Narodowy komunizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Narodowy komunizm – koncepcja polityczna łącząca w sobie założenia nacjonalizmu i komunizmu. Choć ideologia komunistyczna ma charakter klasowy i internacjonalistyczny, to musi również ustosunkować się do problemu narodu. O ile część komunistów neguje problematykę narodową jako nieistotną lub szkodliwą (tzw. narodowy nihilizm), to inni uznają naród za wartość pozytywną. Akceptacja idei narodu ma miejsce najczęściej w dwóch przypadkach: 1/ gdy komuniści uczestniczą w walce przeciw obcemu imperializmowi (np. o wyzwolenie kolonii), 2/ gdy komuniści sprawują władzę i patriotyzm traktują jako środek jej legitymizacji.

Narodowy komunizm w Rosji i ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Wobec słabości przemysłowego proletariatu w Rosji Lenin uznał, że sprzymierzeńcem w walce z caratem będą odśrodkowe ruchy uciskanych narodów, dlatego wprowadził do programu bolszewickiego zasadę samostanowienia narodów. W okresie rewolucji październikowej i wojny domowej idea połączenia niezależności narodowej z komunizmem znalazła oddźwięk m.in. na Ukrainie (gdzie działała Ukraińska Komunistyczna Partia borotbistów Ołeksandra Szumskiego) i wśród muzułmańskich ludów Rosji (Rosyjska Partia Muzułmańskich Komunistów-bolszewików Sayita Sułtan-Galijewa). Wspieranie narodowości peryferyjnych znalazło swój wyraz w polityce tzw. korenizacji realizowanej w ZSRR w latach 20.

Fiasko projektu rewolucji światowej i proklamowanie przez Stalina „socjalizmu w jednym kraju” doprowadziło do stopniowej waloryzacji nacjonalizmu rosyjskiego przez komunistów. Oznaczało to rozprawę z peryferyjnymi narodowymi komunizmami (m.in. ze zwolennikami Szumskiego na Ukrainie) i nawrót do tradycji imperium rosyjskiego (np. w 1938 r. wprowadzony zostaje obowiązek nauczania języka rosyjskiego). Zjawisko to przybrało na sile w okresie II wojny światowej, gdy Stalin mobilizował ludność przy pomocy haseł patriotycznych (np. ustanowienie orderów Aleksandra Newskiego, Suworowa i Kutuzowa), a nawet prawosławnych i panslawistycznych. W okresie narastania konfrontacji z Zachodem nacjonalizm rosyjski przyjął formę półoficjalnej doktryny państwowej (tzw. żdanowszczyzna); jej elementem stał się antysemityzm zamaskowany hasłem walki z syjonizmem[1].

Narodowy komunizm w Niemczech[edytuj | edytuj kod]

Przywódcy hamburskiej republiki radzieckiej Heinrich Laufenberg i Fritz Wolffheim w 1919 r. stworzyli w Komunistycznej Partii Niemiec (KPD) tzw. opozycję narodową pod hasłem wspólnego bloku z burżuazją narodową dla podjęcia rewolucyjnej wojny przeciw traktatowi wersalskiemu. W kwietniu 1920 r. wystąpili z KPD tworząc wraz z ultralewicowymi dysydentami Komunistyczną Partię Robotniczą Niemiec. Choć ich koncepcja została potępiona przez Lenina to kilka lat później wysłannik Kominternu Karol Radek dokonał rehabilitacji niemieckiego nacjonalizmu. Na międzynarodowej konferencji komunistycznej na temat faszyzmu we Frankfurcie n/Menem (marzec 1923 r.) Radek sformułował postulat stworzenia jednolitego frontu z niemieckimi nacjonalistami dla wykorzystania ich rewolucyjnego potencjału[2].

Narodowy komunizm w Chinach[edytuj | edytuj kod]

Formą narodowego komunizmu stał się maoizm, przez Mao Zedonga określany jako „schińszczony marksizm”. W tzw. okresie jenajskim (1936-45) narodowi komuniści zdominowali Komunistyczną Partię Chin; ich hasłami była walka o niepodległość Chin (w sojuszu z USA) i ustanowienie ustroju tzw. „nowej demokracji”, opartego współpracy klas. Po zerwaniu z ZSRR chińskie kierownictwo zgłosiło roszczenia terytorialne wobec Związku Radzieckiego, obejmujące blisko jedną trzecią terytorium tego państwa. Mao głosił tezę, że centrum rewolucji światowej przesuwa się do Chin („Wiatr ze wschodu przeważa nad wiatrem z zachodu”), które stanąć miały na czele antyimperialistycznego sojuszu kolorowych ludów Trzeciego Świata. Równocześnie Chińska Republika Ludowa prowadziła politykę sinizacji mniejszości narodowych[3].

Narodowy komunizm w innych krajach Azji[edytuj | edytuj kod]

Narodowy charakter miał od początku komunizm w Wietnamie. Komunistyczna Partia Indochin powstała na bazie lewicowo-nacjonalistycznego Stowarzyszenia Wietnamskiej Młodzieży Rewolucyjnej (Ho Szi Min mówił: „Na początku patriotyzm, a nie komunizm kierował mnie w stronę Lenina i III Międzynarodówki”). Celem KPI i Partii Pracujących Wietnamu było wyzwolenie kraju spod obcej (japońskiej i francuskiej) okupacji, później jego zjednoczenie w walce z amerykańskim imperializmem, wreszcie utrzymanie niezależności od Chin[4].

Silny komponent nacjonalistyczny występował również w ideologii Czerwonych Khmerów, którzy z kolei za cel stawiali sobie wyzwolenie spod wietnamskiej hegemonii.

Nacjonalistyczny charakter ma północnokoreańska doktryna dżucze, głosząca samowystarczalność w imię niezależności.

Narodowy komunizm w Europie Środkowo-Wschodniej[edytuj | edytuj kod]

Komunistyczna Partia Jugosławii była w stanie wyzwolić kraj bez udziału Armii Czerwonej, co zapewniło komunistom jugosłowiańskim niezależność od ZSRR. Samodzielność KPJ doprowadziła do jej zerwania z międzynarodowym ruchem komunistycznym w czerwcu 1948 r. i narodzenia się tzw. titoizmu. Titoizm zakładał różnorodność narodowych dróg prowadzących do socjalizmu, a zarazem dążył do rozszerzenia wpływów Jugosławii poprzez stworzenie federacji bałkańskiej z udziałem Bułgarii, Albanii i Grecji[5].

Na Węgrzech o titoizm został oskarżony László Rajk, stracony przez stalinistów 1949 r. Zwolennicy Rajka (Klub im. Petöfiego, potem Centralna Budapesztańska Rada Robotnicza) odegrali istotną rolę w rewolucji węgierskiej 1956 r. Kontynuatorem linii Rajka był Imre Nagy, komunistyczny premier, który ogłosił wystąpienie Węgier z Układu Warszawskiego w listopadzie 1956 r.[6].

W pełni rozwinął się narodowy komunizm w Rumunii, gdzie tamtejsi komuniści zdobywszy władzę starali się uniezależnić od ZSRR. Nicolae Ceausescu, który przejął w niej władzę w 1965 r. zniósł obowiązek nauki języka rosyjskiego, nie zerwał stosunków z Izraelem, utrzymywał kontakty z Komunistyczną Partią Chin, potępił interwencję Układu Warszawskiego w Czechosłowacji i odrzucił plany integracji gospodarczej w ramach RWPG. Niezależności na arenie międzynarodowej towarzyszył ostry kurs nacjonalistyczny wobec mniejszości etnicznych, asymilowanych w imię teorii „jednego socjalistycznego narodu rumuńskiego” (1977 r.). W największym stopniu dotknęło to siedmiogrodzkich Węgrów: w 1968 r. zniesiony został Węgierski Rejon Autonomiczny, stopniowo likwidowano węgierskie szkolnictwo. Naukową nadbudowę rumuńskiego nacjonalizmu zapewnić miała tzw. teoria dakorumuńska, która wywodząc Rumunów od zromanizowanych Daków z jednej strony proklamowała ich autochtoniczność w Siedmiogrodzie, z drugiej – separowała od narodów słowiańskich[7].

Narodowy komunizm w Polsce[edytuj | edytuj kod]

W II Rzeczypospolitej istniały formacje łączące idee narodowe z myślą marksistowską. Wśród nich można wyróżnić m.in. PPS-Opozycję, która deklarowała członkostwo w Kominternie, ale krytykowała KPRP za postrzeganie polskiego ruchu robotniczego za czynnik mający przede wszystkim wspierać rewolucję rosyjską oraz oczekiwała na zmianę stosunku polskich komunistów do koncepcji państwa narodowego. W szeregach Komunistycznej Partii Robotniczej Polski narodową tendencję przejawiała frakcja tzw. „większości” skupiona wokół Adolfa Warskiego, Marii Koszutskiej i Maksymiliana Horwitza. „Większość” doprowadziła na II zjeździe KPRP w 1923 r. do zaakceptowania postulatu niepodległości Polski, jednak na skutek poparcia przez nią zamachu majowego w 1926 r. została odsunięta od kierownictwa partii. Narodowo-komunistyczne poglądy wyraził również Julian Brun w książce „Stefana Żeromskiego tragedia pomyłek”[8].

W okresie okupacji hitlerowskiej Polska Partia Robotnicza nie miała otwarcie komunistycznego charakteru, co sprawiło, że w jej szeregi napłynęło wiele osób przyciągniętych hasłami patriotycznymi. Stanowili oni bazę tzw. „odchylenia prawicowo-nacjonalistycznego”, o które został oskarżony w 1948 r. Władysław Gomułka[9].

W czasach PRL podobne postawy były obecne niemal od początku, ich reprezentacją we władzach partyjnych była frakcja natolińczyków. W trakcie odwilży gomułkowskiej w październiku 1956 roku miały miejsce demonstracje, podczas których na zmianę śpiewano Rotę i Międzynarodówkę, jak również wznoszono hasła antybolszewickie oraz popierające Gomułkę[10]. Do idei narodowego komunizmu nawiązywało również środowisko skupione wokół Mieczysława Moczara (tzw. moczarowcy) m.in. w ramach PZPR-owskiej frakcji „partyzantów” (rozbitej w 1971 roku przez Edwarda Gierka) oraz Zjednoczenie Patriotyczne „Grunwald”[10].

Ze względu na łączenie idei Narodowej Demokracji (endecji) oraz idei komunistycznych w Polsce narodowy komunizm określany jest jako endokomuna[11] (w przeciwieństwie do żydokomuny) lub komunoendecja.

Obecnie do narodowego komunizmu odwołuje się zespół Sztorm 68[12] oraz Zjednoczenie Patriotyczno-Robotnicze „Grunwald”.

Narodowy bolszewizm[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Narodowy bolszewizm.

Przed II wojną światową powstał nurt czerpiący z rozwiązań stosowanych w Rosji Radzieckiej, rozwijany głównie przez niemieckiego myśliciela metapolitycznego Ernesta Niekischa i nazywany narodowym bolszewizmem[12]. Podobny rodowód miała również idea zadrugizmu, autorstwa polskiego filozofa Jana Stachniuka[13].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Osmoza komunizmu i nacjonalizmu w Rosji: geneza hybrydy.
  2. W.I. Lenin: Dziecięca choroba „lewicowości” w komunizmie, Warszawa 1970, s. 99.
  3. Tomasz Jaworowski: Maoizm jako chiński wariant narodowego komunizmu, „Polityka Narodowa” nr 18 (2017).
  4. Wiesław Olszewski: Historia Wietnamu, Wrocław 1991, s. 295, 299-300.
  5. Michał J. Zacharias, Komunizm – federacja – nacjonalizmy. System władzy w Jugosławii 1943-1991, Warszawa 2004, s. 105–157.
  6. Jerzy Robert Nowak: Węgry 1939-1969, Warszawa 1971, s. 126–128, 141-142, 147-153.
  7. Józef Darski: Rumunia. Historia, współczesność, konflikty narodowe, Warszawa, s. 27–28, 82-83, 103-104.
  8. Tomasiewicz 2012 ↓, s. 79.
  9. Białe i czerwone. Z dziejów narodowego komunizmu w Polsce. „zaKORZENIEnie”. Numer specjalny: Lewica i patriotyzm. Karolina Bielenin, dr Jarosław Tomasiewicz – redaktorzy. [dostęp 2016-09-29]. 
  10. a b Białe i czerwone. Z dziejów narodowego komunizmu w Polsce. „zaKORZENIEnie”. Numer specjalny: Lewica i patriotyzm. Karolina Bielenin, dr Jarosław Tomasiewicz – redaktorzy. [dostęp 2016-09-29]. 
  11. Saga rodu Giertychów, Wyborcza.pl, 11.10.2002.
  12. a b ATW: Sztorm 68. legitymizm.org. [dostęp 2016-09-17].
  13. Tomasiewicz 2012 ↓, s. 111.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marcin Kula, Narodowe i rewolucyjne. Wyd. Aneks, Londyn-Warszawa 1991
  • Narodowy komunizm. W: Jarosław Tomasiewicz: Rewolucja narodowa. Nacjonalistyczne koncepcje rewolucji społecznej w Drugiej Rzeczypospolitej. Warszawa: Europejskie Centrum Analiz Geopolitycznych, 2012, s. 109–125. ISBN 978-83-64125-01-0.
  • Marcin Zaremba: Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm: nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2001.