Nauczyciel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pomnik ZNP w Toruniu
Takie będą Rzeczypospolite,
jakie ich młodzieży chowanie

(Andrzej Frycz Modrzewski w „O naprawie Rzeczypospolitej”)

Nauczyciel (zawód)[a] – rodzaj specjalności zawodowej, wykonywanej przez specjalistę odpowiednio przygotowanego do prowadzenia pracy dydaktyczno-wychowawczej w instytucjach oświatowo-wychowawczych[3], jeden z najważniejszych zawodów zaufania publicznego[4]; według innych źródeł – osoba posiadająca potwierdzone osobiste predyspozycje i kompetencje, poparte odpowiednim kierunkowym wykształceniem wyższym oraz przygotowaniem pedagogicznym i zawodowym do nauczania formalnego w oświacie[5].

Podstawy pedeutologii[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Pedeutologia.

Wykonywanie zawodu nauczyciela-wychowawcy nie jest rzemiosłem – przygotowanie do jego wykonywania nie ogranicza się do opanowania treści nauczanych przedmiotów oraz metodyki nauczania. Nie mniej ważna jest wychowawcza rola nauczyciela, której odgrywanie wymaga szczególnych predyspozycji (np. inteligencja emocjonalna, autorytet epistemiczny).

Karykatura z połowy XIX w.

Zasadami właściwego doboru kandydatów do zawodu nauczyciela zajmuje się pedeutologia – dziedzina pedagogiki, u której podstaw leżą założenia „pedagogiki naukowej” Johanna Herbarta, m.in. pięć jego „idei moralnych”. Według Herbarta podstawami pedagogiki są[1][6][7]:

  • etyka (nauka o moralnym smaku), wyznaczająca i uzasadniająca cele pracy dydaktyczno-wychowawczej – kształtowanie woli i charakteru oraz budzenie w uczniach i wychowankach szerokich zainteresowań
  • psychologia, uzasadnia środki do osiągnięcia celu, wśród nich Regierung – karność (utrzymanie w karności dopuszcza kary cielesne) i nauczanie wychowujące, polegające na tworzeniu u wychowanka wyobrażeń (źródła uczuć i woli), które mają wpływ na kształtowanie się osobowości i charakteru.

Herbart wskazał pięć idei moralnych. Dwie z nich dotyczą osobowości wychowanka – „idea wewnętrznej wolności” i „idea życzliwości” (uznajemy zgodność naszej woli z naszymi przekonaniami oraz z wolą innych). Trzy pozostałe, to „idea moralności”, „idea prawa” i „idea słuszności” (za cechę pozytywną uznajemy silną wolę; w przypadkach, gdy niezgodność woli rodzi walkę, potrzebne jest uznawanie praw; gdy przestrzeganie praw prowadzi do przykrości i krzywdy innych, potrzebne jest łamanie prawa).

Kształcenie nauczycieli[edytuj | edytuj kod]

Nauczyciel to jeden z zawodów zaufania publicznego. Do zawodu nauczyciela w uczelni pedagogicznej przygotowuje grono pedagogiczne, wraz z zespołem współpracujących kompetentnych osób z innych dziedzin nauki, jak: socjolodzy, psycholodzy, filozofowie i inni.

Standardy kształcenia, przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela – świadczenia usług edukacyjnych polegających na udzielaniu lekcji na godziny – określa system norm prawnych. Prowadzenie wykładów czy lekcji na godziny winno być poprzedzone odpowiednimi referencjami zgodnymi z Konstytucją danego państwa (terytorium)[8], ustawami (Karta Nauczyciela)[9] oraz rozporządzeniami ministerialnymi, a także unormowaniami komisji senackich np.: do spraw polityki naukowej lub edukacyjnej bądź powołanej rady pedagogicznej (uczelni, szkół, przedszkoli) danego kraju w którym prowadzony jest wykład lub lekcja z danego kierunku przedmiotowego, bądź zainteresowania naukowego czy światopoglądowego[10].

Bywają formułowane twierdzenia, że w polskim systemie oświaty nauczyciele, jako pracownicy oświaty, winni przedstawiać oświatę narodową tak, by była zgodna z polityką rządu i kierunkiem rozwoju państwa oraz regionu, a jego obywatele mają powszechne prawo do nauki[11].

Problemy, związane z przygotowaniem do wykonywania zawodu nauczyciela, w tym ze zmianami systemu edukacji kandydatów do tego zawodu, są tematem licznych prac naukowych i specjalistycznych publikacji. Modeli współczesnego kształcenia nauczycieli dotyczą np. prace[12]:

  • H. Kwiatkowska, „Nowa orientacja w kształceniu nauczycieli. Założenia i metody edukacji nauczycielskiej”, Warszawa 1988
  • J. Rutkowiak, Metodologiczna sytuacja pedagogiki a modele kształcenia nauczycieli w: „Ruch Pedagogiczny”, 1986, nr 3, 5–6
  • B. Kwiatkowska-Kowal, „Kształcenie nauczycieli w szkole wyższej. Nowe konteksty, stan, możliwości przeobrażeń”', Warszawa 1994
  • T. Lewowicki (zob. Komitet Nauk Pedagogicznych PAN), O dotychczasowych koncepcjach edukacji nauczycielskiej i potrzebie określenia nowej koncepcji w edukacji w: „Ruch Pedagogiczny”, 1990, nr 1–2
  • A.A. Kotusiewicz, Kształcenie nauczyciela a problemy współczesnej edukacji, Warszawa 1989, w: R. Parzęcki, R. Cierniewska (red.), Doświadczenia i projekcja przyszłości w treściach pedagogicznego kształcenia nauczycieli, Bydgoszcz-Kraków 2000
  • R. Kwaśnica, Wprowadzenie do myślenia o nauczycielu w: Z. Kwieciński, B. Śliwerski (red.), Pedagogika: podręcznik akademicki, Warszawa 2004
  • R. Kwaśnica, Wprowadzenie do myślenia o wspomaganiu nauczycieli w rozwoju, w: „Studia Pedagogiczne”, 1965, t. 61
  • A.T. Pearson, Nauczyciel. Teoria i praktyka w kształceniu nauczycieli, WSP, Warszawa 1994

W wielu publikacjach przypominane są opinie Tadeusza Kotarbińskiego (Pisma etyczne, Ossolineum, 1987), m.in.: „Uprawianie zawodu nauczycielskiego wiąże się z respektowaniem między innymi takich wymogów moralnych, do których przestrzegania nie jest zobowiązana reszta społeczeństwa”. … odpowiedzialności nauczyciela nie można ograniczyć do konsekwencji ‘za coś’ i odpowiedzialności ‘przed kimś’… „Pojawia się problem odpowiedzialności ‘za kogoś’ – za ucznia, jego zdrowie, bezpieczeństwo i rozwój”…[12].

Prawo oświatowe[edytuj | edytuj kod]

Prawne zobowiązania, dotyczące problemów edukacji ukierunkowanej na wszechstronny rozwój człowieka, są przedmiotem porozumień międzynarodowych. Kierunki takich działań wskazał m.in. raport Międzynarodowej Komisji do Spraw Edukacji dla XXI Wieku pod przewodnictwem Jacques’a Delors’a (UNESCO 1996), w którym uwypuklono rolę współczesnego nauczyciela w wychowaniu do wolności i odpowiedzialności[13][14]. W Unii Europejskiej opracowano priorytety edukacyjne, zakładające[14]:

  1. równość szans edukacyjnych
  2. podniesienie jakości kształcenia
  3. wypracowanie ideału wychowania Europejczyka „obywatela świata”
  4. konieczność modelowania nowoczesnego kształcenia nauczycieli

Do zawodowego kształcenia i doskonalenia nauczycieli zobowiązuje Deklaracja bolońska (1999). Podkreśla się, że nauczyciel powinien być przede wszystkim intelektualistą, człowiekiem szybko reagującym na wszystko co postępowe i twórcze, nieustannie poszukującym prawdy i wartości, starającym się życzliwie inspirować młodzież do takich poszukiwań [14].

Legitymacja służbowa nauczyciela

W Polsce standardy kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela, zostały określone w rozporządzeniu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 17 stycznia 2012 r. w sprawie standardów kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (Dz.U. z 2012 r. poz. 131, z późn. zm.). Niniejsze rozporządzenie było poprzedzone rozporządzeniem Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 7 września 2004 r. w sprawie standardów kształcenia nauczycieli (Dz.U. z 2004 r. Nr 207, poz. 2110), które utraciło moc z dniem 1 października 2011 r. w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 18 marca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym, ustawy o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2011 r. Nr 84, poz. 455, z późn. zm.). Prawo wykonywania zawodu nauczyciela na terenie RP to uznawanie kwalifikacji zawodowych do wykonywania zawodu nauczyciela[15]. O uznanie kwalifikacji do wykonywania zawodu nauczyciela na terenie RP może ubiegać się także osoba posiadająca odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie nabyte w państwach członkowskich Unii Europejskiej.

Nauczyciel a Karta Nauczyciela[edytuj | edytuj kod]

Zawód nauczyciela regulowany jest w dwóch zupełnie odmiennych aktach prawnych. Obowiązujące w Polsce ustawodawstwo rozróżnia:

Karta Nauczyciela stanowi:

Art. 1. 1. Ustawie podlegają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w:
1) 1 publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach oraz placówkach doskonalenia nauczycieli działających na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. - Prawo oświatowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 59), z zastrzeżeniem ust. 2 pkt la, lb oraz pkt 2 lit. a;
2) zakładach poprawczych oraz schroniskach dla nieletnich działających na podstawie ustawy z dnia 26 października 1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich (Dz. U. z 2016 r. poz. 1654 oraz z 2017 r. poz. 773);
3) (uchylony);
4) publicznych kolegiach pracowników służb społecznych.

W Polsce kandydatowi na stanowisko nauczyciela stawia się, wymagania dotyczące kwalifikacji, postaw moralnych, odpowiedniego zdrowia, itp..

Art. 9. 1. Stanowisko nauczyciela, ... , może zajmować osoba, która:
1) posiada wykształcenie wyższe z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym lub ukończyła zakład kształcenia nauczycieli i podejmuje pracę na stanowisku, do którego są to wystarczające kwalifikacje,
2) przestrzega podstawowych zasad moralnych,
3) spełnia warunki zdrowotne niezbędne do wykonywania zawodu.

Dyrektorzy szkół, kierownicy placówek oświatowo – wychowawczych, decydują o zatrudnieniu nauczyciela. Karta Nauczyciela (art. 9 ust. 4) grupy wymagań:

  1. poziom wykształcenia adekwatny do typu i rodzaju szkoły, w którym chce pracować przykładowa osoba
  2. kwalifikacje do nauczania konkretnego przedmiotu bądź prowadzenia konkretnego typu zajęć
  3. przygotowanie pedagogiczne
  4. zaświadczenie lekarskie o spełnianiu warunków zdrowotnych niezbędnych w pracy nauczyciela
  5. niekaralność.

Ww. warunki muszą być spełnione łącznie.

Od 5 kwietnia 2000 roku we wszystkich szkołach publicznych i placówkach im równoważnym nauczyciele podlegają systemowi awansu zawodowego. Na poszczególnych szczeblach uzyskują kolejno tytuły:

Istnieje także tytuł honorowego profesora oświaty, przyznawany najbardziej zasłużonym nauczycielom dyplomowanym.

Nauczycielem prowadzonego przez siebie przedmiotu, staje się osoba odpowiednio przygotowana specjalista z danej dziedziny nauki lub sztuki. Przyszły nauczyciel obowiązkowo winien posiadać odpowiednie kompetencje i przygotowanie pedagogiczne oraz zaliczoną praktykę pedagogiczną ok. 170 godzin, zaświadczającą o dydaktycznym i umiejętnym przekazywaniu wiedzy – w sposób przystępny i zrozumiały – uczniom, gimnazjalistom lub słuchaczom w czasie kursów. Nauczycieli nauczanego przez nich przedmiotu prawo nie zwalnia od prowadzenia dokumentacji kształcenia.

Pedagog szkolny a nauczyciel[edytuj | edytuj kod]

Pedagog szkolny wspiera działania podległych mu pedagogicznie i merytorycznie nauczycieli w placówce szkolnej czy przedszkolnej. Jest on pomocnikiem dyrektora szkoły do spraw profilaktyki pedagogicznej. Umiejętność odróżniania nauczyciela od pedagoga szkolnego przez uczniów, rodziców i samych nauczycieli powierzonych przedmiotów jest cechą poznawczą wykształcenia społecznego.

Stanowiska nauczycieli w Polskiej Klasyfikacji Zawodów (PKZ)[edytuj | edytuj kod]

  • 232 Nauczyciele gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych
    • 2321 Nauczyciele gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych
      • 232101 Nauczyciel biologii
      • 232102 Nauczyciel chemii
      • 232124 Nauczyciel edukacji dla bezpieczeństwa
      • 232103 Nauczyciel etyki
      • 232104 Nauczyciel fizyki i astronomii
      • 232105 Nauczyciel geografii
      • 232106 Nauczyciel historii
      • 232107 Nauczyciel informatyki/technologii informacyjnej
      • 232108 Nauczyciel języka obcego
      • 232109 Nauczyciel języka polskiego
      • 232110 Nauczyciel matematyki
      • 232111 Nauczyciel muzyki
      • 232112 Nauczyciel plastyki
      • 232113 Nauczyciel przedmiotów zawodowych artystycznych
      • 232114 Nauczyciel przedmiotów zawodowych ekonomicznych
      • 232115 Nauczyciel przedmiotów zawodowych medycznych
      • 232116 Nauczyciel przedmiotów zawodowych rolniczych i leśnych
      • 232117 Nauczyciel przedmiotów zawodowych technicznych
      • 232118 Nauczyciel przedmiotów zawodowych turystycznych
      • 232119 Nauczyciel przedsiębiorczości
      • 232120 Nauczyciel religii
      • 232121 Nauczyciel techniki
      • 232122 Nauczyciel wiedzy o społeczeństwie
      • 232123 Nauczyciel wychowania fizycznego
      • 232190 Pozostali nauczyciele gimnazjów i szkół ponadgimnazjalnych
  • 233 Nauczyciele szkół podstawowych i przedszkoli
    • 2331 Nauczyciele szkół podstawowych
      • 233101 Nauczyciel etyki w szkole podstawowej
      • 233102 Nauczyciel historii i społeczeństwa w szkole podstawowej
      • 233103 Nauczyciel informatyki w szkole podstawowej
      • 233104 Nauczyciel języka obcego w szkole podstawowej
      • 233105 Nauczyciel języka polskiego w szkole podstawowej
      • 233106 Nauczyciel matematyki w szkole podstawowej
      • 233107 Nauczyciel muzyki w szkole podstawowej
      • 233108 Nauczyciel nauczania początkowego
      • 233109 Nauczyciel plastyki w szkole podstawowej
      • 233110 Nauczyciel przyrody w szkole podstawowej
      • 233111 Nauczyciel religii w szkole podstawowej
      • 233112 Nauczyciel techniki w szkole podstawowej
      • 233113 Nauczyciel wychowania fizycznego w szkole podstawowej
      • 233190 Pozostali nauczyciele szkół podstawowych
    • 2332 Nauczyciele przedszkoli
      • 233201 Nauczyciel przedszkola
  • 234 Nauczyciele szkół specjalnych
    • 2341 Nauczyciele szkół specjalnych
      • 234101 Nauczyciel głuchych i niedosłyszących (surdopedagog)
      • 234102 Nauczyciel niewidomych i niedowidzących (tyflopedagog)
      • 234103 Nauczyciel przewlekle chorych i niepełnosprawnych ruchowo
      • 234104 Nauczyciel upośledzonych umysłowo (oligofrenopedagog)
      • 234190 Pozostali nauczyciele szkół specjalnych
  • 235 Pozostali specjaliści szkolnictwa i wychowawcy
    • 2351 Specjaliści metod nauczania
      • 235101 Nauczyciel doradca metodyczny
      • 235102 Nauczyciel instruktor
      • 235190 Pozostali specjaliści metod nauczania
      • 2352 Wizytator szkolny
      • 235201 Wizytator
      • 2353 Egzaminator
      • 235301 Egzaminator osób ubiegających się o uprawnienia do kierowania pojazdem
      • 235390 Pozostali egzaminatorzy
    • 2359 Specjaliści szkolnictwa i wychowawcy gdzie indziej niesklasyfikowani
      • 235901 Nauczyciel bibliotekarz
      • 235902 Nauczyciel konsultant
      • 235903 Nauczyciel logopeda
      • 235904 Nauczyciel psycholog
      • 235905 Nauczyciel – specjalista terapii pedagogicznej
      • 235906 Nauczyciel w placówkach pozaszkolnych
      • 235907 Pedagog szkolny
      • 235908 Wychowawca w placówkach oświatowych, wychowawczych i opiekuńczych
      • 235910 Wykładowca na kursach (edukator, trener)
      • 235990 Pozostali specjaliści szkolnictwa i wychowawcy gdzie indziej niesklasyfikowani

Powiązane kategorie[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Nauczyciele.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Artykuł dotyczy przede wszystkim zawodu nauczyciela we współczesnej Polsce. W szerszej perspektywie pojęcie nauczyciel może oznaczać zawód, misję lub powołanie[1]. Poprawność stosowania pojęcia „zawód” w odniesieniu do pracy nauczyciela jest przedmiotem wielu specjalistycznych analiz, podejmowanych w różnych krajach. Według B. Śliwerskiego „zawód” może być scharakteryzowany m.in. jako „zespół specjalistycznych (fachowych, profesjonalnych) kompetencji koniecznych do stałego wykonywania określonej pracy w celach zarobkowych lub w ramach służby społecznej”. W referacie „Nauczyciel jako zawód” B. Śliwerski odpowiada przecząco na retoryczne pytanie: „Czy w przypadku nauczycieli mamy do czynienia z profesją?”. Przytacza podobne wnioski licznych specjalistów, m.in. A.C. Ornsteina i D.U. Levine’a (USA): „wiele osób wykonuje ten zawód bez odpowiedniego wykształcenia i licencji, nie ma też precyzyjnych kryteriów określających profesjonalną wiedzę i umiejętności do pełnienia roli nauczyciela, stąd i oczekiwania wobec szkół wyższych w zakresie kształcenia do tego zawodu są niespójne i niejasne. Wreszcie, na temat zawodu nauczyciela wypowiada się w tonie eksperckim każdy laik, mimo iż nie ma o tym żadnego pojęcia”[2].

Przypisy

  1. a b Edward Dereń: Nauczyciel - zawód czy misja i powołanie?. W: Portal 'Ksztalcenie nauczycieli w Polsce' [on-line]. Edward Dereń. [dostęp 2017-03-11].
  2. Bogusław Śliwerski: Nauczyciel jako zawód. W: I Kongres Zarządzania Oświatą, OSKKO, Łódż 27-29 września 2006 [on-line]. [dostęp 2017-03-14].
  3. Nauczyciel. W: red. Wojciech Pomykało: Encyklopedia pedagogiczna. Warszawa: Fundacja "Innowacja", 1993, s. 439. (cyt. według: M. Torczyńska, Współczesny wizerunek zawodu nauczyciela …, 2014)
  4. Monika Torczyńska. Współczesny wizerunek zawodu nauczyciela w świetle badań opinii publicznej. „Rozprawy Społeczne”. VIII (3), 2014. 
  5. Malinowski T., (1995), Nauczyciel i społeczeństwo, Warszawa, PWN 1968
  6. Kamila Lorek: Nauczyciel (zdolny) w przestrzeni współczesnej edukacji. Kalisz: UAM w Poznaniu, Wydział Pedagogiczno-Artystyczny w Kaliszu, 2011. ISBN 978-83-62135-52-3.
  7. red. Zbigniew Kwieciński i Bogusław Śliwerski: Pedagogika (podręcznik akademicki) > Herbartyzm. W: Aneksy internetowe podręczników [on-line]. PWN. [dostęp 2017-03-14].
  8. Konstytucja RP, Art. 70. Prawo do nauki
  9. Karta Nauczyciela, Art. 1. 1. Ustawie podlegają nauczyciele, wychowawcy i inni pracownicy pedagogiczni
  10. Muchacka B., Szymański M.,(2010), Nauczyciel w świecie współczesnym, Wydawnictwo Impuls, Kraków, ​ISBN 978-83-7308-937-2
  11. Makuch M., Moroń D., (2012), Edukacja i polityka edukacyjna. Współczesne wyzwania, problemy i rozwiązania z perspektywy Dolnego Śląska. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław, ​ISBN 8322933304​, 9788322933305
  12. a b Edward Dereń: Quo vadis edukacjo nauczycielska?. Edward Dereń. [dostęp 2017-03-12].
  13. Rapport a l’UNESCO de la Commission internationale sur l’education pour le vingt et unieme siecle, presidee par Jacques Delors. L’education: un tresor est cache dedans. Paris: Editions UNESCO 1996, s. 128−132
  14. a b c Jan Żebrowski. Współczesny nauczyciel-wychowawca i jego świat wartości. „Studia Gdańskie”. IV. s. 163–176. 
  15. Uznawanie kwalifikacji zawodowych do wykonywania zawodu nauczyciela

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Okoń W., (1973), Elementy Dydaktyki szkoły wyższej, wydanie II, Warszawa
  • Krawcewicz S., (1979), Współczesne problemy zawodu nauczyciela, Warszawa
  • Pilch T., (1996), Rozważania wokół etyki zawodu nauczyciela, Warszawa
  • Philipe M., (2003), Moralne wybory nauczycieli, Warszawa

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]