Narodowość śląska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
„Ślůnsko nacyjo bůła, je i bydzie” – transparent niesiony na III Marszu Autonomii, 18.07.2009, Katowice

Narodowość śląska, według zwolenników tezy o istnieniu narodowości śląskiej, to narodowość zamieszkująca głównie Śląsk odrębna od narodowości polskiej, niemieckiej, czeskiej i słowackiej, posiadająca odmienną kulturę, historię i język. Według przeciwników tezy o istnieniu narodowości śląskiej, deklarowanie tej narodowości jest zjawiskiem społecznym, będącym rodzajem protestu przeciwko warunkom bytowym i kondycji ekonomicznej Górnego Śląska.

Narodowość śląska nie jest uznawana przez żadne państwo. Polski Sąd Najwyższy w 1998 r. i w 2007 r. przyjął, że w powszechnej ocenie społecznej Ślązacy nie są uważani za odrębną grupę narodową[1]. Skargę na postanowienie z 1998 r. oddalił Europejski Trybunał Praw Człowieka w 2004 r., nie zajmując jednak stanowiska w sprawie istnienia lub nieistnienia narodowości śląskiej[2]

W 2006 r. Sąd Okręgowy w Katowicach stwierdził, że nie jest wystarczające dla przyjęcia istnienia odrębnego narodu śląskiego i narodowości śląskiej – samo wewnętrzne przekonanie o tym grupy ludzi, czy nawet deklarowanie takiej narodowości w spisach powszechnych. Przedstawił pogląd, że naród śląski (narodowość śląska) nie istnieje w powszechnej świadomości ani też w aktach prawnych, a postrzeganie odrębności Ślązaków (językowe, obyczajowe...) wiąże się raczej z historycznymi regionami (Górny Śląsk, Dolny Śląsk, Śląsk Cieszyński) kraju, a nie z istnieniem narodu śląskiego. Zdanie to zaaprobował Sąd Najwyższy w 2007 r.[1][3]

W 2008 r. prowadzone były dyskusje nad ewentualnym uwzględnieniem Ślązaków w ustawie o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym, jednak nie jako mniejszość narodową, tylko albo jako mniejszość etniczną, albo jako społeczność posługującą się językiem regionalnym[4]. Według śląskich przeciwników uznania narodowości, uznanie języka śląskiego ma podtekst polityczny, ponieważ może stanowić przesłankę do uznania w przyszłości Ślązaków jako mniejszość narodową[5][6].

Organizacje[edytuj]

Organizacją dążącą do uznania narodowości śląskiej jest Ruch Autonomii Śląska, którego celem jest utworzenie regionu autonomicznego, w historycznych granicach Górnego Śląska, bez Żywiecczyzny, Częstochowy i części Zagłębia Dąbrowskiego, który nawiązywałby do przedwojennej autonomii województwa śląskiego. W celu rozbudzania i ugruntowywania świadomości narodowej Ślązaków działa także tzw. „Związek Ludności Narodowości Śląskiej”, który od 1996 roku ubiegał się o zarejestrowanie jako stowarzyszenie.

Pierwszym wpisanym do rejestru stowarzyszeniem odwołującym się wprost do śląskiej tożsamości narodowej jest Stowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej. Wpisu dokonał w dniu 21 grudnia 2011 Sąd Rejonowy w Opolu[7][8]. Jednakże Sąd Najwyższy uchylił postanowienie oddalające apelację od postanowienia o wpisie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania apelacji[9].

Dane statystyczne[edytuj]

Odsetek osób deklarujących narodowość śląską w gminach województwa opolskiego i śląskiego według danych ze spisu powszechnego z 2002

W 2011 r. podczas polskiego Narodowego Spisu Powszechnego, narodowość śląską zadeklarowało 847 000 osób, w tym 376 tys. osób zadeklarowało ją jako jedyną narodowość, 436 tys. osób jako identyfikację pierwszą, a 411 tys. jako identyfikację drugą[10].

Podczas poprzedniego Narodowego Spisu Powszechnego, który odbył się w Polsce w 2002 roku, narodowość śląską zadeklarowało 173 153 osoby, w tym 148,5 tys. mieszkańców województwa śląskiego i 24,2 tys. osób w województwie opolskim[11]. W 2002 r. na obszarze polskiej części Śląska Cieszyńskiego (powiat cieszyński, powiat bielski, Bielsko-Biała) narodowość śląską zadeklarowało 1045 osób[12].

Dane z 2002 roku uważane były za zaniżone m.in. przez Ruch Autonomii Śląska. Ruch Autonomii Śląska ocenił, że wyniki Narodowego Spisu Powszechnego w 2002 r. nie pokrywały się z rzeczywistością i nie dostarczały pełnego obrazu sytuacji narodowości śląskiej w Polsce. Ruch Autonomii Śląska przedstawiał, iż miały miejsce przypadki odmowy wpisu do formularzy narodowości śląskiej przez rachmistrzów, a także sami rachmistrze już w trakcie szkoleń nakłaniani byli bądź do zmiany narodowości śląskiej na polską, bądź do sugerowania ludziom, aby ci nie deklarowali narodowości śląskiej[13].

O przypadkach nierzetelności rachmistrzów podczas Narodowego Spisu Powszechnego w 2002 r. donosili także przedstawiciele Związku Ukraińców w Polsce oraz przewodniczący Zjednoczenia Łemków[14].

W najnowszym czeskim spisie powszechnym w 2011 narodowość śląską zadeklarowało 12 231 osób, z tego najwięcej w kraju morawsko-śląskim – 11 317[15]. W 2001 r. w czeskim spisie powszechnym narodowość śląską zadeklarowało 10 878 obywateli Czech, w tym 9753 mieszkańców kraju morawsko-śląskiego[16][17][18]. Najwięcej deklaracji narodowości śląskiej w 2001 r. miało miejsce w powiecie Opawa, tj. 4486 osób obywateli Czech[19]. Gabriela Šamanová z Akademii Nauk Republiki Czeskiej względem spisu z 1991 r. ocenia, że świadomość narodowości śląskiej istotnie się zmniejszyła i znaczna część Ślązaków zadeklarowała w 2001 r. narodowość czeską[20].

W 1991 r. podczas czechosłowackiego spisu powszechnego narodowość śląską w Czechach zadeklarowało 44 446 osób[21][22][20].

W 1991 r. na Słowacji deklarowano narodowość śląską, jednakże dane statystyczne podane są łącznie dla Ślązaków i Morawian, tj. ogółem 6361 osób[23].

Historia[edytuj]

Do II wojny światowej[edytuj]

Hasło stworzenia organizacji – Ligi Śląskiej, której członkowie mieli „popierać narodowość śląską” po raz pierwszy zostało wysunięte publicznie na fali Wiosny Ludów. Jego autorem był malarz i poeta Jan Gajda, który opublikował swą „Odezwę do ludu górnośląskiego” 7 kwietnia 1849 roku na łamach polskojęzycznego „Dziennika Górnośląskiego” w Bytomiu. Później hasła narodowości śląskiej pojawiały się zarówno na terenie pruskiego Górnego Śląska, jak również Śląska Austriackiego, lecz do roku 1908 nic z nich nie wynikało[24].

Próby tworzenia śląskiej świadomości narodowej można udokumentować począwszy od działalności Józefa Kożdonia oraz powstania Śląskiej Partii Ludowej, działającej na terenie Śląska Cieszyńskiego od 1909[25], pierwotnie w granicach Austro-Węgier, a po podziale Śląska Cieszyńskiego w granicach Czechosłowacji od 1921[26]. Podczas międzynarodowych rozmów o przyszłości Śląska Kożdoń postulował utworzenie niepodległego państwa śląskiego, później zabiegał o dodanie trzeciej opcji – niepodległości – w planowanym, lecz ostatecznie nie odbytym, plebiscycie na Śląsku Cieszyńskim. Pomysły te, choć początkowo spotkały się z zainteresowaniem Komisji Międzysojuszniczej, upadły na skutek protestu francuskiego premiera Georges Clemenceau oraz przedstawiciela Francji – Grenarda[27]. Ówczesna liczba członków (stworzony przez Kożdonia, jako partyjne zaplecze – apolityczny Związek Ślązaków liczył wówczas 52 tys. członków) oraz sympatyków ugrupowania Kożdonia, szacowana na około 100 tys. (zobacz też: Śląska Partia Ludowa i Józef Kożdoń), co stanowiło 1/3 wszystkich dorosłych mieszkańców tego terenu. W kwestiach związanych z niepodległością całego Górnego Śląska, Śląska Partia Ludowa współpracowała z Ewaldem Lataczem, liderem Związku Górnoślązaków, który stojąc na stanowisku odrębności narodowej Górnoślązaków, postulował utworzenie niepodległej, neutralnej Republiki Górnośląskiej na wzór Szwajcarii i Belgii, osiągając w roku 1921 liczbę około pół miliona członków (niemal połowa dorosłych mieszkańców)[24].

W grudniu 1918 roku m.in. w centralnej i północnej części Górnego Śląska (powiaty: gliwicki, tarnogórski i lubliniecki) kolportowano niepodpisane ulotki, będące jak dziś wiadomo dziełem rybnickiego, tajnego Komitetu Górnośląskiego (prekursora Związku Górnoślązaków), który w języku polskim i niemieckim, wzywał do ustanowienia samodzielnej Republiki Górnośląskiej[24]. Przedstawiano w nich zarówno Polaków jak i Niemców jako zainteresowanych jedynie eksploatacją śląskich bogactw i wyzyskiem Ślązaków, odwoływano się też do przywiązania Ślązaków do Kościoła katolickiego, podkreślając antyklerykalne zapędy ówczesnych władz tak polskich jak i niemieckich. Ulotki te zostały skomentowane przez prasę ukazującą się w języku polskim jako prowokacja niemiecka, Niemcy natomiast oskarżali o prowokację Polaków[28].

W okresie międzywojennym, uznania narodowości śląskiej, jako mniejszości narodowej lub etnicznej, domagał się, działający w latach 1925-1934 w granicach Polski, Związek Obrony Górnoślązaków, posiadający ok. 10 000 członków i zwolenników.

Podobne zdanie prezentował warszawski slawista Jan Niecisław Baudouin de Courtenay, który krytykował polonizację Kaszubów, Ślązaków i Białorusinów, porównując ją z rusyfikacją Polaków przez władze carskie.[potrzebny przypis]

Według Wojciecha Korfantego, w okresie międzywojennym 1/3 ludności w polskiej części Górnego Śląska nie miała skrystalizowanej świadomości polskiej lub niemieckiej i określała się po prostu jako Ślązacy. Niektórzy, którzy wcześniej popierali Polskę, rozczarowani polityką polskich władz nierzadko akcentowali swoją śląskość lub niemieckość[29].

Natomiast o sytuacji w niemieckiej części Górnego Śląska w okresie międzywojennym donosił polski konsul w Bytomiu – Aleksander Szczepański, który w swym raporcie dla władz Rzeczypospolitej Polskiej, stwierdził: „daje się tu zauważyć wzmożenie się pojęcia „Górnoślązak” jako narodowość[30].

Po 1939[edytuj]

W spisie w roku 1940 w rejencji katowickiej prowincji Śląsk narodowość śląską zadeklarowało 157 057 osób (6,78%), natomiast język śląski – 288 445 (12,45%)[31]. Jednak w spisie tym „narodowość ślązacką” (Slonzaken Volk) można było deklarować wyłącznie na terenie Śląska Cieszyńskiego, natomiast około 400-500 tys. respondentów z dawnego pruskiego Górnego Śląska, którzy w rubryce narodowość podali „Górnoślązak” (Oberschlesier) przypisano do kategorii: narodowość niemiecka. Podzielono również kategorię językową, cieszyńscy Ślązacy mogli deklarować język „ślązacki” (Slonzakisch) – 184 tys. deklaracji, a Górnoślązacy – język „wasserpolnisch” (co w oczywisty sposób miało zniechęcać i zniechęcało do takiej deklaracji) – zaledwie 104 tys.[24].

Podczas II wojny światowej i w czasach PRL z przyczyn politycznych nie była możliwa działalność organizacji głoszących odrębność narodową Ślązaków. Z jednej strony część działaczy ŚPL, w tym Kożdoń, była po zakończeniu wojny oskarżana przez władze komunistyczne o kolaborację z hitleryzmem. Z drugiej strony sam Kożdoń w 1944 roku za zgodą Adolfa Hitlera otrzymał tytuł honorowego obywatela Cieszyna „za zasługi dla niemczyzny”, a po zakończeniu wojny uniknął procesu za kolaborację dzięki czeskim narodowym socjalistom[32].

Również po zakończeniu wojny dostrzegano odrębność narodową Ślązaków. W sporządzonej przez polskie władze wiosną 1945 roku ankiecie ludności

Quote-alpha.png
pokaźną grupę stanowiły osoby wpisujące do ankiety narodowość górnośląską (w Zabrzu 22%) […] Według raportu milicji strzeleckiej aż 50% ludności miejscowej uważało siebie za Górnoślązaków, czyli ani Niemców, ani Polaków […] Z Opola informowano, że: Ludność miejscowa bezwiednie nieraz akcentuje, że czuje się nie Polakami, a tylko Ślązakami. Określenie „Polak” stosuje tylko w odniesieniu do ludności napływowej

[33].

Ówczesne władze polskie identyfikowały regionalizm z separatyzmem i obawiały się wykorzystania go na spodziewanej niedługo międzynarodowej konferencji pokojowej. Już od 1945 władze polskie starały się unikać określeń „Polak i Ślązak”, używanych dla przeciwstawiania sobie ludności napływowej i miejscowej. Wojewoda Aleksander Zawadzki na odbytym w maju 1945 posiedzeniu Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach stwierdził, że na zawsze skończył się sławetnej pamięci okres separowania Ślązaków od reszty Polski, traktowania Ślązaków jako narodowość odrębną, pośrednią między Polakami a Niemcami[34].

Sprawa narodowości śląskiej odżyła po przemianach demokratycznych 1989 roku. W styczniu 1990 powstał Ruch Autonomii Śląska, domagający się przywrócenia autonomii województwu śląskiemu. Organizacja ta przed spisem powszechnym w 2002 roku przeprowadziła akcję agitacji po hasłem „Masz prawo zadeklarować narodowość śląską”. Inną organizacją był Związek Ludności Narodowości Śląskiej, której polskie sądy odmówiły rejestracji, a Europejski Trybunał Praw Człowieka nie zakwestionował ich decyzji.

W odpowiedzi na inicjatywę powołania narodu śląskiego została powołana organizacja Ruch Obywatelski Polski Śląsk. Uważa on, że działalność RAŚ, ZLNŚ i kilku innych organizacji śląskich wpisuje się w tzw. ruch ślązakowski, który dążył przed II wojną światową do uzyskania przez Górny Śląsk państwowości[35]. Przedstawicielem ruchu ślązakowskiego był Józef Kożdoń, który był także ideologiem narodu śląskiego.

16 maja 2012 powstała Rada Górnośląska, która obecnie zrzesza 13 śląskich organizacji: Stowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej, Pro Loquela Silesiana, Tŏwarzistwo Piastowaniŏ Ślōnskij Mŏwy „Danga”, Ruch Autonomii Śląska, Ślōnskŏ Ferajna, Związek Górnośląski, Związek Ślązaków, Stowarzyszenie „Silesia Schola”, Przymierze Śląskie, Fundacja Silesia, Nasz Wspólny Śląski Dom, Niemiecka Wspólnota „Pojednanie i Przyszłość”, Initiative für kulturelle Autonomie Schlesiens e.V..

Skupia ona organizacje, które adekwatnie do swoich obszarów działania popierają lub akceptują następujące cele:

- formalne uznanie narodowości śląskiej, jako mniejszości etnicznej, przez organy Rzeczypospolitej Polskiej,

- uznanie języka śląskiego (ślůnskij godki) za język regionalny,

- wprowadzenie wiedzy o regionie, jako obowiązkowego przedmiotu do szkół podstawowych, gimnazjalnych i ponadgimnazjalnych.

Organizacje te wystosowały wspólny wniosek do premiera Donalda Tuska o podjęcie rozmów w sprawie prawnego uregulowania kwestii narodowości śląskiej i języka śląskiego[36]. Sygnatariusze powołali się na zalecenia Komitetu Doradczego Konwencji Ramowej o Ochronie Mniejszości Narodowych Rady Europy zawarte w drugiej opinii dotyczącej Polski z 20 marca 2009, która w punktach 37 i 38 zaleca polskiemu rządowi podjęcie dialogu ze społecznością śląską oraz działania dla ochrony jej kultury, języka i tożsamości[37].

Według senator prof. Doroty Simonides deklaracje narodowości śląskiej podczas spisu ludności z 2002 r. nie mają związku z przynależnością narodową, ale są wyrazem protestu przeciwko brakowi zainteresowania sprawami Śląska, sprzeciwem wobec bezrobocia i zamykania kopalń[38].

Premier Ewa Kopacz powiedziała, że "Ślązacy są bardzo dumnym narodem"[39][40][41].

Zobacz też[edytuj]


Przypisy

  1. a b Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2007 r. III SK 20/06. [dostęp 2011-04-08].
  2. Wyrok Wielkiej Izby Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 17 lutego 2004 r. w sprawie Gorzelik i inni przeciwko Polsce (skarga 44158/98), Gorzelik et autres c. Pologne/and Others v. Poland [GC], no/no. 44158/98, CEDH/ECHR 2004-I.
  3. Postanowienie z dnia 14 lutego 2007 r. III SK 20/06. Orzecznictwo Sądu Najwyższego. [dostęp 2011-04-08].
  4. Posiedzenie nr 30 z dn. 3 grudnia 2008 r. sejmowej Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych.
  5. Agata Pustułka: Kuszenie śląską autonomią. Polskapresse, 2008-09-02. [dostęp 2010-12-01].
  6. Agata Pustułka: Mieszanie w śląskim kotle. W: Dziennik Zachodni [on-line]. Polskapresse, 2008-09-01. [dostęp 2010-12-01].
  7. amk: Stowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej zarejestrowane. Rzeczpospolita, 2011-12-29. [dostęp 2011-12-29].
  8. Stowarzyszenie Osób Narodowości Śląskiej zarejestrowane! [1], dostęp 07.01.2012.
  9. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2013 r., sygn. III SK 10/13.
  10. Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2011. Raport z wyników 21.01.2013
  11. Ludność według deklarowanej narodowości oraz województw w 2002 r.. W: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2010-11-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-05-12)].
  12. Deklaracje narodowościowe w gminach w 2002 r.. W: Wyniki Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2002 [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2010-11-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-17)].
  13. Bartłomiej Świderek: Komunikat Ruchu Autonomii Śląska dla mediów zachodnich. Serwis Nasze Kaszuby – Zasoby Kaszubsko-Pomorskie, 2002-06-07. [dostęp 2010-11-25].
  14. IAR/Gazeta Wyborcza/łut/dj: „Gazeta Wyborcza” – narodowość a spis powszechny. 2002-06-17. [dostęp 26 listopada 2006].
  15. Wyniku spisu z 2011 (wynik nie uwzględnia mieszanych deklaracji).
  16. Data za ČR, NUTS 4: CZ0000 (cz.). W: Sčítaní lidu, domů a bytů 2001 [on-line]. Český statistický úřad, 2005. [dostęp 2010-11-25].
  17. Data za Moravskoslezský kraj, NUTS3: CZ081 (cz.). W: Sčítaní lidu, domů a bytů 2001 [on-line]. Český statistický úřad, 2005. [dostęp 2010-11-25].
  18. Tim Bespyatov: Ethnic composition: 2001 census.
  19. Data za Okres: Opava, NUTS4:CZ0815 (cz.). W: Sčítaní lidu, domů a bytů 2001 [on-line]. Český statistický úřad, 2005. [dostęp 2010-11-25].
  20. a b Gabriela Šamanová: Nationality in the census in Czech lands (ang.). Public Opinion Research Centre, Institute of Sociology of the Academy of Sciences of the Czech Republic, 2005. [dostęp 2010-11-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-25)]. s. 10, 11.
  21. Základní informace o vývoji obyvatelstva, domácností, domů a bytů » 5. Národnost a mateřský jazyk (cz.). W: Sčítání lidu, domů a bytů 2001 – Pramenné dílo, Kód: 4132-05 [on-line]. Český statistický úřad, 2005-12-13. [dostęp 2010-11-26]. s. 2 PDF.
  22. Gabriela Šamanová: Národnost ve sčítání lidu v českých zemích (cz.). Centrum pro výzkum veřejného mínění, 2005. [dostęp 2010-11-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-03-19)]. s. 10.
  23. National Minorities in the Slovak Republic. The Greek Human Rights Web Pages, Bratislava, 2001.
  24. a b c d Dariusz Jerczyński: Historia narodu śląskiego: prawdziwe dzieje ziem śląskich od średniowiecza do progu trzeciego tysiąclecia. Wyd. II (uzupełnione i poprawione) Zabrze: Narodowa Oficyna Śląska, 2006. ​ISBN 978-83-60540-55-8​.
  25. Książnica Cieszyńska.
  26. Aktywność polityczna mniejszości polskiej w Czechosłowacji 1920-1938, Dariusz Miszewski, Adam Marszałek 2002.
  27. „Józef Kożdoń – ojciec śląskiego ruchu narodowego” – www.Prosilesia.net.
  28. „Dwa pytania, trzy odpowiedzi”, opr. Piotr Kalinowski.
  29. M. Czapliński, E. Kaszuba, G. Wąs, R. Żerelik, Historia Śląska Wrocław 2002, s. 395, ​ISBN 83-229-2213-2​.
  30. Krzysztof Karwat, Jak hanys z gorolem. Rozważania o Górnym Śląsku, Katowice 1999.
  31. M. Błaszczak-Wacławik, W. Błasiak, T. Nawrocki, Górny Śląsk szczególny przypadek kulturowy, Warszawa 1990, s. 63.
  32. J. Golec, S. Bojda, Słownik biograficzny ziemi cieszyńskiej, t. 1, Cieszyn 1993, s. 161.
  33. Benard Linek, Polityka antyniemiecka na Górnym Śląsku w latach 1945-1950, Opole 2000.
  34. Maria Wanda Wanatowicz, Od indyferentnej ludności do śląskiej narodowości? Postawy narodowe ludności autochtonicznej Górnego Śląska w latach 1945-2003 w świadomości społecznej, Katowice 2004, s. 77.
  35. Jan Dziadul: Po co nam Warszawa?. S.P. Polityka, 2008-10-23. [dostęp 2010-11-26].
  36. jon: Ślązacy piszą do Tuska: uznajcie nas za mniejszość. [dostęp 2012-05-22]. s. 2012-05-18.
  37. Komitet Doradczy Konwencji Ramowej o Ochronie Mniejszości Narodowych: Druga Opinia Dotycząca Polski. W: 2009-03-20 [on-line]. Rada Europy. [dostęp 2012-05-23].
  38. Jan Dziadul. Narodziny narodu. „Polityka”. 28 (2409), s. 20-22, 2003-07-12. ISSN 0032-3500. 
  39. Ewa Kopacz: Ślązacy są bardzo dumnym narodem - Onet.pl, 2015
  40. Premier Kopacz przyznaje narodowość Ślązakom - NaTemat.pl
  41. Ślązacy to naród - tak mówi Premier Ewa Kopacz - gazetapolska.pl

Linki zewnętrzne[edytuj]