych, studia za granicą oraz zakup instrumentów.

Sty­pen­dia w Pro­gra­mie Młoda Pol­ska przy­zna­wa­ne są w dro­dze kon­kur­su. Zgod­nie z wa­run­ka­mi for­mal­ny­mi Pro­gra­mu mak­sy­mal­na kwota sty­pen­dium wy­no­si 50 000 zł brut­to. Pro­gram jest re­ali­zo­wa­ny od 2004 r.; co­rocz­nie wspie­ra ok. 70 mło­dych ar­ty­stów.

Kampanie społeczne[edytuj | edytuj kod]

Narodowe Centrum Kultury organizuje również liczne kampanie społeczne, m.in.:

  • Powstanie styczniowe[21],
  • Program NCK Solidarność[22],
  • Grunwald[23],
  • Zaczęło się w Polsce[24],
  • Europejski Rok Dialogu Międzykulturowego[25],
  • Życie za życie[26],
  • 70. rocznica deportacji Polaków na Wschód[27],
  • 11 dzielnych ludzi – Święto Niepodległości[28],
  • Pamiętam. Katyń 1940[29].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]