Natangia
Natangia – terytorium historyczne położone na terenie regionu historycznego Prusy, obecnie na pograniczu Polski (województwo warmińsko-mazurskie) i Rosji (obwód królewiecki). Wchodzi w skład krainy Prusy Dolne.
Terytorium plemienne Prusów
[edytuj | edytuj kod]
Pierwotnie obejmowało obszar zamieszkany przez jedno z plemion pruskich – Natangów, położony pomiędzy Sambią (od której oddzielała ją Pregoła), Warmią, Barcją i być może Nadrowią.
Granice terytorium plemiennego znane są tylko w przybliżeniu. Nie wiadomo, czy Natangia obejmowała ziemię Sclunien i sięgała do Zalewu Wiślanego, podobnie jak nie jest pewne, czy obejmowała ziemię Unsatrapis nad dolną Łyną (późniejszy teren wokół zamku Wohnsdorf). Na terenie Natangii plemiennej prawdopodobnie położony był ośrodek kultu Romowe.
Najstarsza wzmianka o Natangii znajduje się w zbiorze dokumentów Liber Census Daniae (ok. 1210-1231) duńskiego króla Waldemara II Zwycięskiego, który w 1210 wyprawił się do Prus i je sobie czasowo podporządkował.
Podbój krzyżacki
[edytuj | edytuj kod]
Natangia stała się celem podboju przez zakon krzyżacki od roku 1238, gdy zdobyto gród Bałga nad Zalewem Wiślanym. Do roku 1241 Natangowie, Warmowie i Bartowie – pokonani podczas oblężenia Bałgi – poddali się Zakonowi. Krzyżacy zbudowali wówczas na terenie natangijskim zamek Krzyżbork (Kreuzburg) i zaczęli zasiedlanie ich ziem. Proces ten opóźniło I powstanie pruskie (1247–1249). W wyniku klęski Prusów i na podstawie układu w Dzierzgoniu (7 lutego 1249) północna Natangia poddała się Zakonowi, ale Natangowie z południa stawiali opór zadając nawet Krzyżakom znaczną klęskę w bitwie pod wsią Kruki (29 listopada 1249). Dopiero dzięki wsparciu rycerstwa, głównie z Niemiec, oraz zawarciu sojuszu z litewskim księciem Mendogiem, Zakon dokonał w ciągu roku 1250 i 1251 podboju reszty Natangii oraz Barcji.
W państwie krzyżackim
[edytuj | edytuj kod]W roku 1257 ustanowiono przejściowo komtura całej nowo podbitej Natangii, podobnie jak Barcji (1257) i Sambii (1254). Krótko potem, w 1260 roku, wybuchło II powstanie pruskie, a zbuntowanymi Natangami dowodził wódz Herkus Monte, który zginął w roku 1273. Po zakończeniu walk Natangię podzielono na dwie komturie – balgijską (Balga) i pokarmińską (Brandenburg), które były zaliczane do komturii dolnopruskich. Natangia pozostawała w obrębie państwa zakonu krzyżackiego do końca jego istnienia i sekularyzacji w 1525 roku, w odróżnieniu od sąsiedniej Warmii, która w 1466 przeszła pod panowanie polskie.
Jako okręg administracyjny i region kulturowy
[edytuj | edytuj kod].jpg)
Po sekularyzacji zakonu w 1525 roku i powstaniu Prus Książęcych zostały one podzielone na trzy okręgi administracyjne: sambijski (Samland), górnopruski (Oberland) i natangijski (Natangen)[2].
Okręg Natagia obejmował większy obszar niż dawny kraj plemienny Natangów – większą część Prus Dolnych (plemienne Barcję i Natangię) wraz z terenem południowym dawnej „puszczy galindzkiej”, czyli późniejszych Mazur.
Okręg dzielił się na starostwa zwykłe (niem. Hauptamt, l. mn. Hauptämter) i starostwa dziedziczne (niem. Erbamt, l. mn. Erbämter). Starostwa dzieliły się zaś na parafie (niem. Kirchspiel).
Obejmował on starostwa zwykłe: Pokarmin, Bałga, Iława Pruska, Olecko, Rastembork (Kętrzyn), Barciany, Węgorzewo, Ełk, Jańsbork (Pisz), Ryn, Lec (Giżycko) i Szestno oraz starostwa dziedziczne: Nowy Dwór i Gierdawy[3]. Stolicą okręgu były Bartoszyce[4].
Podział ten przetrwał do reformy Fryderyka II w 1752 roku, która podzieliła okręgi na 10 powiatów. W 1818 roku w wyniku reformy administracyjnej powstały mniejsze powiaty (Landkreis), które przetrwały do 1945 roku.
Nieoficjalnie Natangia funkcjonowała jako jeden z regionów kulturowych w Prusach Wschodnich aż do 1945 roku. Jego obszar pokrywał się z granicami okręgu Prus Książęcych, a nie terytorium plemiennego[5][4].
Po 1945 roku
[edytuj | edytuj kod]
W roku 1945 Natangia została podzielona między Polskę (województwo warmińsko-mazurskie) i obwód królewiecki (najpierw ZSRR, a potem Rosja). Na terenie pierwotnej Natangii leży Górowo Iławeckie i być może Bartoszyce. Inne miejscowości Natangii: Gronowo, Grzechotki, Bezledy, Pruska Iława, Cynty, Święta Siekierka (daw. Świętomiejsce), Domnowo, Krzyżbork, Bałga, Pokarmin (daw. Nowe Zgorzelice).
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Marcin Engel, Cezary Sobczak, Jaćwingowie. Zapomniani wojownicy. Yatvings. The Forgotten Warriors [online], 11 października 2023, s. 9 [dostęp 2025-08-03].
- ↑ Max Toeppen, Atlas zur historisch-comparativen Geographie von Preussen, 1858
- ↑ Max Toeppen, Atlas zur historisch-comparativen Geographie von Preussen, 1858
- ↑ a b Natangen [online], Genealogie-Tagebuch, 15 lipca 2010 [dostęp 2025-09-10] (niem.).
- ↑ Adolf Bötticher, Die Bau- und Kunstdenkmäler in: Natangen, Heft II., Königsberg 1898
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- M. Biskup, G. Labuda „Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach”, Gdańsk 1986.
- J. Sikorski, S. Szostakowski, „Dzieje Warmii i Mazur w zarysie: Od pradziejów do 1870 roku”, PWN 1981.
- J. Powierski, „Prussica”, Malbork 2003.
- H. Łowmiański, „Studia nad początkami społeczeństwa i państwa litewskiego”, t. 1–2, Wilno 1932.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]
- Natangia, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VI: Malczyce – Netreba, Warszawa 1885, s. 931.