Nasturcja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Nasturcja
Nasturcja: zdjęcie
Nasturcja większa
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad różowych
Rząd kapustowce
Rodzina nasturcjowate
Rodzaj nasturcja
Nazwa systematyczna
Tropaeolum L.
Sp. Pl. 1: 345. 1753
Nasturcja większa
Przekrój kwiatu nasturcji większej
Nasturcja włóczęga
Nasturcja trójbarwna

Nasturcja (Tropaeolum L.) – rodzaj roślin z rodziny nasturcjowatych (Tropaeolaceae). Należy do niego ponad 80 gatunków pochodzących z Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej[2], największe zróżnicowanie osiąga wzdłuż Andów od Kolumbii po południowe Chile[3]. W naturze rośliny te zasiedlają wilgotne lasy, suche zarośla i górskie piargi. Nasturcja bulwiasta jest ważną rośliną spożywczą dla ludności Ameryki Południowej[3]. Mięsiste owoce i pąki kwiatowe nasturcji większej zakonserwowane w słone wodzie lub occie stosowane są jak przyprawa (przypominają kapary). Niektóre gatunki są uprawiane jako ozdobne, dotyczy to zwłaszcza: nasturcji większej, mniejszej, Tropaeolum peltophorum i mieszańce między nimi[4]. W Polsce najczęściej w uprawie ogrodowej lub na balkonach.

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Rośliny jednoroczne, trwałe lub pnącza o długiej (do 5 m[3]), niekiedy pnącej łodydze[2], zwykle gruboszowatej (soczystej)[5]. Korzenie nierzadko bulwiaste[5][3].
Liście
Skrętoległe, osadzone na długim ogonku, tarczowate, klapowane lub dłoniastodzielne[5]. Ogonki liściowe często owijają się wokół podpory[3].
Kwiaty
Wyrastają pojedynczo z kątów liści na długich szypułkach. U niektórych gatunków tworzą skupienia baldachopodobne[5]. Działki kielicha są nierówne. Dwie dolne okazałe, trzy górne mniejsze, zrosłe u nasady, z jednej (rzadko z trzech) powstaje długa ostroga z miodnikiem. Płatki korony w liczbie 5, rzadko 2, nierówne. Dwa górne okazałe, zrosłe z ostrogą, pozostałe zwykle mniejsze[5]. Płatki mają barwę żółtą, czerwoną, purpurową, niebieską lub zieloną, często są dwubarwne[3]. Pręcików jest 8, wyrastają w dwóch okółkach i są nierówne. Zalążnia jest górna, trójkomorowa. Słupek jest pojedynczy, zakończony jest równowąskim, trójłatkowym znamieniem[5].
Owoc
Mięsista lub sucha rozłupnia rozpadająca się na trzy jednonasienne rozłupki[5].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj Tropaeolum był przez długi czas klasyfikowany do rodziny nasturcjowate Tropaeolaceae razem z rodzajami Magallana i Trophaeastrum. Monotypowy rodzaj Magallana wyróżniano z powodu oskrzydlonych owoców. Z kolei dwa gatunki z rodzaju Trophaeastrum wyróżniano z powodu braku ostróg w kwiatach. Badania molekularne przeprowadzone w 2000 roku wykazały, że w takim ujęciu rodzaj Tropaeolum to takson parafiletyczny, a rodzaje Magallana i Trophaeastrum są w nim zagnieżdżone. W efekcie rodzaje te zostały zsynonimizowane z Tropaeolum[6].

Synonimy

Cardamindum Adans., Tropaeastrum Mabb., orth. var.[7]

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system system APG III z 2009)

Należy do rodziny nasturcjowatych (Tropaeolaceae), która wraz z siostrzaną rodziną Akaniaceae tworzy klad bazalny w obrębie rzędu kapustowców (Brassicales).

Pozycja w systemie Reveala (1993-1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Rutanae Takht., rząd nasturcjowce (Tropaeolales Takht. ex Reveal ), rodzina nasturcjowate (Tropaeolaceae Juss. ex DC.), rodzaj nasturcja (Tropaeolum L.)[8].

Wykaz gatunków[2][9]

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Rośliny ozdobne[edytuj | edytuj kod]

Historia
Nasturcje wprowadzone zostały jako rośliny ozdobne w XVI wieku do Hiszpanii przez Nicolás Monardes. W końcu XVI wieku angielski botanik John Gerard uznał rośliny tego rodzaju za spokrewnione z rukwią wodną (Nasturtium offocinale) i z tego powodu w językach europejskich spopularyzowała się nazwą rodzaju nawiązująca do nazwy naukowej rukwi. Obowiązującą nazwę naukową rodzaju nadał rodzajowi Karol Linneusz i pochodzi ona od łacińskiego słowa tropaeum oznaczającego trofeum. Linneuszowi żółte kwiaty nasturcji skojarzyły się ze starożytnym zwyczajem upamiętniania poległych żołnierzy za pomocą hełmu i tarczy mocowanego na drzewie[10]. Początkowo, w XVI wieku, w Europie wprowadzono do upraw nasturcję mniejszą, znaną jako Nasturtium indicum. Nasturcja włóczęga tez znana była w Europie w XVI wieku, ale rozpowszechniła się w końcu XVIII. Najbardziej rozpowszechniona w uprawie współcześnie nasturcja większa spopularyzowała się w końcu XVII wieku[4].
Uprawa
W krajach północno-zachodniej części Ameryki Południowej wzdłuż ogrodzeń uprawiany jest powszechnie gatunek nasturcja włóczęga (N. peregrinum)[4]. W Europie jako rośliny ogrodowe uprawiane są głównie: nasturcja większa, mniejszej, T. peltophorum i mieszańce między nimi[4].

Rośliny jadalne[edytuj | edytuj kod]

Nasturcja bulwiasta jest ważną rośliną spożywczą dla ludności Ameryki Południowej[3]. Poza tym pąki kwiatowe i młode, mięsiste owoce zakonserwowane w słone wodzie lub occie stosowane są jak przyprawa (przypominają kapary i mogą być stosowane do ich fałszowania). Rośliny mają charakterystyczny, ostry smak powodowany zawartością olejku gorczycznego, identycznego jak u pieprzycy siewnej (zwanej rzeżuchą)[4]. Kwiaty i liście nasturcji większej mogą być stosowane jako dodatek w sałatkach. Kwiaty zawierają 130 mg witaminy C w 100 g[11]. Co więcej kwiaty są bardzo bogatym źródłem β-karotenu i luteiny zawierając tej drugiej 45 mg w 100 g[12].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-05-13].
  2. 2,0 2,1 2,2 Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 157. ISBN 0333748905.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 Rośliny kwiatowe. Cz. 1. Warszawa: Muza SA., 1998, s. 353, seria: Wielka Encyklopedia Przyrody. ISBN 83-7079-778-4.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 Tropaeolaceae. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-07-09].
  6. Lennart Andersson, Stephan Andersson. A Molecular Phylogeny of Tropaeolaceae and Its Systematic Implications. „Taxon”. 49, 4, s. 721-736, 2000. DOI: 10.2307/1223973. 
  7. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-11-11].
  8. Crescent Bloom: Tropaeolum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 8 grudnia 2008].
  9. Tropaeolum. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2015-07-06].
  10. Nasturtium (Alaska). W: Plant of the Week [on-line]. Division of Agriculture University of Arkansas. [dostęp 2015-07-10].
  11. Tropaeolum minus - L.. W: Plants For A Future [on-line]. [dostęp 2015-07-10].
  12. P.Y. Niizu andDelia B. Rodriguez-Amaya. Flowers and Leaves of Tropaeolum majus L. as Rich Sources of Lutein. „Journal of Food Science”. 70, 9, s. S605–S609, 2005. DOI: 10.1111/j.1365-2621.2005.tb08336.x.