Następstwo czasów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Następstwo czasów (ang. sequence of tenses) – w wielu językach zależność między czasami użytymi w zdaniu podrzędnym i nadrzędnym. Użycie określonego czasu w zdaniu nadrzędnym wymusza użycie określonego czasu w zdaniu podrzędnym, w zależności od stosunku czasu zaistnienia czynności w zdaniu podrzędnym do czasu zaistnienia innej czynności w zdaniu nadrzędnym. Często pojawia się w mowie zależnej.

Język polski[edytuj | edytuj kod]

Następstwo czasów nie występuje w języku polskim, jednak użycie czasu zaprzeszłego jest możliwe, np. Zanim wyszedł z domu, zjadł (był) śniadanie[1].

Język angielski[edytuj | edytuj kod]

Gdy zdanie nadrzędne występuje w jednym z czasów teraźniejszych (present simple, present continuous, present perfect), czynności zdania podrzędnego zachowują swoje naturalne czasy[2]:

He claims that his party will overcome in this electionOn twierdzi, że jego partia wygra te wybory.
Joe has asked if we shall eat out tonightJoe zapytała, czy będziemy dziś wieczorem jeść na mieście.

Gdy zdanie nadrzędne występuje w czasie przeszłym, czynności w zdaniu podrzędnym zmieniają czas gramatyczny zgodnie z podanym w tabeli:

Czynność uprzednia Czynność równoczesna Czynność przyszła
Zdanie nadrzędne w czasie teraźniejszym Past simple, Past continuous Present simple, Present perfect Future
Zdanie nadrzędne w czasie przeszłym Past perfect, Past perfect continuous Past simple, Past continuous Future in the past

Język szwedzki[edytuj | edytuj kod]

Gdy zdanie nadrzędne występuje w czasie teraźniejszym (presens), czynności zdania podrzędnego zachowują swoje naturalne czasy, czyli perfect, imperfect bądź którąś x form czasu przyszłego[3]:

Kalle är pigg eftersom han har sovit hela dagenKalle jest rześki, gdyż spał całą noc.
Anita hängt kappan i rummet och hon ska ringa till sin samboAnita wiesza płaszcz w pokoju i zaraz będzie dzwonić do swego konkubenta.

Gdy czynność zdania nadrzędnego występuje w czasie przeszłym, w zdaniu podrzędnym pojawiają się następujące czasy:

Zależność przedstawia poniższa tabela:

Czynność uprzednia Czynność równoczesna Czynność przyszła
Zdanie nadrzędne w czasie teraźniejszym Preteritum Presens Futur
Zdanie nadrzędne w czasie przeszłym Plusqvamperfekt Preteritum Futur preteritum

Igår morse var kalle på dåligt humör eftersom han skulle städa Wczoraj Kalle był w złym humorze, gdyż miał sprzątać.

Łacina[edytuj | edytuj kod]

W zdaniach złożonych i mowie zależnej ważne jest zrozumienie następstwa czasów. Czasy można podzielić na dwie grupy: czasy główne i czasy historyczne.

Zasada następstwa czasów działa w większości zdań złożonych: zdaniach dopełnieniowych, okolicznikowych czasu i celu, a także zdania pytające zależne.

Zdanie główne Zdanie podrzędne (czynność)
Czasy główne
  • teraźniejszy
  • przyszły I
  • przyszły II
  • równoczesna: tryb przypuszczający czasu teraźniejszego
  • wcześniejsza: tryb przypuszczający czasu przeszłego dokonanego
  • późniejsza: PFA + sim, sis, ...
Czasy historyczne
  • przeszły niedokonany
  • przeszły dokonany
  • zaprzeszły
  • równoczesna: tryb przypuszczający czasu przeszłego niedokonanego
  • wcześniejsza: tryb przypuszzcający czasu zaprzeszłego
  • późniejsza: PFA + essem, esses, ...

W zdaniu złożonym, które stosuje się do zasady następstwa czasów, grupa czasów musi się zgadzać, tzn. albo oba czasowniki (w zdaniu nadrzędnym i podrzędnym) są w czasie głównym, albo oba są w czasie historycznym. Możliwe są następujące kombinacje:

  1. Następstwo czasów głównych
  • teraźniejszy – teraźniejszy: zdanie podrzędne opisuje czynność równoczesną lub uprzednią:

Rogant cur nobiscum possis non ire.

Pytają, czemu nie możesz pójść z nami

Nunc scio quid sit amor. (Virgilius)

Teraz wiem, czym jest miłość.

Videamus uter plus scribere possit. (Horatius)

Zobaczmy, który potrafi napisać więcej.
  • przyszły – teraźniejszy: zdanie podrzędne opisuje czynność późniejszą:

Incipiam exponere unde natura omnes res creet. (Lucretius)

Zacznę tłumaczyć skąd natura tworzy wszystkie rzeczy.
  • teraźniejszy – przeszły dokonany: zdanie podrzędne opisuje czynność późniejszą:

Ceteri expellantur ne viderint ipsum.

Inni są odsuwani, aby nie widzieli tego samego.
  • przyszły – przeszły dokonany: zdanie podrzędne opisuje czynność późniejszą:

Videbit quanta vis verborum eorum fuerit.

Zobaczy, jak wielką moc miały ich słowa.
  1. Następstwo czasów historycznych
  • przeszły niedokonany – przeszły niedokonany:

Multi dubitabant quid optimum esset. (Cicero)

Wielu wątpiło, co było najlepsze.
  • przeszły niedokonany – zaprzeszły:

Rogabat denique cur umquam fugissent. (Horatius)

Zapytał wreszcie, czemu w ogóle (byli) uciekli.
  • przeszły dokonany – przeszły niedokonany: zdanie podrzędne opisuje czynność równoczesną:

Nescivimus cur acriter diceret.

Nie wiedzieliśmy, czemu przemówił ostro.
  • przeszły dokonany – zaprzeszły: zdanie podrzędne opisuje czynność uprzednią:

Rogavit ubi discipulus hoc didicisset.

Zapytał, gdzie studenci się tego (byli) nauczyli.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jan Miodek, Rozmyślajcie nad mową, s. 123-124.
  2. A. Thompson, A. Martinet: A Practical English Grammar. Oxford University Press, 2003, s. 195. ISBN 0-19-431342-5.
  3. Cecilia Fasth, Anita Kannermark: Form i fokus, del A. Sztokholm: Folkuniversitetets förlag, 1996, s. 89. ISBN 978-91-7434-397-7.
  4. Cecilia Fasth, Anita Kannermark: Form i fokus, del A. Sztokholm: Folkuniversitetets förlag, 1996, s. 92. ISBN 978-91-7434-397-7.